Chapter 13

नारद उवाच शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत् ॥ १ ॥ श्रीरानारायण उवाच कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो बहिः क्रौंचद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः ॥ २ ॥ क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौंचाद्रिरस्ति च । नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते ॥ ३ ॥ योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् । क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः ॥ ४ ॥ घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ५ ॥ स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन् ॥ ६ ॥ स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः ॥ ७ ॥ भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च । नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः ॥ ८ ॥ शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः । नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः ॥ ९ ॥ अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा ॥ १० ॥ एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते । पुरुषऋषभौ तद्वद्‌ द्रविणाख्यश्च देवकः ॥ ११ ॥ एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि । तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम् ॥ १२ ॥ पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः । आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः ॥ १३ ॥ ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः । इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः ॥ १४ ॥ एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः । द्वात्रिंशल्लक्षसंख्याकयोजनायाममाश्रितः ॥ १५ ॥ स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च । शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः ॥ १६ ॥ स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद । प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः ॥ १७ ॥ विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च । सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः ॥ १८ ॥ पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः । धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक् ॥ १९ ॥ मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः । ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः ॥ २० ॥ सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः । एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च ॥ २१ ॥ अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च ॥ २२ ॥ ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः । तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ ॥ २३ ॥ दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः । भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः ॥ २४ ॥ यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् । अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः ॥ २५ ॥ अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् । परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः ॥ २६ ॥ पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसंगुणः । स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः ॥ २७ ॥ यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च । पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम् ॥ २८ ॥ श्रीमद्‍भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः । कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया ॥ २९ ॥ तद्‌द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः । अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः ॥ ३० ॥ उच्छ्रायायामयोः संख्यायुतयोजनसम्मिता । यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह ॥ ३१ ॥ इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि ॥ ३२ ॥ संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् । प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम् ॥ ३३ ॥ वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् । रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ ॥ ३४ ॥ कृताः स्वयं पूर्वजवद्‍भगवद्‍भक्तितत्पराः । तद्‌वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम् ॥ ३५ ॥ सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः । यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः ॥ ३६ ॥

nārada uvāca śiṣṭadvīpapramāṇaṃ ca vada sarvārthadarśana | yena vijñātamātreṇa parānandamayo bhavet || 1 || śrīrānārāyaṇa uvāca kuśadvīpasya parito ghṛtodāvaraṇaṃ mahat | tato bahiḥ krauṃcadvīpo dviguṇaḥ syātsvamānataḥ || 2 || kṣīrodenāvṛto bhāti yasminkrauṃcādrirasti ca | nāmanirvartakaḥ so'yaṃ dvīpasya parivartate || 3 || yo'sau guhasya śaktyā ca bhinnakukṣiḥ purābhavat | kṣīrodenāsicyamāno varuṇena ca rakṣitaḥ || 4 || ghṛtapṛṣṭho nāma yasya vibhāti kila nāyakaḥ | priyavratātmajaḥ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ || 5 || svadvīpaṃ tu vibhajyaiva saptadhā svātmajāndadau | putranāmasu varṣeṣu varṣapānsanniveśayan || 6 || svayaṃ bhagavatastasya śaraṇaṃ sañjagāma ha | āmo madhuruhaścaiva meghapṛṣṭhaḥ sudhāmakaḥ || 7 || bhrājiṣṭho lohitārṇaśca vanaspatiritīva ca | nagā nadyaśca saptaiva vikhyātā bhuvi sarvataḥ || 8 || śuklo vai vardhamānaśca bhojanaścopabarhaṇaḥ | nandaśca nandanaḥ sarvatobhadra iti kīrtitāḥ || 9 || abhayā amṛtaughā cāryakā tīrthavatīti ca | vṛttirūpavatī śuklā pavitravatikā tathā || 10 || etāsāmudakaṃ puṇyaṃ cāturvarṇyena pīyate | puruṣaṛṣabhau tadvad‌ draviṇākhyaśca devakaḥ || 11 || ete caturvarṇajātāḥ puruṣā nivasanti hi | tatratyāḥ puruṣā āpomayaṃ devamapāṃ patim || 12 || pūrṇenāñjalinā bhaktyā yajante vividhakriyāḥ | āpaḥ puruṣavīryāḥ stha punantīrbhūrbhuvaḥ svaraḥ || 13 || tā naḥ punītāmīvaghnīḥ spṛśatāmātmanā bhuvaḥ | iti mantrajapānte ca stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ || 14 || evaṃ parastātkṣīrodātparitaścopaveśitaḥ | dvātriṃśallakṣasaṃkhyākayojanāyāmamāśritaḥ || 15 || svamānena ca dvīpo'yaṃ dadhimaṇḍodakena ca | śākadvīpo viśiṣṭo'yaṃ yasmicchāko mahīruhaḥ || 16 || svakṣetravyapadeśasya kāraṇaṃ sa hi nārada | praiyavrato'dhipastasya medhātithiriti smṛtaḥ || 17 || vibhajya sapta varṣāṇi putranāmāni teṣu ca | sapta putrānnijān sthāpya svayaṃ yogagatiṃ gataḥ || 18 || purojavo manaḥpūrvajavo'tha pavamānakaḥ | dhūmrānīkaścitrarepho bahurūpo'tha viśvadhṛk || 19 || maryādāgirayaḥ sapta nadyaḥ saptaiva kīrtitāḥ | īśāna ūruśṛṅgo'tha balabhadraḥ śatakeśaraḥ || 20 || sahasrasrotako devapālo'pyante mahāśanaḥ | ete'drayaḥ sapta coktāḥ sarinnāmāni sapta ca || 21 || anaghā prathamā''yurdā ubhayaspṛṣṭireva ca | aparājitā pañcapadī sahasraśrutireva ca || 22 || tato nijadhṛtiścoktāḥ sapta nadyo mahojjvalāḥ | tadvarṣapuruṣāḥ sarve satyavratakratuvratau || 23 || dānavratānuvratau ca caturvarṇā udīritāḥ | bhagavantaṃ prāṇavāyuṃ prāṇāyāmena saṃyutāḥ || 24 || yajanti nirdhūtarajastamasaḥ paramaṃ harim | antaḥ praviśya bhūtāni yo bibhartyātmaketubhiḥ || 25 || antaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe idam | parastāddadhimaṇḍodāttatastu bahuvistaraḥ || 26 || puṣkaradvīpanāmāyaṃ śākadvīpadvisaṃguṇaḥ | svasamānena svādūdakenāyaṃ pariveṣṭitaḥ || 27 || yatrāste puṣkaraṃ bhrājadagnicūḍānibhāni ca | patrāṇi viśadānīha svarṇapatrāyutāyutam || 28 || śrīmad‍bhagavataścedamāsanaṃ parameṣṭhinaḥ | kalpitaṃ lokaguruṇā sarvalokasisṛkṣayā || 29 || tad‌dvīpa eka evāyaṃ mānasottaranāmakaḥ | arvācīnaparācīnavarṣayoravadhirgiriḥ || 30 || ucchrāyāyāmayoḥ saṃkhyāyutayojanasammitā | yatra dikṣu ca catvāri catasṛṣu purāṇi ha || 31 || indrādilokapālānāṃ yaduparyarkanirgamaḥ | meruṃ pradakṣiṇīkurvan bhānuḥ paryeti yatra hi || 32 || saṃvatsarātmakaṃ cakraṃ devāhorātrato bhraman | praiyavrato'dhipo vītihotraḥ svātmajakadvayam || 33 || varṣadvaye paristhāpya varṣanāmadharaṃ kramāt | ramaṇo dhātakiścaiva tattadvarṣapatī ubhau || 34 || kṛtāḥ svayaṃ pūrvajavad‍bhagavad‍bhaktitatparāḥ | tad‌varṣapuruṣā brahmarūpiṇaṃ parameśvaram || 35 || sakarmakena yogena yajanti pariśīlitāḥ | yattatkarmamayaṃ liṅga brahmaliṅgaṃ jano'rcayet | ekāntamadvayaṃ śāntaṃ tasmai bhagavate namaḥ || 36 ||