Chapter 18

व्यास उवाच - कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ । अपश्यद्‌रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम् ॥ १ ॥ तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः । पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने ॥ २ ॥ केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे । काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा ॥ ३ ॥ न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् । तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते ॥ ४ ॥ ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे ॥ ५ ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् । प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम् ॥ ६ ॥ नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्‌घोरं मदर्थं कौशिको वने ॥ ७ ॥ तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम् ॥ ८ ॥ राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम् ॥ ९ ॥ इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः ॥ १० ॥ स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते ॥ ११ ॥ वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम् ॥ १२ ॥ विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित् ॥ १३ ॥ इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः ॥ १४ ॥ स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम् ॥ १५ ॥ कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम् ॥ १६ ॥ प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् । सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम् ॥ १७ ॥ राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा । मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च ॥ १८ ॥ यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः । दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान् ॥ १९ ॥ चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् । करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून् ॥ २० ॥ मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा । उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने ॥ २१ ॥ वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः । हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः ॥ २२ ॥ बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः । रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः ॥ २३ ॥ ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः । तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः ॥ २४ ॥ तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा । पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः ॥ २५ ॥ नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः । कस्माद्‌भयं समुत्पन्नं तद्‌ब्रुवन्तु ममाग्रतः ॥ २६ ॥ हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल । यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः ॥ २७ ॥ देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः । क्व तिष्ठति कियद्‌रूपः कियद्‌बलसमन्वितः ॥ २८ ॥ मालाकारा ऊचुः - न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः । कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने ॥ २९ ॥ पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ । विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा ॥ ३० ॥ विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्‌भिर्लकुटैस्तथा । न बिभेति महाराज हनुमस्मानुपाद्रवत् ॥ ३१ ॥ व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः । अश्वामारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति ॥ ३२ ॥ सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः । पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम् ॥ ३३ ॥ तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् । वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत् ॥ ३४ ॥ चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् । तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत् ॥ ३५ ॥ समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् । सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम् ॥ ३६ ॥ तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् । मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः ॥ ३७ ॥ वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् । निर्जगाम महावेगात्तमुल्लंघ्य नृपं तदा ॥ २८ ॥ गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः । मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्‍नतः ॥ ३९ ॥ क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः । कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत् ॥ ४० ॥ हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह । अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम् ॥ ४१ ॥ इतस्ततस्तः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् । एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत् ॥ ४२ ॥ मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने । तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः ॥ ४३ ॥ सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् । मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः ॥ ४४ ॥ किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने । अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत् ॥ ४५ ॥ एवं विन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते । राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम् ॥ ४६ ॥ वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् । अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम् ॥ ४७ ॥ जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः । इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः ॥ ४८ ॥ विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् । ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम् ॥ ४९ ॥ तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः ॥ ५० ॥ एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते । ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम ॥ ५१ ॥ राजोवाच - सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् । समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान् ॥ ५२ ॥ तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् । ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम ॥ ५३ ॥ गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् । पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम ॥ ५४ ॥ क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः । न जाने पुरमार्गं च तहा सैन्यगतिं मुने ॥ ५५ ॥ पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति । ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने ॥ ५६ ॥ अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः । राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा ॥ ५७ ॥ धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम् ॥ ५८ ॥

vyāsa uvāca - kadācittu hariścandro mṛgayārthaṃ vanaṃ yayau | apaśyad‌rudatīṃ bālāṃ sundarīṃ cārulocanām || 1 || tāmapṛcchanmahārājajh kāminīṃ karuṇāparaḥ | padmapatraviśālākṣi kiṃ rodiṣi varānane || 2 || kenāsi pīḍitātyarthaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vadāśu me | kāca tvaṃ vijane ghore kaste bhartā pitāthavā || 3 || na bādhate ca rājye me rākṣaso'pi parāṅganām | taṃ hanmi tarasā kānte yastvāṃ sundari bādhate || 4 || brūhi duḥkhaṃ varārohe svasthā bhava kṛśodari | viṣaye mama pāpātmā na tiṣṭhati sumadhyame || 5 || iti tasya vacaḥ śrutvā nārī tamabravīnnṛpam | pramṛjyāśrūṇi vadanāddhariścandraṃ nṛpottamam || 6 || nāryuvāca - rājan māṃ bādhatetyarthaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | tapaḥ karoti yad‌ghoraṃ madarthaṃ kauśiko vane || 7 || tenāhaṃ duḥkhitā rājan viṣaye tava suvrata | viddhi māṃ kamanāṃ kāntāṃ pīḍitāṃ muninā bhṛśam || 8 || rājovāca - svasthā bhava viśālākṣi na te duḥkhaṃ bhaviṣyati | tamahaṃ vārayiṣyāmi muniṃ tāpaparāyaṇam || 9 || ityāśvāsya striyaṃ rājā tarasā munisannidhau | natvā praṇamya śirasā tamuvāca mahīpatiḥ || 10 || svāminkiṃ kriyate'tyarthaṃ tapasā dehapīḍanam | kimarthaṃ te samārambho brūhi satyaṃ mahāmate || 11 || vāñchitaṃ tava gādheya karomi saphalaṃ kila | uttiṣṭhottiṣṭha tarasā tapasālamataḥ param || 12 || viṣaye mama sarvajña na kartavyaṃ sudāruṇam | lokapīḍākaraṃ ghoraṃ tapaḥ kenāpi karhicit || 13 || itthaṃ niṣidhya taṃ rājā viśvāmitraṃ gṛhaṃ yayau | manasā krodhamādhāya gato'sau kauśiko muniḥ || 14 || sa gatvā cintayāmāsa nṛpakṛtyamasāmpratam | vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ tapasaḥ pratiṣedhanam || 15 || kopāviṣṭena manasā pratīkāramathākarot | vicintya bahudhā citte dānavaṃ ghoravigraham || 16 || preṣayāmāsa taddeśaṃ vidhāya sūkarākṛtim | so'tikāyo mahākālaḥ kurvannādaṃ sudāruṇam || 17 || rājñaścopavane prāptastrāsayan rakṣakāṃstadā | mālatīnāṃ ca khaṇḍāni kadambānāṃ tathaiva ca || 18 || yūthikānāṃ ca vṛndāni kampayaṃśca muhurmuhuḥ | dantena vilikhanbhūmiṃ samunmūlayate drumān || 19 || campakānketakīkhaṇḍānmallikānāṃ ca pādapān | karavīrānuśīrāṃśca nicakhāna śubhānmṛdūn || 20 || mucukundānaśokāṃśca bakulāṃstilakāṃstathā | unmūlya kadanaṃ tatra cakāra sūkaro vane || 21 || vāṭikārakṣakāḥ sarve dudruvuḥ śastrapāṇayaḥ | hāheti cukruśustatra mālākārā bhṛśāturāḥ || 22 || bāṇaiḥ santāḍyamāno'pi yadā trasto na vai mṛgaḥ | rakṣakānpīḍayāmāsa kolaḥ kālasamadyutiḥ || 23 || te tadātibhayākrāntā rājānaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | tamūcustrāhi trāhīti vepamānā bhayākulāḥ || 24 || tānāgatānsamālokya bhayārtānbhūpatistadā | papraccha kiṃ bhayaṃ kasmānmāṃ bruvantu samāgatāḥ || 25 || nāhaṃ bibhemi devebhyo rākṣasebhyaśca rakṣakāḥ | kasmād‌bhayaṃ samutpannaṃ tad‌bruvantu mamāgrataḥ || 26 || hanmi caikena bāṇena taṃ śatruṃ durbhagaṃ kila | yo me'rātiḥ samutpanno loke pāpamatiḥ khalaḥ || 27 || devo vā dānavo vāpi taṃ nihanmi śaraiḥ śitaiḥ | kva tiṣṭhati kiyad‌rūpaḥ kiyad‌balasamanvitaḥ || 28 || mālākārā ūcuḥ - na devo na ca daityo'sti na yakṣo na ca kinnaraḥ | kaścitkolo mahākāyo rājaṃstiṣṭhati kānane || 29 || puṣpavṛkṣānatimṛdūndantenonmūlayatyasau | vidīrṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ sūkareṇātiraṃhasā || 30 || viśikhaistāḍito'smābhirdṛṣad‌bhirlakuṭaistathā | na bibheti mahārāja hanumasmānupādravat || 31 || vyāsa uvāca - ityākarṇya vacasteṣāṃ rājā kopasamākulaḥ | aśvāmāruhya tarasā jagāmopavanaṃ prati || 32 || sainyena mahatā yukto gajāśvarathasaṃyutaḥ | padātivṛndasahitaḥ prayayau vanamuttamam || 33 || tatrāpaśyanmahākolaṃ ghurghurantaṃ bhayānakam | vanaṃ bhagnaṃ ca saṃvīkṣya rājā krodhayuto'bhavat || 34 || cāpe bāṇaṃ samāropya vikṛṣya ca śarāsanam | taṃ hantuṃ sūkaraṃ pāpaṃ tarasā samupākramat || 35 || samālokya ca rājānaṃ cāpahastaṃ ruṣākulam | sammukho'bhyadravattūrṇaṃ kurvañchabdaṃ sudāruṇam || 36 || tamāyāntaṃ samālokya varāhaṃ vikṛtānanam | mumoca viśikhaṃ tasminhantukāmo mahīpatiḥ || 37 || vañcayitvātha tadbāṇaṃ sūkarastarasā balāt | nirjagāma mahāvegāttamullaṃghya nṛpaṃ tadā || 28 || gacchantaṃ taṃ samālokya rājā kopasamanvitaḥ | mumoca viśikhāṃstīkṣṇāṃścāpamākṛṣya yat‍nataḥ || 39 || kṣaṇaṃ dṛṣṭipathaṃ rājñaḥ kṣaṇaṃ cādarśanaṃ gataḥ | kurvanbahuvidhārāvaṃ sūkaraṃ samupādravat || 40 || hariścandro'tikupito mṛgasyānujagāma ha | aśvena vāyuvegena vikṛṣya ca śarāsanam || 41 || itastatastaḥ sainyamagamacca vanāntaram | ekākī nṛpatiḥ kolaṃ vrajantaṃ samupādravat || 42 || madhyāhnasamaye rājā samprāpto vijane vane | tṛṣitaḥ kṣudhito'tyarthaṃ babhūva śrāntavāhanaḥ || 43 || sūkaro'darśanaṃ prāpto rājā cintāturo'bhavat | mārgabhraṣṭo'tivipine dāruṇe dīnavatsthitaḥ || 44 || kiṃ karomi kva gacchāmi na sahāyo'sti me vane | ajñātasvapathaḥ kutra vrajāmīti vyacintayat || 45 || evaṃ vintayatastatra vipine janavarjite | rājñā cintāturo'paśyannadīṃ suvimalodakām || 46 || vīkṣya tāṃ mudito rājā pāyayitvā turaṅgakam | aśvādutterya vimalaṃ papau pānīyamuttamam || 47 || jalaṃ pītvā nṛpastatra sukhamāpa mahīpatiḥ | ityeṣa nagaraṃ gantuṃ digbhrameṇātimohitaḥ || 48 || viśvāmitrastu samprāpto vṛddhabrāhmaṇarūpadhṛk | nanāma vīkṣya rājā taṃ prītipūrvaṃ dvijottamam || 49 || tamuvāca gādhirājaḥ praṇamantaṃ nṛpottamam | svasti te'stu mahārāja kimarthamiha cāgataḥ || 50 || ekākī vijane rājan kiṃ cikīrṣitamatra te | brūhi sarvaṃ sthiro bhūtvā kāraṇaṃ nṛpasattama || 51 || rājovāca - sūkaro'timahākāyo balavānpuṣpakānanam | samupetya mamardāśu komalānpuṣpapādapān || 52 || taṃ nivārayituṃ duṣṭaṃ kare kṛtvā ca kārmukam | sasainyo'haṃ svanagarānnirgato munisattama || 53 || gato'sau dṛkpathātpāpo māyāvī kvāpi vegavān | pṛṣṭhato'hamapi prāptaḥ sainyaṃ kvāpi gataṃ mama || 54 || kṣudhitastṛṣitaścāhaṃ sainyabhraṣṭastvihāgataḥ | na jāne puramārgaṃ ca tahā sainyagatiṃ mune || 55 || panthānaṃ darśaya vibho vrajāmi nagaraṃ prati | mamātra bhāgyayogena prāptastvaṃ vijane vane || 56 || ayodhyādipatiścāhaṃ hariścandro'tiviśrutaḥ | rājasūyasya kartā ca vāñchitārthapradaḥ sadā || 57 || dhanecchā yadi te brahman yajñārthaṃ dvijasattama | āgantavyamayodhyāyāṃ dāsyāmi vipulaṃ dhanam || 58 ||