Chapter 30

व्यास उवाच निशुम्भो निश्चयं कृत्वा मरणाय जयाय वा । सोद्यमः सबलः शूरो रणे देवीमुपाययौ ॥ १ ॥ तमाजगाम शुम्भोऽपि स्वबलेन समावृतः । प्रेक्षकोऽभूद्‌रणे राजा संग्रामरसपण्डितः ॥ २ ॥ गगने संस्थिता देवास्तदाभ्रपटलावृताः । दिदृक्षवस्तु संग्रामे सेन्द्रा यक्षगणास्तथा ॥ ३ ॥ निशुम्भोऽथ रणे गत्वा धनुरादाय शार्ङ्गकम् । चकार शरवृष्टिं स भीषयञ्जगदम्बिकाम् ॥ ४ ॥ मुञ्चन्तं शरजालानि निशुम्भं चण्डिका रणे । वीक्ष्यादाय धनुः श्रेष्ठं जहास सुस्वरं मुहुः ॥ ५ ॥ उवाच कालिकां देवी पश्य मूर्खत्वमेतयोः । मरणायागतौ कालि मत्समीपमिहाधुना ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा दैत्यवधं घोरं रक्तबीजात्ययं तथा । जयाशां कुरुतस्त्वेतौ मोहितौ मम मायया ॥ ७ ॥ आशा बलवती ह्येषा न जहाति नरं क्वचित् । भग्नं हृतबलं नष्टं गतपक्षं विचेतनम् ॥ ८ ॥ आशापाशनिबद्धौ द्वौ युद्धाय समुपागतौ । निहन्तव्यौ मया कालि रणे शुम्भनिशुम्भकौ ॥ ९ ॥ आसन्नमरणावेतौ सम्प्राप्तौ दैवमोहितौ । पश्यतां सर्वदेवानां हनिष्याम्यहमद्य तौ ॥ १० ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा कालिकां चण्डी कर्णाकृष्टशरोत्करैः । छादयामास तरसा निशुम्भं पुरतः स्थितम् ॥ ११ ॥ दानवोऽपि शरांस्तस्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः । तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम् ॥ १२ ॥ केसरी केशजालानि धुन्वानः सैन्यसागरम् । गाहयामास बलवान्सरसीं वारणो यथा ॥ १३ ॥ नखैर्दन्तप्रहारैस्तु दानवान्पुरतः स्थितान् । चखाद च विशीर्णाङ्गान् गजानिव मदोत्कटान् ॥ १४ ॥ एवं विमथ्यमाने तु सैन्ये केसरिणा तदा । अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ विकृष्टवरकार्मुकः ॥ १५ ॥ अन्येऽपि क्रुद्धा दैत्येन्द्रा देवीं हन्तुमुपाययुः । सन्दष्टदन्तरसना रक्तनेत्रा ह्यनेकशः ॥ १६ ॥ तत्राजगाम तरसा शुम्भः सैन्यसमावृतः । निहत्य कालिकां कोपाद्‌ग्रहीतुं जगदम्बिकाम् ॥ १७ ॥ तत्रागत्य ददर्शाजावम्बिकाञ्च पुरःस्थिताम् । रौद्ररसयुतां कान्तां शृङ्गाररससंयुताम् ॥ १८ ॥ तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं त्रैलोक्यवरसुन्दरीम् । सुरक्तनयनां रम्यां क्रोधरक्तेक्षणां तथा ॥ १९ ॥ विवाहेच्छां परित्यज्य जयाशां दूरतस्तथा । मरणे निश्चयं कृत्वा तस्थावाहितकार्मुकः ॥ २० ॥ तं तथा दानवं देवी स्मितपूर्वमिदं वचः । बभाषे शृण्वतां तेषां दैत्यानां रणमस्तके ॥ २१ ॥ गच्छध्वं पामरा यूयं पातालं वा जलार्णवम् । जीविताशां स्थिरां कृत्वा त्यक्त्वात्रैवायुधानि च ॥ २२ ॥ अथवा मच्छराघातहतप्राणा रणाजिरे । प्राप्य स्वर्गसुखं सर्वे क्रीडन्तु विगतज्वराः ॥ २३ ॥ कातरत्वं च शूरत्वं न भवत्येव सर्वथा । ददाम्यभयदानं वै यान्तु सर्वे यथासुखम् ॥ २४ ॥ व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या निशुम्भो मदगर्वितः । निशितं खड्गमादाय चर्म चैवाष्टचन्द्रकम् ॥ २५ ॥ धावमानस्तु तरसासिना सिंहं मदोत्कटम् । जघानातिबलान्मूर्ध्नि भ्रामयञ्जगदम्बिकाम् ॥ २६ ॥ ततो देवी स्वगदया वञ्चयित्वासिपातनम् । ताडयामास तं बाहोर्मूले परशुना तदा ॥ २७ ॥ खड्गेन निहतः सोऽपि बाहुमूले महामदः । संस्तभ्य वेदनां भूयो जघान चण्डिकां तदा ॥ २८ ॥ सापि घण्टास्वनं घोरं चकार भयदं नृणाम् । पपौ पुनः पुनः पानं निशुम्भं हन्तुमिच्छती ॥ २९ ॥ एवं परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् । देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम् ॥ ३० ॥ पलादाः पक्षिणः क्रूराः सारमेयाश्च जम्बुकाः । ननृतुश्चातिसन्तुष्टा गृध्राः कङ्काश्च वायसाः ॥ ३१ ॥ रणभूर्भाति भूयिष्ठपतितासुरवर्ष्मकैः । रुधिरस्रावसंयुक्तैर्गजाश्वदेहसंकुला ॥ ३२ ॥ पतितान्दानवान्दृष्ट्वा निशुम्भोऽतिरुषान्वितः । प्रययौ चण्डिकां तूर्णं गदामादाय दारुणाम् ॥ ३३ ॥ सिंहं जघान गदया मस्तके मदगर्वितः । प्रहृत्य च स्मितं कृत्वा पुनर्देवीमताडयत् ॥ ३४ ॥ सापि तं कुपितातीव निशुम्भं पुरतः स्थितम् । प्रहरन्तं समीक्ष्याथ देवी वचनमब्रवीत् ॥ ३५ ॥ देव्युवाच तिष्ठ मन्दमते तावद्यावत्खड्गमिदं तव । ग्रीवायां प्रेरयाम्यस्माद्‌ गन्तासि यमसादनम् ॥ ३६ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा तरसा देवी कृपाणेन समाहिता । चिच्छेद मस्तकं तस्य निशुम्भस्याथ चण्डिका ॥ ३७ ॥ सच्छिन्नमस्तको देव्या कबन्धोऽतीव दारुणः । बभ्राम च गदापाणिस्त्रासयन्देवतागणान् ॥ ३८ ॥ देवी तस्य शितैर्बाणैश्चिच्छेद चरणौ करौ । पपातोर्व्यां ततः पापी गतासुः पर्वतोपमः ॥ ३९ ॥ तस्मिन्निपतिते दैत्ये निशुम्भे भीमविक्रमे । हाहाकारो महानासीत्तत्सैन्ये भयकम्पिते ॥ ४० ॥ त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सैनिकाः क्षतजाप्लुताः । जग्मुर्बुम्बारवं सर्वे कुर्वाणा राजमन्दिरम् ॥ ४१ ॥ तानागतान्सुसम्प्रेक्ष्य शुम्भः शत्रुनिषूदनः । पप्रच्छ क्व निशुम्भोऽसौ कथं भग्नाः पलायिताः ॥ ४२ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्ते प्रोचुः प्रणता भृशम् । राजंस्ते निहतो भ्राता शेते समरमूर्धनि ॥ ४३ ॥ तया निपातिताः शूरा ये च तेऽप्यनुजानुगाः । वयं त्वां कथितुं सर्वं वृत्तान्तं समुपागताः ॥ ४४ ॥ निशुम्भो निहतस्तत्र तया चण्डिकयाधुना । न हि युद्धस्य कालोऽद्य तव राजन् रणाङ्गणे ॥ ४५ ॥ देवकार्यं समुद्दिश्य कापीयं परमाङ्गना । हन्तुं दैत्यकुलं नूनं प्राप्तेति परिचिन्तय ॥ ४६ ॥ नैषा प्राकृतयोषैव देवी शक्तिरनुत्तमा । अचिन्त्यचरिता क्वापि दुर्ज्ञेया दैवतैरपि ॥ ४७ ॥ नानारूपधरातीव मायामूलविशारदा । विचित्रभूषणा देवी सर्वायुधधरा शुभा ॥ ४८ ॥ गहना गूढचरिता कालरात्रिरिवापरा । अपारपारगा पूर्णा सर्वलक्षणसंयुता ॥ ४९ ॥ अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्त्यकुतोभयाः । देवकार्यञ्च कुर्वाणां श्रीदेवीं परमाद्‌भुताम् ॥ ५० ॥ पलायनं परो धर्मः सर्वथा देहरक्षणम् । रक्षिते किल देहेस्मिन्कालेऽस्मत्सुखताङ्गते ॥ ५१ ॥ संग्रामे विजयो राजन् भविता ते न संशयः । कालः करोति बलिनं समये निर्बलं क्वचित् ॥ ५२ ॥ तं पुनः सबलं कृत्वा जयायोपदधाति हि । दातारं याचकं कालः करोति समये क्वचित् ॥ ५३ ॥ भिक्षुकं धनदातारं करोति समयान्तरे । विष्णुः कालवशे नूनं ब्रह्मा वा पार्वतीपतिः ॥ ५४ ॥ इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे काल एव प्रभुः स्वयम् । तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व विपरीतं तवाधुना ॥ ५५ ॥ सम्मुखो देवतानाञ्च दैत्यानां नाशहेतुकः । एकैव च गतिर्नास्ति कालस्य किल भूपते ॥ ५६ ॥ नानारूपधराप्यस्ति ज्ञातव्यं तस्य चेष्टितम् । कदाचित्सम्भवो नॄणां कदाचित्प्रलयस्तथा ॥ ५७ ॥ उत्पत्तिहेतुः कालोऽन्यः क्षयहेतुस्तथापरः । प्रत्यक्षं ते महाराज देवाः सर्वे सवासवाः ॥ ५८ ॥ करदास्ते कृताः पूर्वं कालेन सम्मुखेन च । तेनैव विमुखेनाद्य बलिनोऽबलयासुराः ॥ ५९ ॥ निहता नितरां कालः करोति च शुभाशुभम् । नैवात्र कारणं काली नैव देवाः सनातनाः ॥ ६० ॥ यथा ते रोचते राजंस्तथा कुरु विमृश्य च । कालोऽयं नात्र हेतुस्ते दानवानां तथा पुनः ॥ ६१ ॥ त्वदग्रतो गतः शक्रो भग्नः संख्ये निरायुधः । तथा विष्णुस्तथा रुद्रो वरुणो धनदो यमः ॥ ६२ ॥ तथा त्वमपि राजेन्द्र वीक्ष्य कालवशं जगत् । पातालं गच्छ तरसा जीवन्भद्रमवाप्स्यसि ॥ ६३ ॥ मृते त्वयि महाराज शत्रवस्ते मुदान्विताः । मङ्गलानि प्रगायन्तो विचरिष्यन्ति सर्वतः ॥ ६४ ॥

vyāsa uvāca niśumbho niścayaṃ kṛtvā maraṇāya jayāya vā | sodyamaḥ sabalaḥ śūro raṇe devīmupāyayau || 1 || tamājagāma śumbho'pi svabalena samāvṛtaḥ | prekṣako'bhūd‌raṇe rājā saṃgrāmarasapaṇḍitaḥ || 2 || gagane saṃsthitā devāstadābhrapaṭalāvṛtāḥ | didṛkṣavastu saṃgrāme sendrā yakṣagaṇāstathā || 3 || niśumbho'tha raṇe gatvā dhanurādāya śārṅgakam | cakāra śaravṛṣṭiṃ sa bhīṣayañjagadambikām || 4 || muñcantaṃ śarajālāni niśumbhaṃ caṇḍikā raṇe | vīkṣyādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ jahāsa susvaraṃ muhuḥ || 5 || uvāca kālikāṃ devī paśya mūrkhatvametayoḥ | maraṇāyāgatau kāli matsamīpamihādhunā || 6 || dṛṣṭvā daityavadhaṃ ghoraṃ raktabījātyayaṃ tathā | jayāśāṃ kurutastvetau mohitau mama māyayā || 7 || āśā balavatī hyeṣā na jahāti naraṃ kvacit | bhagnaṃ hṛtabalaṃ naṣṭaṃ gatapakṣaṃ vicetanam || 8 || āśāpāśanibaddhau dvau yuddhāya samupāgatau | nihantavyau mayā kāli raṇe śumbhaniśumbhakau || 9 || āsannamaraṇāvetau samprāptau daivamohitau | paśyatāṃ sarvadevānāṃ haniṣyāmyahamadya tau || 10 || vyāsa uvāca ityuktvā kālikāṃ caṇḍī karṇākṛṣṭaśarotkaraiḥ | chādayāmāsa tarasā niśumbhaṃ purataḥ sthitam || 11 || dānavo'pi śarāṃstasyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam || 12 || kesarī keśajālāni dhunvānaḥ sainyasāgaram | gāhayāmāsa balavānsarasīṃ vāraṇo yathā || 13 || nakhairdantaprahāraistu dānavānpurataḥ sthitān | cakhāda ca viśīrṇāṅgān gajāniva madotkaṭān || 14 || evaṃ vimathyamāne tu sainye kesariṇā tadā | abhyadhāvanniśumbho'tha vikṛṣṭavarakārmukaḥ || 15 || anye'pi kruddhā daityendrā devīṃ hantumupāyayuḥ | sandaṣṭadantarasanā raktanetrā hyanekaśaḥ || 16 || tatrājagāma tarasā śumbhaḥ sainyasamāvṛtaḥ | nihatya kālikāṃ kopād‌grahītuṃ jagadambikām || 17 || tatrāgatya dadarśājāvambikāñca puraḥsthitām | raudrarasayutāṃ kāntāṃ śṛṅgārarasasaṃyutām || 18 || tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ trailokyavarasundarīm | suraktanayanāṃ ramyāṃ krodharaktekṣaṇāṃ tathā || 19 || vivāhecchāṃ parityajya jayāśāṃ dūratastathā | maraṇe niścayaṃ kṛtvā tasthāvāhitakārmukaḥ || 20 || taṃ tathā dānavaṃ devī smitapūrvamidaṃ vacaḥ | babhāṣe śṛṇvatāṃ teṣāṃ daityānāṃ raṇamastake || 21 || gacchadhvaṃ pāmarā yūyaṃ pātālaṃ vā jalārṇavam | jīvitāśāṃ sthirāṃ kṛtvā tyaktvātraivāyudhāni ca || 22 || athavā maccharāghātahataprāṇā raṇājire | prāpya svargasukhaṃ sarve krīḍantu vigatajvarāḥ || 23 || kātaratvaṃ ca śūratvaṃ na bhavatyeva sarvathā | dadāmyabhayadānaṃ vai yāntu sarve yathāsukham || 24 || vyāsa uvāca ityākarṇya vacastasyā niśumbho madagarvitaḥ | niśitaṃ khaḍgamādāya carma caivāṣṭacandrakam || 25 || dhāvamānastu tarasāsinā siṃhaṃ madotkaṭam | jaghānātibalānmūrdhni bhrāmayañjagadambikām || 26 || tato devī svagadayā vañcayitvāsipātanam | tāḍayāmāsa taṃ bāhormūle paraśunā tadā || 27 || khaḍgena nihataḥ so'pi bāhumūle mahāmadaḥ | saṃstabhya vedanāṃ bhūyo jaghāna caṇḍikāṃ tadā || 28 || sāpi ghaṇṭāsvanaṃ ghoraṃ cakāra bhayadaṃ nṛṇām | papau punaḥ punaḥ pānaṃ niśumbhaṃ hantumicchatī || 29 || evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayapradam | devānāṃ dānavānāñca parasparajayaiṣiṇām || 30 || palādāḥ pakṣiṇaḥ krūrāḥ sārameyāśca jambukāḥ | nanṛtuścātisantuṣṭā gṛdhrāḥ kaṅkāśca vāyasāḥ || 31 || raṇabhūrbhāti bhūyiṣṭhapatitāsuravarṣmakaiḥ | rudhirasrāvasaṃyuktairgajāśvadehasaṃkulā || 32 || patitāndānavāndṛṣṭvā niśumbho'tiruṣānvitaḥ | prayayau caṇḍikāṃ tūrṇaṃ gadāmādāya dāruṇām || 33 || siṃhaṃ jaghāna gadayā mastake madagarvitaḥ | prahṛtya ca smitaṃ kṛtvā punardevīmatāḍayat || 34 || sāpi taṃ kupitātīva niśumbhaṃ purataḥ sthitam | praharantaṃ samīkṣyātha devī vacanamabravīt || 35 || devyuvāca tiṣṭha mandamate tāvadyāvatkhaḍgamidaṃ tava | grīvāyāṃ prerayāmyasmād‌ gantāsi yamasādanam || 36 || vyāsa uvāca ityuktvā tarasā devī kṛpāṇena samāhitā | ciccheda mastakaṃ tasya niśumbhasyātha caṇḍikā || 37 || sacchinnamastako devyā kabandho'tīva dāruṇaḥ | babhrāma ca gadāpāṇistrāsayandevatāgaṇān || 38 || devī tasya śitairbāṇaiściccheda caraṇau karau | papātorvyāṃ tataḥ pāpī gatāsuḥ parvatopamaḥ || 39 || tasminnipatite daitye niśumbhe bhīmavikrame | hāhākāro mahānāsīttatsainye bhayakampite || 40 || tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sainikāḥ kṣatajāplutāḥ | jagmurbumbāravaṃ sarve kurvāṇā rājamandiram || 41 || tānāgatānsusamprekṣya śumbhaḥ śatruniṣūdanaḥ | papraccha kva niśumbho'sau kathaṃ bhagnāḥ palāyitāḥ || 42 tacchrutvā vacanaṃ rājñaste procuḥ praṇatā bhṛśam | rājaṃste nihato bhrātā śete samaramūrdhani || 43 || tayā nipātitāḥ śūrā ye ca te'pyanujānugāḥ | vayaṃ tvāṃ kathituṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samupāgatāḥ || 44 || niśumbho nihatastatra tayā caṇḍikayādhunā | na hi yuddhasya kālo'dya tava rājan raṇāṅgaṇe || 45 || devakāryaṃ samuddiśya kāpīyaṃ paramāṅganā | hantuṃ daityakulaṃ nūnaṃ prāpteti paricintaya || 46 || naiṣā prākṛtayoṣaiva devī śaktiranuttamā | acintyacaritā kvāpi durjñeyā daivatairapi || 47 || nānārūpadharātīva māyāmūlaviśāradā | vicitrabhūṣaṇā devī sarvāyudhadharā śubhā || 48 || gahanā gūḍhacaritā kālarātririvāparā | apārapāragā pūrṇā sarvalakṣaṇasaṃyutā || 49 || antarikṣasthitā devāstāṃ stuvantyakutobhayāḥ | devakāryañca kurvāṇāṃ śrīdevīṃ paramād‌bhutām || 50 || palāyanaṃ paro dharmaḥ sarvathā deharakṣaṇam | rakṣite kila dehesminkāle'smatsukhatāṅgate || 51 || saṃgrāme vijayo rājan bhavitā te na saṃśayaḥ | kālaḥ karoti balinaṃ samaye nirbalaṃ kvacit || 52 || taṃ punaḥ sabalaṃ kṛtvā jayāyopadadhāti hi | dātāraṃ yācakaṃ kālaḥ karoti samaye kvacit || 53 || bhikṣukaṃ dhanadātāraṃ karoti samayāntare | viṣṇuḥ kālavaśe nūnaṃ brahmā vā pārvatīpatiḥ || 54 || indrādyā nirjarāḥ sarve kāla eva prabhuḥ svayam | tasmātkālaṃ pratīkṣasva viparītaṃ tavādhunā || 55 || sammukho devatānāñca daityānāṃ nāśahetukaḥ | ekaiva ca gatirnāsti kālasya kila bhūpate || 56 || nānārūpadharāpyasti jñātavyaṃ tasya ceṣṭitam | kadācitsambhavo nṝṇāṃ kadācitpralayastathā || 57 || utpattihetuḥ kālo'nyaḥ kṣayahetustathāparaḥ | pratyakṣaṃ te mahārāja devāḥ sarve savāsavāḥ || 58 || karadāste kṛtāḥ pūrvaṃ kālena sammukhena ca | tenaiva vimukhenādya balino'balayāsurāḥ || 59 || nihatā nitarāṃ kālaḥ karoti ca śubhāśubham | naivātra kāraṇaṃ kālī naiva devāḥ sanātanāḥ || 60 || yathā te rocate rājaṃstathā kuru vimṛśya ca | kālo'yaṃ nātra hetuste dānavānāṃ tathā punaḥ || 61 || tvadagrato gataḥ śakro bhagnaḥ saṃkhye nirāyudhaḥ | tathā viṣṇustathā rudro varuṇo dhanado yamaḥ || 62 || tathā tvamapi rājendra vīkṣya kālavaśaṃ jagat | pātālaṃ gaccha tarasā jīvanbhadramavāpsyasi || 63 || mṛte tvayi mahārāja śatravaste mudānvitāḥ | maṅgalāni pragāyanto vicariṣyanti sarvataḥ || 64 ||