Chapter 19

व्यास उवाच इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह प्रजापतिम् । यन्मायामोहितः सर्वस्तत्त्वं जानाति नो जनः ॥ १ ॥ वयं मायावृताः कामं न स्मरामो जगद्‌गुरुम् । परमं पुरुषं शान्तं सच्चिदानन्दमव्ययम् ॥ २ ॥ अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शिवोऽहमिति मोहिताः । न जानीमो वयं धातः परं वस्तु सनातनम् ॥ ३ ॥ यन्मायामोहितश्चाहं सदा वर्ते परात्मनः । परवान्दारुपाञ्चाली मायिकस्य यथा वशे ॥ ४ ॥ भवतापि तथा दृष्टा विभूतिस्तस्य चाद्‌भुता । कल्पादौ भवयुक्तेन मयापि च सुधार्णवे ॥ ५ ॥ मणिद्वीपेऽथ मन्दारविटपे रासमण्डले । समाजे तत्र सा दृष्टा श्रुता न वचसापि च ॥ ६ ॥ तस्मात्तां परमां शक्तिं स्मरन्त्वद्य सुराः शिवाम् । सर्वकामप्रदां मायामाद्यां शक्तिं परात्मनः ॥ ७ ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता हरिणा देवा ब्रह्माद्या भुवनेश्वरीम् । सस्मरुर्मनसा देवीं योगमायां सनातनीम् ॥ ८ ॥ स्मृतमात्रा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । पाशाङ्कुशवराभीतिधरा देवी जपारुणा । दृष्ट्वा प्रमुदिता देवास्तुष्टुवुस्तां सुदर्शनाम् ॥ ९ ॥ देवा ऊचुः ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्विस्फुलिङ्गा विभावसोः । तथा जगद्यदेतस्या निर्गतं तां नता वयम् ॥ १० ॥ यन्मायाशक्तिसंकॢप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । तां चितं भुवनाधीशां स्मरामः करुणार्णवाम् ॥ ११ ॥ यदज्ञानाद्‌भवोत्पत्तिर्यज्ज्ञानाद्‌भवनाशनम् । संविद्‌रूपां च तां देवीं स्मरामः सा प्रचोदयात् ॥ १२ ॥ महालक्ष्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥ १३ ॥ मातर्नताः स्म भुवनार्तिहरे प्रसीद शन्तो विधेहि कुरु कार्यमिदं दयार्द्रे । भारं हरस्व विनिहत्य सुरारिवर्गं मह्या महेश्वरि सतां कुरु शं भवानि ॥ १४ ॥ यद्यम्बुजाक्षि दयसे न सुरान्कदाचित् किं ते क्षमा रणमुखेऽसिशरैः प्रहर्तुम् । एतत्त्वयैव गदितं ननु यक्षरूपं धृत्वा तृणं दह हुताश पदाभिलाषैः ॥ १५ ॥ कंसः कुजोऽथ यवनेन्द्रसुतश्च केशी बार्हद्रथो बकबकीखरशाल्वमुख्याः । येऽन्ये तथा नृपतयो भुवि सन्ति तांस्त्वं हत्वा हरस्व जगतो भरमाशु मातः ॥ १६ ॥ ये विष्णुना न निहताः किल शङ्करेण ये वा विगृह्य जलजाक्षि पुरन्दरेण । ते ते मुखं सुखकरं सुसमीक्षमाणाः ् संख्ये शरैर्विनिहता निजलीलया ते ॥ १७ ॥ शक्तिं विना हरिहरप्रमुखाः सुराश्च ॥ नैवेश्वरा विचलितुं तव देवदेवि । किं धारणाविरहितः प्रभुरप्यनन्तो धर्तुं धराञ्च रजनीशकलावतंसे ॥ १८ ॥ इन्द्र उवाच वाचा विना विधिरलं भवतीह विश्वं कर्तुं हरिः किमु रमारहितोऽथ पातुम् । संहर्तुमीश उमयोज्झित ईश्वरः किं ते ताभिरेव सहिताः प्रभवः प्रजेशाः ॥ १९ ॥ विष्णुरुवाच कर्तुं प्रभुर्न द्रुहिणो न कदाचनाहं नापीश्वरस्तव कलारहितस्त्रिलोक्याः । कर्तुं प्रभुत्वमनघेऽत्र तथा विहर्तुं त्वं वै समस्तविभवेश्वरि भासि नूनम् ॥ २० ॥ व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी तानाह विबुधेश्वरान् । किं तत्कार्यं वदन्त्वद्य करोमि विगतज्वराः ॥ २१ ॥ असाध्यमपि लोकेऽस्मिंस्तत्करोमि सुरेप्सितम् । शंसन्तु भवतां दुःखं धरायाश्च सुरोत्तमाः ॥ २२ ॥ देवा ऊचुः वसुधेयं भराक्रान्ता सम्प्राप्ता विबुधान्प्रति । रुदती वेपमाना च पीडिता दुष्टभूभुजैः ॥ २३ ॥ भारापहरणं चास्याः कर्तव्यं भुवनेश्वरि । देवानामीष्मित कार्यमेतदेवाधुना शिवे ॥ २४ ॥ घातितस्तु पुरा मातस्त्वया महिषरूपभृत् । दानवोऽतिबलाक्रान्तस्तत्सहायाश्च कोटिशः ॥ २५ ॥ तथा शुम्भो निशुम्भश्च रक्तबीजस्तथापरः । चण्डमुण्डौ महावीर्यौ तथैव धूम्रलोचनः ॥ २६ ॥ दुर्मुखो दुःसहश्चैव करालश्चाति वीर्यवान् । अन्ये च बहवः क्रूरास्त्वयैव च निपातिताः ॥ २७ ॥ तथैव च सुरारींश्च जहि सर्वान्महीश्वरान् । (भारं हर धरायाश्च दुर्धरं दुष्टभूभुजाम् ।) ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा देवी देवानाहाम्बिका शिवा ॥ २८ ॥ सम्प्रहस्यासितापाङ्गी मेघगम्भीरया गिरा । श्रीदेव्युवाच मयेदं चिन्तितं पूर्वमंशावतरणं सुराः ॥ २९ ॥ भारावतरणं चैव यथा स्याद्‌दुष्टभूभुजाम् । मया सर्वे निहन्तव्या दैत्येशा ये महीभुजः ॥ ३० ॥ मागधाद्या महाभागाः स्वशक्त्या मन्दतेजसः । भवद्‌भिरपि स्वैरंशैरवतीर्य धरातले ॥ ३१ ॥ मच्छक्तियुक्तैः कर्तव्यं भारावतरणं सुराः । कश्यपो भार्यया सार्धं दिविजानां प्रजापतिः ॥ ३२ ॥ यादवानां कुले पूर्वं भविताऽऽनकदुन्दुभिः । तथैव भृगुशापाद्वै भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ ३३ ॥ अंशेन भविता तत्र वसुदेवसुतो हरिः । तदाहं प्रभविष्यामि यशोदायां च गोकुले ॥ ३४ ॥ कार्यं सर्वं करिष्यामि सुराणां सुरसत्तमाः । कारागारे गतं विष्णुं प्रापयिष्यामि गोकुले ॥ ३५ ॥ शेषं च देवकीगर्भात्प्रापयिष्यामि रोहिणीम् । मच्छक्त्योपचितौ तौ च कर्तारौ दुष्टसंक्षयम् ॥ ३६ ॥ दुष्टानां भूभुजां कामं द्वापरान्ते सुनिश्चितम् । इन्द्रांशोऽप्यर्जुनः साक्षात्करिष्यति बलक्षयम् ॥ ३७ ॥ धर्मांशोऽपि महाराजो भविष्यति युधिष्ठिरः । वाय्वंशो भीमसेनश्चाश्विन्यंशौ च यमावपि ॥ ३८ ॥ वसोरंशोऽथ गाङ्गेयः करिष्यति बलक्षयम् । व्रजन्तु च भवन्तोऽद्य धरा भवतु सुस्थिरा ॥ ३९ ॥ भारावतरणं नूनं करिष्यामि सुरोत्तमाः । कृत्वा निमित्तमात्रांस्तान्स्वशक्त्याहं न संशयः ॥ ४० ॥ कुरुक्षेत्रे करिष्यामि क्षत्त्रियाणां च संक्षयम् । असूयेर्ष्या मतिस्तृष्णा ममताभिमता स्पृहा ॥ ४१ ॥ जिगीषा मदनो मोहो दोषैर्नक्ष्यन्ति यादवाः । ब्राह्मणस्य च शापेन वंशनाशो भविष्यति ॥ ४२ ॥ भगवानपि शापेन त्यक्ष्यत्येतत्कलेवरम् । भवन्तोऽपि निजाङ्गैश्च सहायाः शार्ङ्गधन्वनः ॥ ४३ ॥ प्रभवन्तु सनारीका मथुरायां च गोकुले । व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी योगमाया परात्मनः ॥ ४४ ॥ सधरा वै सुराः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि च । धरापि सुस्थिरा जाता तस्या वाक्येन तोषिता ॥ ४५ ॥ ओषधीवीरुधोपेता बभूव जनमेजय । प्रजाश्च सुखिनो जाता द्विजाश्चापुर्महोदयम् । सन्तुष्टा मुनयः सर्वे बभूबुर्धर्मतत्पराः ॥ ४६ ॥

vyāsa uvāca ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha prajāpatim | yanmāyāmohitaḥ sarvastattvaṃ jānāti no janaḥ || 1 || vayaṃ māyāvṛtāḥ kāmaṃ na smarāmo jagad‌gurum | paramaṃ puruṣaṃ śāntaṃ saccidānandamavyayam || 2 || ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śivo'hamiti mohitāḥ | na jānīmo vayaṃ dhātaḥ paraṃ vastu sanātanam || 3 || yanmāyāmohitaścāhaṃ sadā varte parātmanaḥ | paravāndārupāñcālī māyikasya yathā vaśe || 4 || bhavatāpi tathā dṛṣṭā vibhūtistasya cād‌bhutā | kalpādau bhavayuktena mayāpi ca sudhārṇave || 5 || maṇidvīpe'tha mandāraviṭape rāsamaṇḍale | samāje tatra sā dṛṣṭā śrutā na vacasāpi ca || 6 || tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ smarantvadya surāḥ śivām | sarvakāmapradāṃ māyāmādyāṃ śaktiṃ parātmanaḥ || 7 || vyāsa uvāca ityuktā hariṇā devā brahmādyā bhuvaneśvarīm | sasmarurmanasā devīṃ yogamāyāṃ sanātanīm || 8 || smṛtamātrā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | pāśāṅkuśavarābhītidharā devī japāruṇā | dṛṣṭvā pramuditā devāstuṣṭuvustāṃ sudarśanām || 9 || devā ūcuḥ ūrṇanābhādyathā tanturvisphuliṅgā vibhāvasoḥ | tathā jagadyadetasyā nirgataṃ tāṃ natā vayam || 10 || yanmāyāśaktisaṃkḷptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | tāṃ citaṃ bhuvanādhīśāṃ smarāmaḥ karuṇārṇavām || 11 || yadajñānād‌bhavotpattiryajjñānād‌bhavanāśanam | saṃvid‌rūpāṃ ca tāṃ devīṃ smarāmaḥ sā pracodayāt || 12 || mahālakṣyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi | tanno devī pracodayāt || 13 || mātarnatāḥ sma bhuvanārtihare prasīda śanto vidhehi kuru kāryamidaṃ dayārdre | bhāraṃ harasva vinihatya surārivargaṃ mahyā maheśvari satāṃ kuru śaṃ bhavāni || 14 || yadyambujākṣi dayase na surānkadācit kiṃ te kṣamā raṇamukhe'siśaraiḥ prahartum | etattvayaiva gaditaṃ nanu yakṣarūpaṃ dhṛtvā tṛṇaṃ daha hutāśa padābhilāṣaiḥ || 15 || kaṃsaḥ kujo'tha yavanendrasutaśca keśī bārhadratho bakabakīkharaśālvamukhyāḥ | ye'nye tathā nṛpatayo bhuvi santi tāṃstvaṃ hatvā harasva jagato bharamāśu mātaḥ || 16 || ye viṣṇunā na nihatāḥ kila śaṅkareṇa ye vā vigṛhya jalajākṣi purandareṇa | te te mukhaṃ sukhakaraṃ susamīkṣamāṇāḥ saṃkhye śarairvinihatā nijalīlayā te || 17 || śaktiṃ vinā hariharapramukhāḥ surāśca || naiveśvarā vicalituṃ tava devadevi | kiṃ dhāraṇāvirahitaḥ prabhurapyananto dhartuṃ dharāñca rajanīśakalāvataṃse || 18 || indra uvāca vācā vinā vidhiralaṃ bhavatīha viśvaṃ kartuṃ hariḥ kimu ramārahito'tha pātum | saṃhartumīśa umayojjhita īśvaraḥ kiṃ te tābhireva sahitāḥ prabhavaḥ prajeśāḥ || 19 || viṣṇuruvāca kartuṃ prabhurna druhiṇo na kadācanāhaṃ nāpīśvarastava kalārahitastrilokyāḥ | kartuṃ prabhutvamanaghe'tra tathā vihartuṃ tvaṃ vai samastavibhaveśvari bhāsi nūnam || 20 || vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī tānāha vibudheśvarān | kiṃ tatkāryaṃ vadantvadya karomi vigatajvarāḥ || 21 || asādhyamapi loke'smiṃstatkaromi surepsitam | śaṃsantu bhavatāṃ duḥkhaṃ dharāyāśca surottamāḥ || 22 || devā ūcuḥ vasudheyaṃ bharākrāntā samprāptā vibudhānprati | rudatī vepamānā ca pīḍitā duṣṭabhūbhujaiḥ || 23 || bhārāpaharaṇaṃ cāsyāḥ kartavyaṃ bhuvaneśvari | devānāmīṣmita kāryametadevādhunā śive || 24 || ghātitastu purā mātastvayā mahiṣarūpabhṛt | dānavo'tibalākrāntastatsahāyāśca koṭiśaḥ || 25 || tathā śumbho niśumbhaśca raktabījastathāparaḥ | caṇḍamuṇḍau mahāvīryau tathaiva dhūmralocanaḥ || 26 || durmukho duḥsahaścaiva karālaścāti vīryavān | anye ca bahavaḥ krūrāstvayaiva ca nipātitāḥ || 27 || tathaiva ca surārīṃśca jahi sarvānmahīśvarān | (bhāraṃ hara dharāyāśca durdharaṃ duṣṭabhūbhujām |) || vyāsa uvāca ityuktā sā tadā devī devānāhāmbikā śivā || 28 || samprahasyāsitāpāṅgī meghagambhīrayā girā | śrīdevyuvāca mayedaṃ cintitaṃ pūrvamaṃśāvataraṇaṃ surāḥ || 29 || bhārāvataraṇaṃ caiva yathā syād‌duṣṭabhūbhujām | mayā sarve nihantavyā daityeśā ye mahībhujaḥ || 30 || māgadhādyā mahābhāgāḥ svaśaktyā mandatejasaḥ | bhavad‌bhirapi svairaṃśairavatīrya dharātale || 31 || macchaktiyuktaiḥ kartavyaṃ bhārāvataraṇaṃ surāḥ | kaśyapo bhāryayā sārdhaṃ divijānāṃ prajāpatiḥ || 32 || yādavānāṃ kule pūrvaṃ bhavitā''nakadundubhiḥ | tathaiva bhṛguśāpādvai bhagavānviṣṇuravyayaḥ || 33 || aṃśena bhavitā tatra vasudevasuto hariḥ | tadāhaṃ prabhaviṣyāmi yaśodāyāṃ ca gokule || 34 || kāryaṃ sarvaṃ kariṣyāmi surāṇāṃ surasattamāḥ | kārāgāre gataṃ viṣṇuṃ prāpayiṣyāmi gokule || 35 || śeṣaṃ ca devakīgarbhātprāpayiṣyāmi rohiṇīm | macchaktyopacitau tau ca kartārau duṣṭasaṃkṣayam || 36 || duṣṭānāṃ bhūbhujāṃ kāmaṃ dvāparānte suniścitam | indrāṃśo'pyarjunaḥ sākṣātkariṣyati balakṣayam || 37 || dharmāṃśo'pi mahārājo bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ | vāyvaṃśo bhīmasenaścāśvinyaṃśau ca yamāvapi || 38 || vasoraṃśo'tha gāṅgeyaḥ kariṣyati balakṣayam | vrajantu ca bhavanto'dya dharā bhavatu susthirā || 39 || bhārāvataraṇaṃ nūnaṃ kariṣyāmi surottamāḥ | kṛtvā nimittamātrāṃstānsvaśaktyāhaṃ na saṃśayaḥ || 40 || kurukṣetre kariṣyāmi kṣattriyāṇāṃ ca saṃkṣayam | asūyerṣyā matistṛṣṇā mamatābhimatā spṛhā || 41 || jigīṣā madano moho doṣairnakṣyanti yādavāḥ | brāhmaṇasya ca śāpena vaṃśanāśo bhaviṣyati || 42 || bhagavānapi śāpena tyakṣyatyetatkalevaram | bhavanto'pi nijāṅgaiśca sahāyāḥ śārṅgadhanvanaḥ || 43 || prabhavantu sanārīkā mathurāyāṃ ca gokule | vyāsa uvāca ityuktvāntardadhe devī yogamāyā parātmanaḥ || 44 || sadharā vai surāḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni ca | dharāpi susthirā jātā tasyā vākyena toṣitā || 45 || oṣadhīvīrudhopetā babhūva janamejaya | prajāśca sukhino jātā dvijāścāpurmahodayam | santuṣṭā munayaḥ sarve babhūburdharmatatparāḥ || 46 ||