Chapter 15

व्यास उवाच तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिषो विस्मयान्वितः । प्रेषयामास दैतेयांस्तद्वधार्थं महाबलान् ॥ १ ॥ असिलोमबिडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान् । सैन्येन महता युक्तान्सायुधान्सपरिच्छदान् ॥ २ ॥ ते तत्र ददृशुर्देवीं सिंहस्योपरि संस्थिताम् । अष्टादशभुजां दिव्यां खड्गखेटकधारिणीम् ॥ ३ ॥ असिलोमाग्रतो गत्वा तामुवाच हसन्निव । विनयावनतः शान्तो देवीं दैत्यवधोद्यताम् ॥ ४ ॥ असिलोमोवाच देवि ब्रूहि वचः सत्यं किमर्थमिह सुन्दरि । आगतासि किमर्थं वा हंसि दैत्यान्निरागसः ॥ ५ ॥ कारणं कथयाद्य त्वं त्वया सन्धिं करोम्यहम् । काञ्चनं मणिरत्‍नानि भाजनानि वराणि च ॥ ६ ॥ यानीच्छसि वरारोहे गहीत्वा गच्छ मा चिरम् । किमर्थं युद्धकामासि दुःखसन्तापवर्धनम् ॥ ७ ॥ कथयन्ति महात्मानो युद्धं सर्वसुखापहम् । कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पघातासहे भृशम् ॥ ८ ॥ किमर्थं शस्त्रसम्पातान्सहसीति विसिस्मिये । चातुर्यस्य फलं शान्तिः सततं सुखसेवनम् ॥ ९ ॥ तत्किमर्थं दुःखहेतुं संग्रामं कर्तुमिच्छसि । संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः ॥ १० ॥ तत्सुखं द्विविधं प्रोक्तं नित्यानित्यप्रभेदतः । आत्मज्ञानं सुखं नित्यमनित्यं भोगजं स्मृतम् ॥ ११ ॥ नाशात्मकं तु तत्त्याज्यं वेदशास्त्रार्थचिन्तकैः । सौगतानां मतं चेत्त्वं स्वीकरोषि वरानने ॥ १२ ॥ तथापि यौवनं प्राप्य भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान् । परलोकस्य सन्देहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि ॥ १३ ॥ स्वर्गभोगपरा नित्यं भव भामिनि भूतले । अनित्यं यौवनं देहे ज्ञात्वेति सुकृतं चरेत् ॥ १४ ॥ परोपतापनं कार्यं वर्जनीयं सदा बुधैः । अविरोधेन कर्तव्यं धर्मार्थकामसेवनम् ॥ १५ ॥ तस्मात्त्वमपि कल्याणि मतिं धर्मे सदा कुरु । अपराधं विना दैत्यान्कस्मान्मारयसेऽम्बिके ॥ १६ ॥ दयाधर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्ये प्राणाः प्रकीर्तिताः । तस्माद्दया तथा सत्यं रक्षणीयं सदा बुधैः ॥ १७ ॥ कारणं वद सुश्रोणि दानवानां वधे तव । देव्युवाच त्वया पृष्टं महाबाहो किमर्थमिह चागता ॥ १८ ॥ तदहं सम्प्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् । विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा ॥ १९ ॥ न्यायान्यायौ च भूतानां पश्यन्ती साक्षिरूपिणी । न मे कदापि भोगेच्छा न लोभो न च वैरिता ॥ २० ॥ धर्मार्थं विचराम्यत्र संसारे साधुरक्षणम् । व्रतमेतत्तु नियतं पालयामि निजं सदा ॥ २१ ॥ साधूनां रक्षणं कार्यं हन्तव्या येऽप्यसाधवः । वेदसंरक्षणं कार्यमवतारैरनेकशः ॥ २२ ॥ युगे युगे तानेवाहमवतारान्बिभर्मि च । महिषस्तु दुराचारो देवान्वै हन्तुमुद्यतः ॥ २३ ॥ ज्ञात्वाहं तद्वधार्थं भोः प्राप्तास्मि राक्षसाधुना । तं हनिष्ये दुराचारं सुरशत्रुं महाबलम् ॥ २४ ॥ गच्छ वा तिष्ठ कामं त्वं सत्यमेतदुदाहृतम् । ब्रूहि वा तं दुरात्मानं राजानं महिषीसुतम् ॥ २५ ॥ किमन्यान् प्रेषयस्यत्र स्वयं युद्धं कुरुष्व ह । सन्धिञ्चेत्कर्तुमिच्छास्ति राज्ञस्तव मया सह ॥ २६ ॥ सर्वे गच्छन्तु पातालं वैरं त्यक्त्वा यथासुखम् । देवद्रव्यं तु यत्किञ्चिद्धृतं जित्वा रणे सुरान् । तद्दत्त्वा यान्तु पातालं प्रह्लादो यत्र तिष्ठति ॥ २७ ॥ व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं देव्या असिलोमा पुरःस्थितः । बिडालाख्यं महावीरं पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम् ॥ २८ ॥ असिलोमोवाच श्रुतं तेऽद्य बिडालाख्य भवान्या कथितं च यत् । एवं गते किं कर्तव्यो विग्रहः सन्धिरेव वा ॥ २९ ॥ बिडालाख्य उवाच न सन्धिकामोऽस्ति नृपोऽभिमानी युद्धे च मृत्युं नियतं हि जानन् । दृष्ट्वा हतान् प्रेरयते तथास्मा- न्दैव हि कोऽतिक्रमितुं समर्थः ॥ ३० ॥ (दुःसाध्य एवास्त्विह सेवकानां धर्मः सदा मानविवर्जितानाम् । आज्ञापराणां वशवर्तिकानां पाञ्चालिकानामिव सूत्रभेदात् ॥) गत्वा कथं तस्य पुरस्त्वया च मयापि वक्तव्यमिदं कठोरम् । गच्छन्तु पातालमितश्च सर्वे दत्त्वाथ रत्‍नानि धनं सुराणाम् ॥ ३१ ॥ (प्रियं हि वक्तव्यमसत्यमेव न च प्रियं स्याद्धितकृत्तु भाषितम् । सत्यं प्रियं नो भवतीह कामं मौनं ततो बुद्धिमतां प्रतिष्ठितम् ॥) न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम् ॥ ३२ ॥ न नूनं तत्र गन्तव्यं हितं वा वक्तुमादरात् । प्रष्टुं वापि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति ॥ ३३ ॥ इति सञ्चिन्त्य कर्तव्यं युद्धं प्राणस्य संशये । स्वामिकार्यं परं मत्वा मरणं तृणवत्तथा ॥ ३४ ॥ व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ संस्थितौ युद्धतत्परौ । धनुर्बाणधरौ तत्र सन्नद्धौ रथसङ्गतौ ॥ ३५ ॥ प्रथमं तु बिडालाख्यः सप्तबाणान्मुमोच ह । असिलोमा स्थितो दूरे प्रेक्षकः परमास्त्रवित् ॥ ३६ ॥ चिच्छेद तांस्तथाप्राप्तानम्बिका स्वशरैः शरान् । बिडालाख्यं त्रिभिर्बाणैर्जघान च शिलाशितैः ॥ ३७ ॥ प्राप्य बाणव्यथां दैत्यः पपात समराङ्गणे । मूर्च्छितोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगतः ॥ ३८ ॥ बिडालाख्यं हतं दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्करैः । असिलोमा धनुष्पाणिः संस्थितो युद्धतत्परः ॥ ३९ ॥ ऊर्ध्वं सव्यं करं कृत्वा तामुवाच मितं वचः । देवि जानामि मरणं दानवानां दुरात्मनाम् ॥ ४० ॥ तथापि युद्धं कर्तव्यं पराधीनेन वै मया । महिषो मन्दबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये ॥ ४१ ॥ तदग्रे नैव वक्तव्यं हितं चैवाप्रियं मया । मर्तव्यं वीरधर्मेण शुभं वाप्यशुभं भवेत् ॥ ४२ ॥ दैवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकम् । पतन्ति दानवास्तूर्णं तव बाणहता भुवि ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वा शरवृष्टिं स चकार दानवोत्तमः । देवी चिच्छेद तान्बाणैरप्राप्तांस्तु निजान्तिके ॥ ४४ ॥ अन्यैर्विव्याध तं तूर्णमसिलोमानमाशुगैः । वीक्षितामरसङ्घैश्च कोपपूर्णानना तदा ॥ ४५ ॥ शुशुभे दानवः कामं बाणैर्विद्धतनुः किल । स्रवद्‌रुधिरधारः स प्रफुल्लः किंशुको यथा ॥ ४६ ॥ असिलोमा गदां गुर्वीं लौहीमुद्यम्य वेगतः । दुद्राव चण्डिकां कोपात्सिंहं मूर्ध्नि जघान ह ॥ ४७ ॥ सिंहोऽपि नखराघातैस्तं ददार भुजान्तरे । अगणय्य गदाघातं कृतं तेन बलीयसा ॥ ४८ ॥ उत्पत्य तरसा दैत्यो गदापाणिः सुदारुणः । सिंहमूर्ध्नि समारुह्य जघान गदयाम्बिकाम् ॥ ४९ ॥ कृतं तेन प्रहारं तु वञ्चयित्वा विशांपते । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद कण्ठतः ॥ ५० ॥ छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रः पपात तरसा क्षितौ । हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य दुरात्मनः ॥ ५१ ॥ जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् । देवदुन्दुभयो नेदुर्जगुश्च नृप किन्नराः ॥ ५२ ॥ निहतौ दानवौ वीक्ष्य पतितौ च रणाङ्गणे । निहताः सैनिकाः सर्वे तत्र केसरिणा बलात् ॥ ५३ ॥ भक्षिताश्च तथा केचिन्निःशेषं तद्‌रणं कृतम् । भग्नाः केचिद्‌ गता मन्दा महिषं प्रति दुःखिताः ॥ ५४ ॥ चुक्रुशू रुरुदुश्चैव त्राहि त्राहीति भाषणैः । असिलोमबिडालाख्यौ निहतौ नृपसत्तम ॥ ५५ ॥ अन्ये ये सैनिका राजन् सिंहेन भक्षिताश्च ते । एवं ब्रुवन्तो राजानं तदा चक्रुश्च वैशसम् ॥ ५६ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां महिषो दुर्मनास्तदा । बभूव चिन्ताकुलितो विमना दुःखसंयुतः ॥ ५७ ॥

vyāsa uvāca tau tayā nihatau śrutvā mahiṣo vismayānvitaḥ | preṣayāmāsa daiteyāṃstadvadhārthaṃ mahābalān || 1 || asilomabiḍālākhyapramukhān yuddhadurmadān | sainyena mahatā yuktānsāyudhānsaparicchadān || 2 || te tatra dadṛśurdevīṃ siṃhasyopari saṃsthitām | aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm || 3 || asilomāgrato gatvā tāmuvāca hasanniva | vinayāvanataḥ śānto devīṃ daityavadhodyatām || 4 || asilomovāca devi brūhi vacaḥ satyaṃ kimarthamiha sundari | āgatāsi kimarthaṃ vā haṃsi daityānnirāgasaḥ || 5 || kāraṇaṃ kathayādya tvaṃ tvayā sandhiṃ karomyaham | kāñcanaṃ maṇirat‍nāni bhājanāni varāṇi ca || 6 || yānīcchasi varārohe gahītvā gaccha mā ciram | kimarthaṃ yuddhakāmāsi duḥkhasantāpavardhanam || 7 || kathayanti mahātmāno yuddhaṃ sarvasukhāpaham | komale'tīva te dehe puṣpaghātāsahe bhṛśam || 8 || kimarthaṃ śastrasampātānsahasīti visismiye | cāturyasya phalaṃ śāntiḥ satataṃ sukhasevanam || 9 || tatkimarthaṃ duḥkhahetuṃ saṃgrāmaṃ kartumicchasi | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ || 10 || tatsukhaṃ dvividhaṃ proktaṃ nityānityaprabhedataḥ | ātmajñānaṃ sukhaṃ nityamanityaṃ bhogajaṃ smṛtam || 11 || nāśātmakaṃ tu tattyājyaṃ vedaśāstrārthacintakaiḥ | saugatānāṃ mataṃ cettvaṃ svīkaroṣi varānane || 12 || tathāpi yauvanaṃ prāpya bhuṃkṣva bhogānanuttamān | paralokasya sandeho yadi te'sti kṛśodari || 13 || svargabhogaparā nityaṃ bhava bhāmini bhūtale | anityaṃ yauvanaṃ dehe jñātveti sukṛtaṃ caret || 14 || paropatāpanaṃ kāryaṃ varjanīyaṃ sadā budhaiḥ | avirodhena kartavyaṃ dharmārthakāmasevanam || 15 || tasmāttvamapi kalyāṇi matiṃ dharme sadā kuru | aparādhaṃ vinā daityānkasmānmārayase'mbike || 16 || dayādharmo'sya deho'sti satye prāṇāḥ prakīrtitāḥ | tasmāddayā tathā satyaṃ rakṣaṇīyaṃ sadā budhaiḥ || 17 || kāraṇaṃ vada suśroṇi dānavānāṃ vadhe tava | devyuvāca tvayā pṛṣṭaṃ mahābāho kimarthamiha cāgatā || 18 || tadahaṃ sampravakṣyāmi hanane ca prayojanam | vicarāmi sadā daitya sarvalokeṣu sarvadā || 19 || nyāyānyāyau ca bhūtānāṃ paśyantī sākṣirūpiṇī | na me kadāpi bhogecchā na lobho na ca vairitā || 20 || dharmārthaṃ vicarāmyatra saṃsāre sādhurakṣaṇam | vratametattu niyataṃ pālayāmi nijaṃ sadā || 21 || sādhūnāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ hantavyā ye'pyasādhavaḥ | vedasaṃrakṣaṇaṃ kāryamavatārairanekaśaḥ || 22 || yuge yuge tānevāhamavatārānbibharmi ca | mahiṣastu durācāro devānvai hantumudyataḥ || 23 || jñātvāhaṃ tadvadhārthaṃ bhoḥ prāptāsmi rākṣasādhunā | taṃ haniṣye durācāraṃ suraśatruṃ mahābalam || 24 || gaccha vā tiṣṭha kāmaṃ tvaṃ satyametadudāhṛtam | brūhi vā taṃ durātmānaṃ rājānaṃ mahiṣīsutam || 25 || kimanyān preṣayasyatra svayaṃ yuddhaṃ kuruṣva ha | sandhiñcetkartumicchāsti rājñastava mayā saha || 26 || sarve gacchantu pātālaṃ vairaṃ tyaktvā yathāsukham | devadravyaṃ tu yatkiñciddhṛtaṃ jitvā raṇe surān | taddattvā yāntu pātālaṃ prahlādo yatra tiṣṭhati || 27 || vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ devyā asilomā puraḥsthitaḥ | biḍālākhyaṃ mahāvīraṃ papraccha prītipūrvakam || 28 || asilomovāca śrutaṃ te'dya biḍālākhya bhavānyā kathitaṃ ca yat | evaṃ gate kiṃ kartavyo vigrahaḥ sandhireva vā || 29 || biḍālākhya uvāca na sandhikāmo'sti nṛpo'bhimānī yuddhe ca mṛtyuṃ niyataṃ hi jānan | dṛṣṭvā hatān prerayate tathāsmā- ndaiva hi ko'tikramituṃ samarthaḥ || 30 || (duḥsādhya evāstviha sevakānāṃ dharmaḥ sadā mānavivarjitānām | ājñāparāṇāṃ vaśavartikānāṃ pāñcālikānāmiva sūtrabhedāt ||) gatvā kathaṃ tasya purastvayā ca mayāpi vaktavyamidaṃ kaṭhoram | gacchantu pātālamitaśca sarve dattvātha rat‍nāni dhanaṃ surāṇām || 31 || (priyaṃ hi vaktavyamasatyameva na ca priyaṃ syāddhitakṛttu bhāṣitam | satyaṃ priyaṃ no bhavatīha kāmaṃ maunaṃ tato buddhimatāṃ pratiṣṭhitam ||) na phalguvākyaiḥ pratibodhanīyo rājā tu vīrairiti nītiśāstram || 32 || na nūnaṃ tatra gantavyaṃ hitaṃ vā vaktumādarāt | praṣṭuṃ vāpi gate rājā kopayukto bhaviṣyati || 33 || iti sañcintya kartavyaṃ yuddhaṃ prāṇasya saṃśaye | svāmikāryaṃ paraṃ matvā maraṇaṃ tṛṇavattathā || 34 || vyāsa uvāca iti sañcintya tau vīrau saṃsthitau yuddhatatparau | dhanurbāṇadharau tatra sannaddhau rathasaṅgatau || 35 || prathamaṃ tu biḍālākhyaḥ saptabāṇānmumoca ha | asilomā sthito dūre prekṣakaḥ paramāstravit || 36 || ciccheda tāṃstathāprāptānambikā svaśaraiḥ śarān | biḍālākhyaṃ tribhirbāṇairjaghāna ca śilāśitaiḥ || 37 || prāpya bāṇavyathāṃ daityaḥ papāta samarāṅgaṇe | mūrcchito'tha mamārāśu dānavo daivayogataḥ || 38 || biḍālākhyaṃ hataṃ dṛṣṭvā raṇe śaktiśarotkaraiḥ | asilomā dhanuṣpāṇiḥ saṃsthito yuddhatatparaḥ || 39 || ūrdhvaṃ savyaṃ karaṃ kṛtvā tāmuvāca mitaṃ vacaḥ | devi jānāmi maraṇaṃ dānavānāṃ durātmanām || 40 || tathāpi yuddhaṃ kartavyaṃ parādhīnena vai mayā | mahiṣo mandabuddhiśca na jānāti priyāpriye || 41 || tadagre naiva vaktavyaṃ hitaṃ caivāpriyaṃ mayā | martavyaṃ vīradharmeṇa śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhavet || 42 || daivameva paraṃ manye dhipauruṣamanarthakam | patanti dānavāstūrṇaṃ tava bāṇahatā bhuvi || 43 || ityuktvā śaravṛṣṭiṃ sa cakāra dānavottamaḥ | devī ciccheda tānbāṇairaprāptāṃstu nijāntike || 44 || anyairvivyādha taṃ tūrṇamasilomānamāśugaiḥ | vīkṣitāmarasaṅghaiśca kopapūrṇānanā tadā || 45 || śuśubhe dānavaḥ kāmaṃ bāṇairviddhatanuḥ kila | sravad‌rudhiradhāraḥ sa praphullaḥ kiṃśuko yathā || 46 || asilomā gadāṃ gurvīṃ lauhīmudyamya vegataḥ | dudrāva caṇḍikāṃ kopātsiṃhaṃ mūrdhni jaghāna ha || 47 || siṃho'pi nakharāghātaistaṃ dadāra bhujāntare | agaṇayya gadāghātaṃ kṛtaṃ tena balīyasā || 48 || utpatya tarasā daityo gadāpāṇiḥ sudāruṇaḥ | siṃhamūrdhni samāruhya jaghāna gadayāmbikām || 49 || kṛtaṃ tena prahāraṃ tu vañcayitvā viśāṃpate | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda kaṇṭhataḥ || 50 || chinne śirasi daityendraḥ papāta tarasā kṣitau | hāhākāro mahānāsītsainye tasya durātmanaḥ || 51 || jaya devīti devāstā tuṣṭuvurjagadambikām | devadundubhayo nedurjaguśca nṛpa kinnarāḥ || 52 || nihatau dānavau vīkṣya patitau ca raṇāṅgaṇe | nihatāḥ sainikāḥ sarve tatra kesariṇā balāt || 53 || bhakṣitāśca tathā kecinniḥśeṣaṃ tad‌raṇaṃ kṛtam | bhagnāḥ kecid‌ gatā mandā mahiṣaṃ prati duḥkhitāḥ || 54 || cukruśū ruruduścaiva trāhi trāhīti bhāṣaṇaiḥ | asilomabiḍālākhyau nihatau nṛpasattama || 55 || anye ye sainikā rājan siṃhena bhakṣitāśca te | evaṃ bruvanto rājānaṃ tadā cakruśca vaiśasam || 56 || tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ mahiṣo durmanāstadā | babhūva cintākulito vimanā duḥkhasaṃyutaḥ || 57 ||