Chapter 1

जनमेजय उवाच - भगवन् भवता प्रोक्तं यज्ञमम्बाभिधं महत् । सा का कथं समुत्पन्ना कुत्र कस्माच्च किंगुणा ॥ १ ॥ कीदृशश्च मखस्तस्याः स्वरूपं कीदृशं तथा । विधानं विधिवद्‌‌ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्तिं वद विस्तरतस्तथा । यथोक्तं यादृशं ब्रह्मन्नखिलं वेत्सि भूसुर ॥ ३ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुताः । सृष्टिपालनसंहारकारकाः सगुणास्त्वमी ॥ ४ ॥ स्वतन्त्रास्ते महात्मानः पाराशर्य वदस्व मे । आहोस्वित्परतन्त्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥ ५ ॥ मृत्युधर्माश्च ते नो वा सच्चिदानन्दरूपिणः । अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दुःखैस्त्रिधात्मकैः ॥ ६ ॥ कालस्य वशगा नो वा ते सुरेंद्रा महाबलाः । कथं ते वै समुत्पन्ना कस्मादिति च संशयः ॥ ७ ॥ हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः । सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने ॥ ८ ॥ कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा । भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा ॥ ९ ॥ निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम् ॥ १० ॥ व्यास उवाच - दुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना । ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते ॥ ११ ॥ एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः । विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते ॥ १२ ॥ कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् । अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम् ॥ १३ ॥ दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः । तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने ॥ १४ ॥ श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् । निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके ॥ १५ ॥ मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते । कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः ॥ १६ ॥ कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम । अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम ॥ १७ ॥ एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा । अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे ॥ १८ ॥ इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना । विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे ॥ १९ ॥ ब्रुवन्ति शंकरं केचिन्मत्वा कारणकारणम् । सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम् ॥ २० ॥ आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् । संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २१ ॥ अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् । परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम् ॥ २२ ॥ भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् । व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम् ॥ २३ ॥ धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् । तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम् ॥ २४ ॥ चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम् ॥ २५ ॥ दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः । स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः ॥ २६ ॥ यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् । सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम् ॥ २७ ॥ यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् । यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम् ॥ २८ ॥ वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा । यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे ॥ २९ ॥ हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् । स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम् ॥ ३० ॥ भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् । आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम् ॥ ३१ ॥ ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च ॥ ३२ ॥ अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु । ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम् ॥ ३३ ॥ वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा । वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्‌भुताम् ॥ ३४ ॥ वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् । सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम् ॥ ३५ ॥ मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् । त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम् ॥ ३६ ॥ निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः । निरंजनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल ॥ ३७ ॥ अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः । वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित् ॥ ३८ ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा । सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात् ॥ ३९ ॥ विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् । विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ४० ॥ पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः । नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन ॥ ४१ ॥ अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन । न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम् ॥ ४२ ॥ सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् । अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा ॥ ४३ ॥ एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः । एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे ॥ ४४ ॥ विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर । धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत् ॥ ४५ ॥ को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते । देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः ॥ ४६ ॥ पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः । धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः ॥ ४७ ॥ दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः । अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये ॥ ४८ ॥ कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने । त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने ॥ ४९ ॥ मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले ॥ ५० ॥

janamejaya uvāca - bhagavan bhavatā proktaṃ yajñamambābhidhaṃ mahat | sā kā kathaṃ samutpannā kutra kasmācca kiṃguṇā || 1 || kīdṛśaśca makhastasyāḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ tathā | vidhānaṃ vidhivad‌‌brūhi sarvajño'si dayānidhe || 2 || brahmāṇḍasya tathotpattiṃ vada vistaratastathā | yathoktaṃ yādṛśaṃ brahmannakhilaṃ vetsi bhūsura || 3 || brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devā mayā śrutāḥ | sṛṣṭipālanasaṃhārakārakāḥ saguṇāstvamī || 4 || svatantrāste mahātmānaḥ pārāśarya vadasva me | āhosvitparatantrāste śrotumicchāmi sāmpratam || 5 || mṛtyudharmāśca te no vā saccidānandarūpiṇaḥ | adhibhūtādibhiryuktā na vā duḥkhaistridhātmakaiḥ || 6 || kālasya vaśagā no vā te sureṃdrā mahābalāḥ | kathaṃ te vai samutpannā kasmāditi ca saṃśayaḥ || 7 || harṣaśokayutāste vai nidrālasyasamanvitāḥ | saptadhātumayāsteṣāṃ dehāḥ kiṃ vānyathā mune || 8 || kairdravyairnirmitāste vai kairguṇairindriyaistathā | bhogaśca kīdṛśasteṣāṃ pramāṇamāyuṣastathā || 9 || nivāsasthānamapyeṣāṃ vibhūtiṃ ca vadasva me | śrotumicchāmyahaṃ brahman vistareṇa kathāmimām || 10 || vyāsa uvāca - durgamaḥ praśnabhāro'yaṃ kṛto rājaṃstvayā'dhunā | brahmādīnāṃ samutpattiḥ kasmāditi mahāmate || 11 || etadeva mayā pūrvaṃ pṛṣṭo'sau nārado muniḥ | vismitaḥ pratyuvācedamutthitaḥ śṛṇu bhūpate || 12 || kasmiṃśca samaye cāhaṃ gaṅgātīre sthitaṃ munim | apaśyaṃ nāradaṃ śāntaṃ sarvajñaṃ vedavittamam || 13 || dṛṣṭvāhaṃ mudito bhūtvā pādayorapataṃ muneḥ | tejājñaptaḥ samīpe'sya saṃviṣṭaśca varāsane || 14 || śrutvā kuśalavārtāṃ vai tamapṛcchaṃ vidheḥ sutam | nirviṣṭaṃ jāhnavītīre nirjane sūkṣmavāluke || 15 || mune'tivitatasyāsya brahmāṇḍasya mahāmate | kaḥ kartā paramaḥ proktastanme brūhi vidhānataḥ || 16 || kasmādetatsamutpannaṃ brahmāṇḍaṃ munisattama | anityaṃ vā tathā nityaṃ tadācakṣva dvijottama || 17 || ekakartṛkametadvā bahukartṛkamanyathā | akartṛkaṃ na kāryaṃ syādvirodho'yaṃ vibhāti me || 18 || iti sandehasandohe magnaṃ māṃ tārayādhunā | vikalpakoṭīḥ kṛrvāṇaṃ saṃsāre'smin pravistare || 19 || bruvanti śaṃkaraṃ kecinmatvā kāraṇakāraṇam | sadāśivaṃ mahādevaṃ pralayotpattivarjitam || 20 || ātmārāmaṃ sureśaṃ ca triguṇaṃ nirmalaṃ haram | saṃsāratārakaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam || 21 || anye viṣṇuṃ stuvantyenaṃ sarveṣāṃ prabhumīśvaram | paramātmānamavyaktaṃ sarvaśaktisamanvitam || 22 || bhuktidaṃ muktidaṃ śāntaṃ sarvādiṃ sarvatomukham | vyāpakaṃ viśvaśaraṇamanādinidhanaṃ harim || 23 || dhātāraṃ ca tathā cānye bruvanti sṛṣṭikāraṇam | tameva sarvavettāraṃ sarvabhūtapravartakam || 24 || caturmukhaṃ sureśānaṃ nābhipadmabhavaṃ vibhum | sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ satyalokanivāsinam || 25 || dineśaṃ pravadantyanye sarveśaṃ vedavādinaḥ | stuvanti caiva gāyanti sāyaṃ prātaratandritāḥ || 26 || yajanti ca tathā yajñe vāsavaṃ ca śatakratum | sahasrākṣaṃ devadevaṃ sarveṣāṃ prabhumulbaṇam || 27 || yajñādhīśaṃ surādhīśaṃ trilokeśaṃ śacīpatim | yajñānāṃ caiva bhoktāraṃ somapaṃ somapapriyam || 28 || varuṇaṃ ca tathā somaṃ pāvakaṃ pavanaṃ tathā | yamaṃ kuberaṃ dhanadaṃ gaṇādhīśaṃ tathāpare || 29 || herambaṃ gajavaktraṃ ca sarvakāryaprasādhakam | smaraṇātsiddhidaṃ kāmaṃ kāmadaṃ kāmagaṃ param || 30 || bhavānīṃ kecanācāryāḥ pravadantyakhilārthadām | ādimāyāṃ mahāśaktiṃ prakṛtiṃ puruṣānugām || 31 || brahmaikatāsamāpannāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm | mātaraṃ sarvabhūtānāṃ devatānāṃ tathaiva ca || 32 || anādinidhanāṃ pūrṇāṃ vyāpikāṃ sarvajantuṣu | īśvarīṃ sarvalokānāṃ nirguṇāṃ saguṇāṃ śivām || 33 || vaiṣṇavīṃ śāṅkarīṃ brāhmīṃ vāsavīṃ vāruṇīṃ tathā | vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca mahālakṣmīṃ tathād‌bhutām || 34 || vedamātaramekāṃ ca vidyāṃ bhavataroḥ sthirām | sarvaduḥkhanihantrīṃ ca smaraṇātsarvakāmadām || 35 || mokṣadāṃ ca mumukṣūṇāṃ kāmadāṃ ca phalārthinām | triguṇātītarūpāṃ ca guṇavistārakārakām || 36 || nirguṇāṃ saguṇāṃ tasmāttāṃ dhyāyanti phalārthinaḥ | niraṃjanaṃ nirākāraṃ nirlepaṃ nirguṇaṃ kila || 37 || arūpaṃ vyāpakaṃ brahma pravadanti munīśvarāḥ | vedopaniṣadi proktastejomaya iti kvacit || 38 || sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayanastathā | sahasrakarakarṇaśca sahasrāsyaḥ sahasrapāt || 39 || viṣṇoḥ pādamathākāśaṃ paramaṃ samudāhṛtam | virājaṃ virajaṃ śāntaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 40 || puruṣottamaṃ tathā cānye pravadanti purāvidaḥ | naiko'pīti vadantyanye prabhurīśaḥ kadācana || 41 || anīśvaramidaṃ sarvaṃ brahmāṇḍamiti kecana | na kadāpīśajanyaṃ yajjagadetadacintitam || 42 || sadaivedamanīśaṃ ca svabhāvotthaṃ sadedṛśam | akartāsau pumānproktaḥ prakṛtistu tathā ca sā || 43 || evaṃ vadanti sāṅkhyāśca munayaḥ kapilādayaḥ | ete sandehasandohāḥ prabhavanti tathā'pare || 44 || vikalpopahataṃ cetaḥ kiṃ karomi munīśvara | dharmādharmavivakṣāyāṃ na mano me sthiraṃ bhavet || 45 || ko dharmaḥ kīdṛśo'dharmaścihnaṃ naivopalabhyate | devāḥ sattvaguṇotpannāḥ satyadharmavyavasthitāḥ || 46 || pīḍyante dānavaiḥ pāpaiḥ kutra dharmavyavasthitiḥ | dharmasthitāḥ sadācārāḥ pāṇḍavā mama vaṃśajāḥ || 47 || duḥkhaṃ bahuvidhaṃ prāptāstatra dharmasya kā sthitiḥ | ato me hṛdayaṃ tāta vepate'tīva saṃśaye || 48 || kuru me'saṃśayaṃ cetaḥ samartho'si mahāmune | trāhi saṃsāravārdhestvaṃ jñānapotena māṃ mune || 49 || majjantaṃ cotpatantaṃ ca magnaṃ mohajalāvile || 50 ||