Chapter 4

ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह जनार्दनः । वयं गच्छेम पार्श्वेऽस्याः प्रणमन्तः पुनः पुनः ॥ १ ॥ सेयं वरा महामाया दास्यत्येषा वरान् हि नः । स्तुवामः सन्निधिं प्राप्य निर्भयाश्चरणान्तिके ॥ २ ॥ यदि नो वारयिष्यन्ति द्वारस्थाः परिचारकाः । पठिष्यामश्च तत्रस्थाः स्तुतिं देव्याः समाहिताः ॥ ३ ॥ ब्रह्मोवाच इत्युक्ते हरिणा वाक्ये सुप्रहृष्टौ सुसंस्थितौ । जातौ प्रमुदितौ कामं निकटे गमनाय च ॥ ४ ॥ ओमित्युक्त्वा हरिं सर्वे विमानात्त्वरितास्त्रयः । उत्तीर्य निर्गता द्वारि शङ्कमाना मनस्यलम् ॥ ५ ॥ द्वारस्थान् वीक्ष्य तान्सर्वान्देवी भगवती तदा । स्मितं कृत्वा चकाराशु तांस्त्रीन्स्त्रीरूपधारिणः ॥ ६ ॥ वयं युवतयो जाताः सुरूपाश्चारुभूषणाः । विस्मयै परमं प्राप्ता गतास्तत्सन्निधिं पुनः ॥ ७ ॥ सा दृष्ट्वा नः स्थितांस्तत्र स्त्रीरूपांश्चरणान्तिके । व्यलोकयत चार्वङ्गी प्रेमसम्पूर्णया दृशा ॥ ८ ॥ प्रणम्य तां महादेवीं पुरतः संस्थिता वयम् । परस्परं लोकयन्तः स्त्रीरूपाश्चारुभूषणाः ॥ ९ ॥ पादपीठं प्रेक्षमाणा नानामणिविभूषितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं स्थितास्तत्र वयं त्रयः ॥ १० ॥ काश्चिद्‌रक्ताम्बरास्तत्र सहचर्यः सहस्रशः । काश्चिन्नीलाम्बरा नार्यस्तथा पीताम्बराः शुभाः ॥ ११ ॥ देव्यः सर्वाः शुभाकारा विचित्राम्बरभूषणाः । विरेजुः पार्श्वतस्तस्याः परिचर्यापराः किल ॥ १२ ॥ जगुश्च ननृतुश्चान्याः पर्युपासन्त ताः स्त्रियः । वीणामारुतवाद्यानि वादयन्तो मुदान्विताः ॥ १३ ॥ शृणु नारद वक्ष्यामि यद्‌दृष्टं तत्र चाद्‌भुतम् । नखदर्पणमध्ये वै देव्याश्चरणपङ्कजे ॥ १४ ॥ ब्रह्माण्डमखिलं सर्वं तत्र स्थावरजङ्गमम् । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च वायुरग्निर्यमो रविः ॥ १५ ॥ वरुणः शीतगुस्त्वष्टा कुबेरः पाकशासनः । पर्वताः सागरा नद्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ १६ ॥ विश्वावसुश्चित्रकेतुः श्वेतश्चित्राङ्गदस्तथा । नारदस्तुम्बुरुश्चैव हाहाहूहूस्तथैव च ॥ १७ ॥ अश्विनौ वसवः साध्याः सिद्धाश्च पितरस्तथा । नागाः शेषादयः सर्वे किन्नरोरगराक्षसाः ॥ १८ ॥ वैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च कैलासः पर्वतोत्तमः । सर्वं तदखिलं दृष्टं नखमध्यस्थितं च नः ॥ १९ ॥ मज्जन्मपङ्कजं तत्र स्थितोऽहं चतुराननः । शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकैटभौ ॥ २० ॥ ब्रह्मोवाच एवं दृष्टं मया तत्र पादपद्मनखे स्थितम् । विस्मतोऽहं ततो वीक्ष्य किमेतदिति शङ्‌कितः ॥ २१ ॥ विष्णुश्च विस्मयाविष्टः शङ्करश्च तथा स्थितः । तां तदा मेनिरे देवीं वयं विश्वस्य मातरम् ॥ २२ ॥ ततो वर्षशतं पूर्णं व्यतिक्रान्तं प्रपश्यतः । सुधामये शिवे द्वीपे विहारं विविधं तदा ॥ २३ ॥ सख्य इव तदा तत्र मेनिरेऽस्मानवस्थितान् । देव्यः प्रमुदिताकारा नानाभरणमण्डिताः ॥ २४ ॥ वयमप्यतिरम्यत्वाद्‌बभूविम विमोहिताः । प्रहृष्टमनसः सर्वे पश्यन्भावान्मनोरमान् ॥ २५ ॥ एकदा तां महादेवीं देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् । तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसंस्थितः ॥ २६ ॥ श्रीभगवानुवाच नमो देव्यै प्रकृत्यै च विधात्र्यै सततं नमः । कल्याणै कामदायै च वृद्ध्यै सिद्ध्यै नमो नमः ॥ २७ ॥ सच्चिदानन्दरूपिण्यै संसारारणये नमः । पञ्चकृत्यविधात्र्यै ते भुवनेश्यै नमो नमः ॥ २८ ॥ सर्वाधिष्टानरूपायै कूटस्थायै नमो नमः । अर्धमात्रार्थभूतायै हृल्लेखायै नमो नमः ॥ २९ ॥ ज्ञातं मयाऽखिलमिदं त्वयि सन्निविष्टं त्वत्तोऽस्य सम्भवलयावपि मातरद्य । शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयीति नूनम् ॥ ३० ॥ विस्तार्य सर्वमखिलं सदसद्विकारं सन्दर्शयस्यविकलं पुरुषाय काले । तत्त्वैश्च षोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीन्द्रजालमिव नः किल रञ्जनाय ॥ ३१ ॥ न त्वामृते किमपि वस्तुगतं विभाति व्याप्यैव सर्वमखिलं त्वमवस्थिताऽसि । शक्तिं विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशक्तो वम्भण्यते जननि बुद्धिमता जनेन ॥ ३२ ॥ प्रीणासि विश्वमखिलं सततं प्रभावैः स्वैस्तेजसा च सकलं प्रकटीकरोषि । अत्स्येव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरितं तव वै भवस्य ॥ ३३ ॥ त्राता वयं जननि ते मधुकैटभाभ्यां लोकाश्‍च ते सुवितताः खलु दर्शिता वै । नीताः सुखस्य भवने परमां च कोटिं यद्दर्शनं तव भवानि महाप्रभावम् ॥ ३४ ॥ नाहं भवो न च विरिंचि विवेद मातः कोऽन्यो हि वेत्ति चरितं तव दुर्विभाव्यम् । कानीह सन्ति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे ॥ ३५ ॥ अस्माभिरत्र भुवने हरिरन्य एव दृष्टः शिवः कमलजः प्रथितप्रभावः । अन्येषु देवि भुवनेपु न सन्ति किं ते किं विद्म देवि विततं तव सुप्रभावम् ॥ ३६ ॥ याचेऽम्ब तेऽङ्‌घ्रिकमलं प्रणिपत्य कामं चित्ते सदा वसतु रूपमिदं तवैतत् । नामापि वक्त्रकुहरे सततं तवैव सन्दर्शनं तव पदाम्बुजयोः सदैव ॥ ३७ ॥ भृत्योऽयमस्ति सततं मयि भावनीयं त्वां स्वामिनीति मनसा ननु चिन्तयामि । एषाऽऽवयोरविरता किल देवि भूया- द्व्याप्तिः सदैव जननी सुतयोरिवार्थे ॥ ३८ ॥ त्वं वेत्सि सर्वमखिलं भुवनप्रपञ्चं सर्वज्ञता परिसमाप्तिनितान्तभूमिः । किं पामरेण जगदम्ब निवेदनीयं यद्युक्तमाचर भवानि तवेङ्‌गितं स्यात् ॥ ३९ ॥ ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च संहारकारक इयं तु जने प्रसिद्धिः । किं सत्यमेतदपि देवि तवेच्छया वै कर्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ताः ॥ ४० ॥ धात्री धराधरसुते न जगद्‌बिभर्ति आधारशक्तिरखिलं तव वै बिभर्ति । सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्ते त्वं सर्वमेतदखिलं विरजा विभासि ॥ ४१ ॥ ब्रह्माऽहमीश्वरवरः किल ते प्रभावा- त्सर्वे वयं जनियुता न यदा तु नित्याः । केऽन्ये सुराः शतमखप्रमुखाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृतिः पुराणा ॥ ४२ ॥ त्वं चेद्‌भवानि दयसे पुरुषं पुराणं जानेऽहमद्य तव संनिधिगः सदैव । नोचेदहं विभुरनादिरनीह ईशो विश्वात्मधीरिति तमःप्रकृतिः सदैव ॥ ४३ ॥ विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैव । त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके ॥ ४४ ॥ गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमात्रा । आम्नाय एव विहितो निगमो भवत्यै सञ्जीवनाय सततं सुरपूर्वजानाम् ॥ ४५ ॥ मोक्षार्थमेव रचयस्यखिलं प्रपञ्चं तेषां गताः खलु यतो ननु जीवभावम् । अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरङ्गाः ॥ ४६ ॥ जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्यं त्वं संहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् । नाट्यं नटेन रचितं वितथेऽन्तरङ्गे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा ॥ ४७ ॥ त्राता त्वमेव मम मोहमयाद्‌भवाब्धे- स्त्वामम्बिके सततमेमि महार्तिदे च । रागादिभिर्विरचिते वितथे किलान्ते मामेव पाहि बहुदुःखकरे च काले ॥ ४८ ॥ नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव । सदा ज्ञानप्रकाशं मे देहि सर्वार्थदे शिवे ॥ ४९ ॥

brahmovāca ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha janārdanaḥ | vayaṃ gacchema pārśve'syāḥ praṇamantaḥ punaḥ punaḥ || 1 || seyaṃ varā mahāmāyā dāsyatyeṣā varān hi naḥ | stuvāmaḥ sannidhiṃ prāpya nirbhayāścaraṇāntike || 2 || yadi no vārayiṣyanti dvārasthāḥ paricārakāḥ | paṭhiṣyāmaśca tatrasthāḥ stutiṃ devyāḥ samāhitāḥ || 3 || brahmovāca ityukte hariṇā vākye suprahṛṣṭau susaṃsthitau | jātau pramuditau kāmaṃ nikaṭe gamanāya ca || 4 || omityuktvā hariṃ sarve vimānāttvaritāstrayaḥ | uttīrya nirgatā dvāri śaṅkamānā manasyalam || 5 || dvārasthān vīkṣya tānsarvāndevī bhagavatī tadā | smitaṃ kṛtvā cakārāśu tāṃstrīnstrīrūpadhāriṇaḥ || 6 || vayaṃ yuvatayo jātāḥ surūpāścārubhūṣaṇāḥ | vismayai paramaṃ prāptā gatāstatsannidhiṃ punaḥ || 7 || sā dṛṣṭvā naḥ sthitāṃstatra strīrūpāṃścaraṇāntike | vyalokayata cārvaṅgī premasampūrṇayā dṛśā || 8 || praṇamya tāṃ mahādevīṃ purataḥ saṃsthitā vayam | parasparaṃ lokayantaḥ strīrūpāścārubhūṣaṇāḥ || 9 || pādapīṭhaṃ prekṣamāṇā nānāmaṇivibhūṣitam | sūryakoṭipratīkāśaṃ sthitāstatra vayaṃ trayaḥ || 10 || kāścid‌raktāmbarāstatra sahacaryaḥ sahasraśaḥ | kāścinnīlāmbarā nāryastathā pītāmbarāḥ śubhāḥ || 11 || devyaḥ sarvāḥ śubhākārā vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ | virejuḥ pārśvatastasyāḥ paricaryāparāḥ kila || 12 || jaguśca nanṛtuścānyāḥ paryupāsanta tāḥ striyaḥ | vīṇāmārutavādyāni vādayanto mudānvitāḥ || 13 || śṛṇu nārada vakṣyāmi yad‌dṛṣṭaṃ tatra cād‌bhutam | nakhadarpaṇamadhye vai devyāścaraṇapaṅkaje || 14 || brahmāṇḍamakhilaṃ sarvaṃ tatra sthāvarajaṅgamam | ahaṃ viṣṇuśca rudraśca vāyuragniryamo raviḥ || 15 || varuṇaḥ śītagustvaṣṭā kuberaḥ pākaśāsanaḥ | parvatāḥ sāgarā nadyo gandharvāpsarasastathā || 16 || viśvāvasuścitraketuḥ śvetaścitrāṅgadastathā | nāradastumburuścaiva hāhāhūhūstathaiva ca || 17 || aśvinau vasavaḥ sādhyāḥ siddhāśca pitarastathā | nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve kinnaroragarākṣasāḥ || 18 || vaikuṇṭho brahmalokaśca kailāsaḥ parvatottamaḥ | sarvaṃ tadakhilaṃ dṛṣṭaṃ nakhamadhyasthitaṃ ca naḥ || 19 || majjanmapaṅkajaṃ tatra sthito'haṃ caturānanaḥ | śeṣaśāyī jagannāthastathā ca madhukaiṭabhau || 20 || brahmovāca evaṃ dṛṣṭaṃ mayā tatra pādapadmanakhe sthitam | vismato'haṃ tato vīkṣya kimetaditi śaṅ‌kitaḥ || 21 || viṣṇuśca vismayāviṣṭaḥ śaṅkaraśca tathā sthitaḥ | tāṃ tadā menire devīṃ vayaṃ viśvasya mātaram || 22 || tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ vyatikrāntaṃ prapaśyataḥ | sudhāmaye śive dvīpe vihāraṃ vividhaṃ tadā || 23 || sakhya iva tadā tatra menire'smānavasthitān | devyaḥ pramuditākārā nānābharaṇamaṇḍitāḥ || 24 || vayamapyatiramyatvād‌babhūvima vimohitāḥ | prahṛṣṭamanasaḥ sarve paśyanbhāvānmanoramān || 25 || ekadā tāṃ mahādevīṃ devīṃ śrībhuvaneśvarīm | tuṣṭāva bhagavānviṣṇuryuvatībhāvasaṃsthitaḥ || 26 || śrībhagavānuvāca namo devyai prakṛtyai ca vidhātryai satataṃ namaḥ | kalyāṇai kāmadāyai ca vṛddhyai siddhyai namo namaḥ || 27 || saccidānandarūpiṇyai saṃsārāraṇaye namaḥ | pañcakṛtyavidhātryai te bhuvaneśyai namo namaḥ || 28 || sarvādhiṣṭānarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ | ardhamātrārthabhūtāyai hṛllekhāyai namo namaḥ || 29 || jñātaṃ mayā'khilamidaṃ tvayi sanniviṣṭaṃ tvatto'sya sambhavalayāvapi mātaradya | śaktiśca te'sya karaṇe vitataprabhāvā jñātā'dhunā sakalalokamayīti nūnam || 30 || vistārya sarvamakhilaṃ sadasadvikāraṃ sandarśayasyavikalaṃ puruṣāya kāle | tattvaiśca ṣoḍaśabhireva ca saptabhiśca bhāsīndrajālamiva naḥ kila rañjanāya || 31 || na tvāmṛte kimapi vastugataṃ vibhāti vyāpyaiva sarvamakhilaṃ tvamavasthitā'si | śaktiṃ vinā vyavahṛto puruṣo'pyaśakto vambhaṇyate janani buddhimatā janena || 32 || prīṇāsi viśvamakhilaṃ satataṃ prabhāvaiḥ svaistejasā ca sakalaṃ prakaṭīkaroṣi | atsyeva devi tarasā kila kalpakāle ko veda devi caritaṃ tava vai bhavasya || 33 || trātā vayaṃ janani te madhukaiṭabhābhyāṃ lokāś‍ca te suvitatāḥ khalu darśitā vai | nītāḥ sukhasya bhavane paramāṃ ca koṭiṃ yaddarśanaṃ tava bhavāni mahāprabhāvam || 34 || nāhaṃ bhavo na ca viriṃci viveda mātaḥ ko'nyo hi vetti caritaṃ tava durvibhāvyam | kānīha santi bhuvanāni mahāprabhāve hyasminbhavāni racite racanākalāpe || 35 || asmābhiratra bhuvane hariranya eva dṛṣṭaḥ śivaḥ kamalajaḥ prathitaprabhāvaḥ | anyeṣu devi bhuvanepu na santi kiṃ te kiṃ vidma devi vitataṃ tava suprabhāvam || 36 || yāce'mba te'ṅ‌ghrikamalaṃ praṇipatya kāmaṃ citte sadā vasatu rūpamidaṃ tavaitat | nāmāpi vaktrakuhare satataṃ tavaiva sandarśanaṃ tava padāmbujayoḥ sadaiva || 37 || bhṛtyo'yamasti satataṃ mayi bhāvanīyaṃ tvāṃ svāminīti manasā nanu cintayāmi | eṣā''vayoraviratā kila devi bhūyā- dvyāptiḥ sadaiva jananī sutayorivārthe || 38 || tvaṃ vetsi sarvamakhilaṃ bhuvanaprapañcaṃ sarvajñatā parisamāptinitāntabhūmiḥ | kiṃ pāmareṇa jagadamba nivedanīyaṃ yadyuktamācara bhavāni taveṅ‌gitaṃ syāt || 39 || brahmā sṛjatyavati viṣṇurumāpatiśca saṃhārakāraka iyaṃ tu jane prasiddhiḥ | kiṃ satyametadapi devi tavecchayā vai kartuṃ kṣamā vayamaje tava śaktiyuktāḥ || 40 || dhātrī dharādharasute na jagad‌bibharti ādhāraśaktirakhilaṃ tava vai bibharti | sūryo'pi bhāti varade prabhayā yutaste tvaṃ sarvametadakhilaṃ virajā vibhāsi || 41 || brahmā'hamīśvaravaraḥ kila te prabhāvā- tsarve vayaṃ janiyutā na yadā tu nityāḥ | ke'nye surāḥ śatamakhapramukhāśca nityā nityā tvameva jananī prakṛtiḥ purāṇā || 42 || tvaṃ ced‌bhavāni dayase puruṣaṃ purāṇaṃ jāne'hamadya tava saṃnidhigaḥ sadaiva | nocedahaṃ vibhuranādiranīha īśo viśvātmadhīriti tamaḥprakṛtiḥ sadaiva || 43 || vidyā tvameva nanu buddhimatāṃ narāṇāṃ śaktistvameva kila śaktimatāṃ sadaiva | tvaṃ kīrtikāntikamalāmalatuṣṭirūpā muktipradā viratireva manuṣyaloke || 44 || gāyatryasi prathamavedakalā tvameva svāhā svadhā bhagavatī saguṇārdhamātrā | āmnāya eva vihito nigamo bhavatyai sañjīvanāya satataṃ surapūrvajānām || 45 || mokṣārthameva racayasyakhilaṃ prapañcaṃ teṣāṃ gatāḥ khalu yato nanu jīvabhāvam | aṃśā anādinidhanasya kilānaghasya pūrṇārṇavasya vitatā hi yathā taraṅgāḥ || 46 || jīvo yadā tu parivetti tavaiva kṛtyaṃ tvaṃ saṃharasyakhilametaditi prasiddham | nāṭyaṃ naṭena racitaṃ vitathe'ntaraṅge kārye kṛte viramase prathitaprabhāvā || 47 || trātā tvameva mama mohamayād‌bhavābdhe- stvāmambike satatamemi mahārtide ca | rāgādibhirviracite vitathe kilānte māmeva pāhi bahuduḥkhakare ca kāle || 48 || namo devi mahāvidye namāmi caraṇau tava | sadā jñānaprakāśaṃ me dehi sarvārthade śive || 49 ||