Chapter 9

व्यास उवाच तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् । आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा ॥ १ ॥ कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् । दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने ॥ २ ॥ शच्युवाच देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह । पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते ॥ ३ ॥ नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने । त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः ॥ ४ ॥ पतिं मां कुरु चार्वङ्‌गि: तुरासाहं सुराधिपम् । एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन ॥ ५ ॥ इन्द्र उवाच कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया । तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु ॥ ६ ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना । निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता ॥ ७ ॥ कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् । करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः ॥ ८ ॥ देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्‌भयाकुलाः । तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम् ॥ ९ ॥ बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः । कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा ॥ १० ॥ तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी । अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो ॥ ११ ॥ नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता । नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम् ॥ १२ ॥ इन्द्र उवाच उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने । शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति ॥ १३ ॥ परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता । उपायैः कोटिभिः कामभिन्नचित्तातिचञ्चला ॥ १४ ॥ शीलमेव हि नारीणां सदा रक्षति पापतः । तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिरा भव शुचिस्मिते ॥ १५ ॥ यदा त्वां नहुषो राजा बलादाकर्षयेत्खलः । तदा त्वं समयं कृत्वा गजं वञ्चय भूपतिम् ॥ १६ ॥ एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे । ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते ॥ १७ ॥ एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति मे ततम् । इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः ॥ १८ ॥ कामान्धः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः । अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति ॥ १९ ॥ साहाय्यं जगदम्बा ते करिष्यति न संशयः । जगदम्बापदस्मर्तुः सङ्कटं न कदाचन ॥ २० ॥ यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये किल । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम् ॥ २१ ॥ भज त्वं भुवनेशानीं गुरुवाक्यानुसारतः । व्यास उवाच इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुषं प्रति ॥ २२ ॥ तथेत्युक्त्वातिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा । नहुषस्तां समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत् ॥ २३ ॥ स्वागतं सत्यवचनैस्त्वदधीनोऽस्मि कामिनि । दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया ॥ २४ ॥ यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभाषिणि । न च व्रीडा त्वया कार्या भक्तं मां भज सुस्मिते ॥ २५ ॥ कार्यं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् । शच्युवाच सर्वं कृतं त्वया कार्यं मम कृत्रिमवासव ॥ २६ ॥ मनोरथोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽधुना विभो । वाञ्छितं कुरु कल्याण त्वद्वशाहमतः परम् ॥ २७ ॥ ब्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं कर्तुमिहार्हसि । नहुष उवाच कार्यं त्वं ब्रूहि चन्द्रास्ये करोमि तव वाञ्छितम् ॥ २८ ॥ अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्रु वदस्व माम् । शच्युवाच कथं ब्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव ॥ २९ ॥ शपथं कुरु राजेन्द्र यत्करोमि प्रियं तव । राजानः सत्यवचसो दुर्लभा एव भूतले ॥ ३० ॥ पश्चाद्‌ब्रवीम्यहं राजन् ज्ञात्वा सत्येन यन्त्रितम् । कृते चेद्वाञ्छिते भूप सदा ते वशवर्तिनी ॥ ३१ ॥ भविष्यामि तुराषाड् वै सत्यमेतद्वचो मम । नहुष उवाच अवश्यमेव कर्तव्यं वचनं तव सुन्दरि ॥ ३२ ॥ शपामि सुकृतेनाहं यज्ञदानकृतेन वै । शच्युवाच इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा ॥ ३३ ॥ गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा । वृषभः शङ्करस्यापि ब्रह्मणो वरटापतिः ॥ ३४ ॥ मयूरः कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूषकः । इच्छाम्यहमपूर्वं वै वाहनं ते सुराधिप ॥ ३५ ॥ यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् । वहन्तु त्वां महाराज मुनयः संशितव्रताः ॥ ३६ ॥ सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम वाञ्छितम् । सर्वदेवाधिकं त्वां वै जानामि वसुधाधिप ॥ ३७ ॥ तेन ते तेजसो वृद्धिं वाञ्छाम्यहमतन्द्रिता । व्यास उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्बलः ॥ ३८ ॥ मोहितस्तु महादेव्या कृतमोहेन तत्क्षणम् । उवाच वचनं भूपः संस्तुवन्वासवप्रियाम् ॥ ३९ ॥ नहुष उवाच सत्यमुक्तं त्वया तन्वि वाहनं रुचिरं मम । करिष्यामि सुकेशान्ते वचनं तव सर्वथा ॥ ४० ॥ न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् । अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते ॥ ४१ ॥ सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे देवर्षयस्तथा । समर्थं त्रिषु लोकेषु ज्ञात्वा मां तपसाधिकम् ॥ ४२ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा तां सुसन्तुष्टो विससर्ज हरिप्रियाम् । मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वितः ॥ ४३ ॥ नहुष उवाच अहमिन्द्रोऽद्य भो विप्राः सर्वशक्तिसमन्वितः । कार्यमत्र प्रकुर्वन्तु भवन्तो विगतस्मयाः ॥ ४४ ॥ इन्द्रासनं मया प्राप्तं नेन्द्राणी मामुपैति च । आकारिता च मां सूते प्रेमपूर्वमिदं वचः ॥ ४५ ॥ मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप । देवदेव महाराज मत्प्रियं कुरु मानद ॥ ४६ ॥ एतत्कार्यं मुनिश्रेष्ठा ममात्यन्तं दुरासदम् । भवद्‌भिस्तु प्रकर्तव्यं सर्वथैव दयालुभिः ॥ ४७ ॥ मनो दहति मे कामः शक्रपत्‍न्यां प्रवर्तितम् । भवन्तः शरणं मेऽद्य कुरुध्वं कार्यमद्‌भुतम् ॥ ४८ ॥ अगस्तिप्रमुखास्तस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्करम् । अङ्गीचक्रुश्च भावित्वात्कृपया परमर्षयः ॥ ४९ ॥ अङ्गीकृतेऽथ तद्वाक्ये मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । मुदं प्राप नृपः कामं पौलोमीकृतमानसः ॥ ५० ॥ आरुह्य शिबिकां रम्यां संस्थितस्त्वरयान्वितः । वाहान्कृत्वा मुनीन्दिव्यान्सर्प सर्पेति चाब्रवीत् ॥ ५१ ॥ कामार्तः सोऽस्पृशन्मूढः पादेन मुनिमस्तकम् । अगस्तिं तापसश्रेष्ठं लोपामुद्रापतिं तदा ॥ ५२ ॥ वातापिभक्षकर्तारं समुद्रस्यापि शोषकम् । कशया ताडयामास पञ्चबाणशराहतः ॥ ५३ ॥ इन्द्राणीहृतचित्तोऽसौ सर्पेति प्रब्रुवन्मुनिम् । तं शशाप मुनिः क्रुद्धः कशाघातमनुस्मरन् ॥ ५४ ॥ सर्पो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् । बहुवर्षसहस्राणि यत्र क्लेशो महान्भवेत् ॥ ५५ ॥ विचरिष्यसि वीर्येण पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि । दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव मोक्षो भविष्यति ॥ ५६ ॥ प्रश्नानामुत्तरं श्रुत्वा धर्मपुत्रमुखात्ततः । व्यास उवाच एवं शप्तः स राजर्षिः स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम् ॥ ५७ ॥ स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् । बृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानसं प्रति ॥ ५८ ॥ इन्द्राय सर्ववृत्तान्तं कथयामास विस्तरात् । तच्छ्रुत्वा मघवा राज्ञः स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम् ॥ ५९ ॥ मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासवः । देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुषं पतितं भुवि ॥ ६० ॥ जग्मुः सर्वेऽपि तत्रैव यत्रेन्द्रः सरसि स्थितः । तमाश्वास्य सुराः सर्वे मुनिभिः सहितास्तदा ॥ ६१ ॥ स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्वं शचीपतिम् । समागतं ततः शक्रं सर्वे ते मुनयः सुराः ॥ ६२ ॥ स्थापयित्वाऽऽसने पश्चादभिषेकं दधुः शिवम् । इन्द्रोऽपि स्वासनं प्राप्य शच्या सह सुरालये ॥ ६३ ॥ चिक्रीड नन्दने रम्ये कानने प्रेमयुक्तया । व्यास उवाच एवमिन्द्रेण सम्प्राप्तं दुःखं परमदारुणम् ॥ ६४ ॥ हत्वासुरं कामरूपं विश्वरूपं महामुनिम् । पुनर्देव्याः प्रसादेन स्वस्थानं प्राप्तवान्नृप ॥ ६५ ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं वृत्रासुरवधाश्रयम् । यत्पृष्टोऽहं त्वया राजन् कथानकमनुत्तमम् ॥ ६६ ॥ यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमाप्नुयात् । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ६७ ॥

vyāsa uvāca tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ rahaḥ śokasamanvitām | ākhaṇḍalaḥ priyāṃ bhāryāṃ vismitaścābravīttadā || 1 || kathamatrāgatā kānte kathaṃ jñātastvayā hyaham | durjñeyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃsthito'smi śubhānane || 2 || śacyuvāca deva devyāḥ prasādena jñāto'syadya bhavāniha | punastasyāḥ prasādena prāptāsmi tvāṃ divaspate || 3 || nahuṣo nāma rājarṣiḥ sthāpito bhavadāsane | tridaśairmunibhiścaiva sa māṃ bādhati nityaśaḥ || 4 || patiṃ māṃ kuru cārvaṅ‌gi: turāsāhaṃ surādhipam | evaṃ vadati māṃ pāpmā kiṃ karomi balārdana || 5 || indra uvāca kālākāṅkṣī varārohe saṃsthito'smi yadṛcchayā | tathā tvamapi kalyāṇi susthiraṃ svamanaḥ kuru || 6 || vyāsa uvāca ityuktā tena sā devī patinātipraśaṃsinā | niḥśvasantyāha taṃ śakraṃ vepamānātiduḥkhitā || 7 || kathaṃ tiṣṭhe mahābhāga pāpātmā māṃ vaśānugām | kariṣyati madonmatto varadānena garvitaḥ || 8 || devāśca munayaḥ sarve māmūcustad‌bhayākulāḥ | taṃ bhajasva varārohe devarājaṃ smarāturam || 9 || bṛhaspatistu śatrughna vāḍavo balavarjitaḥ | kathaṃ māṃ rakṣituṃ śakto bhaveddevānugaḥ sadā || 10 || tasmāccintāsti mahatī nāryahaṃ vaśavartinī | anāthā kiṃ kariṣyāmi viparīte vidhau vibho || 11 || nāryasmyahaṃ na kulaṭā tvaccittātipativratā | nāsti me śaraṇaṃ tatra yo māṃ rakṣati duḥkhitām || 12 || indra uvāca upāyaṃ prabravīmyadya taṃ kuruṣva varānane | śīlaṃ te duḥkhite kāle paritrātaṃ bhaviṣyati || 13 || pareṇa rakṣitā nārī na bhavecca pativratā | upāyaiḥ koṭibhiḥ kāmabhinnacittāticañcalā || 14 || śīlameva hi nārīṇāṃ sadā rakṣati pāpataḥ | tasmāttvaṃ śīlamāsthāya sthirā bhava śucismite || 15 || yadā tvāṃ nahuṣo rājā balādākarṣayetkhalaḥ | tadā tvaṃ samayaṃ kṛtvā gajaṃ vañcaya bhūpatim || 16 || ekānte tatsamīpe tvaṃ gatvā vada madālase | ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate || 17 || evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti me tatam | iti taṃ vada suśroṇi tadā tu parimohitaḥ || 18 || kāmāndhaḥ sa munīn yāne yojayiṣyati pārthivaḥ | avaśyaṃ tāpaso bhūpaṃ śāpadagdhaṃ kariṣyati || 19 || sāhāyyaṃ jagadambā te kariṣyati na saṃśayaḥ | jagadambāpadasmartuḥ saṅkaṭaṃ na kadācana || 20 || yadi jāyeta taccāpi jñeyaṃ tatsvastaye kila | tasmātsarvaprayat‍nena maṇidvīpādhivāsinīm || 21 || bhaja tvaṃ bhuvaneśānīṃ guruvākyānusārataḥ | vyāsa uvāca ityākhyātā śacī tena jagāma nahuṣaṃ prati || 22 || tathetyuktvātiviśvastā bhāvikārye kṛtodyamā | nahuṣastāṃ samālokya mudito vākyamabravīt || 23 || svāgataṃ satyavacanaistvadadhīno'smi kāmini | dāso'haṃ tava satyena pālitaṃ vacanaṃ tvayā || 24 || yadāgatā samīpe me tuṣṭo'smi mitabhāṣiṇi | na ca vrīḍā tvayā kāryā bhaktaṃ māṃ bhaja susmite || 25 || kāryaṃ vada viśālākṣi kariṣyāmi tava priyam | śacyuvāca sarvaṃ kṛtaṃ tvayā kāryaṃ mama kṛtrimavāsava || 26 || manoratho'sti me deva śṛṇu citte'dhunā vibho | vāñchitaṃ kuru kalyāṇa tvadvaśāhamataḥ param || 27 || bravīmi mānasotsāhaṃ tvaṃ taṃ kartumihārhasi | nahuṣa uvāca kāryaṃ tvaṃ brūhi candrāsye karomi tava vāñchitam || 28 || alabhyamapi dāsyāmi tubhyaṃ subhru vadasva mām | śacyuvāca kathaṃ bravīmi rājendra pratyayo nāsti me tava || 29 || śapathaṃ kuru rājendra yatkaromi priyaṃ tava | rājānaḥ satyavacaso durlabhā eva bhūtale || 30 || paścād‌bravīmyahaṃ rājan jñātvā satyena yantritam | kṛte cedvāñchite bhūpa sadā te vaśavartinī || 31 || bhaviṣyāmi turāṣāḍ vai satyametadvaco mama | nahuṣa uvāca avaśyameva kartavyaṃ vacanaṃ tava sundari || 32 || śapāmi sukṛtenāhaṃ yajñadānakṛtena vai | śacyuvāca indrasya harayo vāhā gajaścaiva rathastathā || 33 || garuḍo vāsudevasya yamasya mahiṣastathā | vṛṣabhaḥ śaṅkarasyāpi brahmaṇo varaṭāpatiḥ || 34 || mayūraḥ kārtikeyasya gajāsyasya tu mūṣakaḥ | icchāmyahamapūrvaṃ vai vāhanaṃ te surādhipa || 35 || yanna viṣṇorna rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām | vahantu tvāṃ mahārāja munayaḥ saṃśitavratāḥ || 36 || sarve śibikayā rājannetaddhi mama vāñchitam | sarvadevādhikaṃ tvāṃ vai jānāmi vasudhādhipa || 37 || tena te tejaso vṛddhiṃ vāñchāmyahamatandritā | vyāsa uvāca tasyāstadvacanaṃ śrutvā prahasya jñānadurbalaḥ || 38 || mohitastu mahādevyā kṛtamohena tatkṣaṇam | uvāca vacanaṃ bhūpaḥ saṃstuvanvāsavapriyām || 39 || nahuṣa uvāca satyamuktaṃ tvayā tanvi vāhanaṃ ruciraṃ mama | kariṣyāmi sukeśānte vacanaṃ tava sarvathā || 40 || na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn | ahamāruhya yānena tvāmeṣyāmi śucismite || 41 || saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve devarṣayastathā | samarthaṃ triṣu lokeṣu jñātvā māṃ tapasādhikam || 42 || vyāsa uvāca ityuktvā tāṃ susantuṣṭo visasarja haripriyām | munīnāhūya sarvāstānityuvāca smarānvitaḥ || 43 || nahuṣa uvāca ahamindro'dya bho viprāḥ sarvaśaktisamanvitaḥ | kāryamatra prakurvantu bhavanto vigatasmayāḥ || 44 || indrāsanaṃ mayā prāptaṃ nendrāṇī māmupaiti ca | ākāritā ca māṃ sūte premapūrvamidaṃ vacaḥ || 45 || muniyānena devendra māmupaihi surādhipa | devadeva mahārāja matpriyaṃ kuru mānada || 46 || etatkāryaṃ muniśreṣṭhā mamātyantaṃ durāsadam | bhavad‌bhistu prakartavyaṃ sarvathaiva dayālubhiḥ || 47 || mano dahati me kāmaḥ śakrapat‍nyāṃ pravartitam | bhavantaḥ śaraṇaṃ me'dya kurudhvaṃ kāryamad‌bhutam || 48 || agastipramukhāstasya śrutvā vākyamasatkaram | aṅgīcakruśca bhāvitvātkṛpayā paramarṣayaḥ || 49 || aṅgīkṛte'tha tadvākye munibhistattvadarśibhiḥ | mudaṃ prāpa nṛpaḥ kāmaṃ paulomīkṛtamānasaḥ || 50 || āruhya śibikāṃ ramyāṃ saṃsthitastvarayānvitaḥ | vāhānkṛtvā munīndivyānsarpa sarpeti cābravīt || 51 || kāmārtaḥ so'spṛśanmūḍhaḥ pādena munimastakam | agastiṃ tāpasaśreṣṭhaṃ lopāmudrāpatiṃ tadā || 52 || vātāpibhakṣakartāraṃ samudrasyāpi śoṣakam | kaśayā tāḍayāmāsa pañcabāṇaśarāhataḥ || 53 || indrāṇīhṛtacitto'sau sarpeti prabruvanmunim | taṃ śaśāpa muniḥ kruddhaḥ kaśāghātamanusmaran || 54 || sarpo bhava durācāra vane ghoravapurmahān | bahuvarṣasahasrāṇi yatra kleśo mahānbhavet || 55 || vicariṣyasi vīryeṇa punaḥ svargamavāpsyasi | dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava mokṣo bhaviṣyati || 56 || praśnānāmuttaraṃ śrutvā dharmaputramukhāttataḥ | vyāsa uvāca evaṃ śaptaḥ sa rājarṣiḥ stutvā taṃ munisattamam || 57 || svargātpapāta sahasā sarparūpadharo'bhavat | bṛhaspatistato gatvā tarasā mānasaṃ prati || 58 || indrāya sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa vistarāt | tacchrutvā maghavā rājñaḥ svargātpracyavanādikam || 59 || mudito'bhūnmahārāja sthitastatraiva vāsavaḥ | devāśca munayo dṛṣṭvā nahuṣaṃ patitaṃ bhuvi || 60 || jagmuḥ sarve'pi tatraiva yatrendraḥ sarasi sthitaḥ | tamāśvāsya surāḥ sarve munibhiḥ sahitāstadā || 61 || svarge samānayāmāsurmānapūrvaṃ śacīpatim | samāgataṃ tataḥ śakraṃ sarve te munayaḥ surāḥ || 62 || sthāpayitvā''sane paścādabhiṣekaṃ dadhuḥ śivam | indro'pi svāsanaṃ prāpya śacyā saha surālaye || 63 || cikrīḍa nandane ramye kānane premayuktayā | vyāsa uvāca evamindreṇa samprāptaṃ duḥkhaṃ paramadāruṇam || 64 || hatvāsuraṃ kāmarūpaṃ viśvarūpaṃ mahāmunim | punardevyāḥ prasādena svasthānaṃ prāptavānnṛpa || 65 || etatte sarvamākhyātaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam | yatpṛṣṭo'haṃ tvayā rājan kathānakamanuttamam || 66 || yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamāpnuyāt | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham || 67 ||