Chapter 13

व्यास उवाच इत्युक्त्वा तौ महाबाहू दैत्यौ बाष्कलदुर्मुखौ । जग्मतुर्मददिग्धाङ्गौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥ १ ॥ तौ गत्वा समरे देवीमूचतुर्वचनं तदा । दानवौ च मदोन्मत्तौ मेघगम्भीरया गिरा ॥ २ ॥ देवि देवा जिता येन महिषेण महात्मना । वरय त्वं वरारोहे सर्वदैत्याधिपं नृपम् ॥ ३ ॥ स कृत्वा मानुषं रूपं सर्वलक्षणसंयुतम् । भूषितं भूषणैर्दिव्यैस्त्वामेष्यति रहः किल ॥ ४ ॥ त्रैलोक्यविभवं कामं त्वमेष्यसि शुचिस्मिते । महिषे परमं भावं कुरु कान्ते मनोगतम् ॥ ५ ॥ कृत्वा पतिं महावीरं संसारसुखमद्‌भुतम् । त्वं प्राप्स्यसि पिकालापे योषितां खलु वाञ्छितम् ॥ ६ ॥ देव्युवाच जाल्म त्वं किं विजानासि नारीयं काममोहिता । मन्दबुद्धिबलात्यर्थं भजेयं महिषं शठम् ॥ ७ ॥ कुलशीलगुणैस्तुल्यं तं भजन्ति कुलस्त्रियः । अधिकं रूपचातुर्यबुद्धिशीलक्षमादिभिः ॥ ८ ॥ का नु कामातुरा नारी भजेच्च पशुरूपिणम् । पशूनामधमं नूनं महिषं देवरूपिणी ॥ ९ ॥ गच्छतं महिषं तूर्णं भूपं बाष्कलदुर्मुखौ । वदतं मद्वचो दैत्यं गजतुल्यं विषाणिनम् ॥ १० ॥ पातालं गच्छ वाभ्येत्य संग्रामं कुरु वा मया । रणे जाते सहस्राक्षो निर्भयः स्यादिति धुवम् ॥ ११ ॥ हत्वाहं त्वां गमिष्यामि नान्यथा गमनं मम । इत्थं ज्ञात्वा सुदुर्बुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १२ ॥ मामनिर्जित्य भूभागे न स्थानं ते कदाचन । भविष्यति चतुष्पाद दिवि वा गिरिकन्दरे ॥ १३ ॥ व्यास उवाच इत्युक्तौ तौ तया दैत्यौ कोपाकुलितलोचनौ । धनुर्बाणधरौ वीरौ युद्धकामौ बभूवतुः ॥ १४ ॥ कृत्वा सुविपुलं नादं देवी सा निर्भया स्थिता । उभौ च चक्रतुस्तीव्रा बाणवृष्टिं कुरूद्वह ॥ १५ ॥ भगवत्यपि बाणौघान्मुमोच दानवौ प्रति । कृत्वातिमधुरं नादं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ १६ ॥ तयोस्तु बाष्कलस्तूर्णं सम्मुखोऽभूद्‌ रणाङ्गणे । दुर्मुखः प्रेक्षकस्तत्र देवीमभिमुखः स्थितः ॥ १७ ॥ तयोर्युद्धमभूद्‌ घोरं देवीबाष्कलयोस्तदा । बाणासिपरिघाघातैर्भयदं मन्दचेतसाम् ॥ १८ ॥ ततः क्रुद्धा जगन्माता दृष्ट्वा तं युद्धदुर्मदम् । जघान पञ्चभिर्बाणैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः ॥ १९ ॥ दानवोऽपि शरान्देव्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः । सप्तभिस्ताडयामास देवीं सिंहोपरिस्थिताम् ॥ २० ॥ सापि तं दशभिस्तीक्ष्णैः सुपीतैः सायकैः खलम् । जघान तच्छरांश्छित्त्वा जहास च मुहुर्मुहुः ॥ २१ ॥ अर्धचन्द्रेण बाणेन चिच्छेद च शरासनम् । बाष्कलोऽपि गदां गृह्य देवीं हन्तुमुपाययौ ॥ २२ ॥ आगच्छन्तं गदापाणिं दानवं मदगर्वितम् । चण्डिका स्वगदापातैः पातयामास भूतले ॥ २३ ॥ बाष्कलः पतितो भूमौ मुहूर्तादुत्थितः पुनः । चिक्षेप च गदां सोऽपि चण्डिकां चण्डविक्रमः ॥ २४ ॥ तमागच्छन्तमालोक्य देवी शूलेन वक्षसि । जघान बाष्कलं क्रुद्धा पपात च ममार सः ॥ २५ ॥ पतिते बाष्कले सैन्यं भग्नं तस्य दुरात्मनः । जयेति च मुदा देवाश्चुक्रुशुर्गगने स्थिताः ॥ २६ ॥ तस्मिंश्च निहते दैत्ये दुर्मुखोऽतिबलान्वितः । आजगाम रणे देवीं क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ २७ ॥ तिष्ठ तिष्ठाबले सोऽपि भाषमाणः पुनः पुनः । धनुर्बाणधरः श्रीमान्‌रथस्थः कवचावृतः ॥ २८ ॥ तमागच्छन्तमालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । कोपयन्ती दानवं तं ज्याघोषञ्च चकार ह ॥ २९ ॥ सोऽपि बाणान्मुमोचाशु तीक्ष्णानाशीविषोपमान् । स्वबाणैस्तान्महामाया चिच्छेद च ननाद च ॥ ३० ॥ तयोः परस्परं युद्धं बभूव तुमुलं नृप । बाणशक्तिगदाघातैर्मुसलैस्तोमरैस्तथा ॥ ३१ ॥ रणभूमौ तदा जाता रुधिरौघवहा नदी । पतितानि तदा तीरे शिरांसि प्रबभुस्तदा ॥ ३२ ॥ यथा सन्तरणार्थाय यमकिङ्करनायकैः । तुम्बीफलानि नीतानि नवशिक्षापरैर्मुदा ॥ ३३ ॥ रणभूमिस्तदा घोरा बभूवातीव दुर्गमा । शरीरैः पतितैर्भूमौ खाद्यमानैर्वृकादिभिः ॥ ३४ ॥ गोमायुसारमेयाश्च काकाः कङ्का अयोमुखाः । गृध्रा श्येनाश्च खादन्ति शरीराणि दुरात्मनाम् ॥ ३५ ॥ ववौ वायुश्च दुर्गन्धो मृतानां देहसङ्गतः । अभूत्किलकिलाशब्दः खगानां पलभक्षिणाम् ॥ ३६ ॥ तदा चुकोप दुष्टात्मा दुर्मुखः कालमोहितः । देवीमुवाच गर्वेण कृत्वा चोर्ध्वकरं शुभम् ॥ ३७ ॥ गच्छ चण्डि हनिष्यामि त्वामद्यैव सुबालिशे । दैत्यं वा भज वामोरु महिषं मदगर्वितम् ॥ ३८ ॥ देव्युवाच आसन्नमरणः कामं प्रलपस्यद्य मोहितः । अद्यैव त्वां हनिष्यामि यथायं बाष्कलो हतः ॥ ३९ ॥ गच्छ वा तिष्ठ वा मन्द मरणं यदि रोचते । हत्वा त्वां वै वधिष्यामि बालिशं महिषीसुतम् ॥ ४० ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दुर्मुखो मर्तुमुद्यतः । मुमोच बाणवृष्टिं तु चण्डिकां प्रति दारुणाम् ॥ ४१ ॥ सापि तां तरसा छित्त्वा बाणवृष्टिं शितैः शरैः । जघान दानवं कृद्धा वृत्रं वज्रधरो यथा ॥ ४२ ॥ तयोः परस्परं युद्धं सञ्जातं चातिकर्कशम् । भयदं कातराणाञ्च शूराणां बलवर्धनम् ॥ ४३ ॥ देवी चिच्छेद तरसा धनुस्तस्य करे स्थितम् । तथैव पञ्चभिर्बाणैर्बभञ्ज रथमुत्तमम् ॥ ४४ ॥ रथे भग्ने महाबाहुः पदातिर्दुर्मुखस्तदा । गदां गहीत्वा दुर्धर्षां जगाम चण्डिकां प्रति ॥ ४५ ॥ चकार स गदाघातं सिंहमौलौ महाबलः । न चचाल हरिः स्थानात्ताडितोऽपि महाबलः ॥ ४६ ॥ अम्बिका तं समालोक्य गदापाणिं पुरःस्थितम् । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद मौलिमत् ॥ ४७ ॥ छिन्ने च मस्तके भूमौ पपात दुर्मुखो मृतः । जयशब्दं तदा चक्रुर्मुदिता निर्जरा भृशम् ॥ ४८ ॥ तुष्टुवुस्तां तदा देवीं दुर्मुखे निहतेऽमराः । पुष्पवृष्टिं तथा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः ॥ ४९ ॥ ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरकिन्नराः । जहृषुस्तं हतं दृष्ट्वा दानवं रणमस्तके ॥ ५० ॥

vyāsa uvāca ityuktvā tau mahābāhū daityau bāṣkaladurmukhau | jagmaturmadadigdhāṅgau sarvaśastrāstrakovidau || 1 || tau gatvā samare devīmūcaturvacanaṃ tadā | dānavau ca madonmattau meghagambhīrayā girā || 2 || devi devā jitā yena mahiṣeṇa mahātmanā | varaya tvaṃ varārohe sarvadaityādhipaṃ nṛpam || 3 || sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | bhūṣitaṃ bhūṣaṇairdivyaistvāmeṣyati rahaḥ kila || 4 || trailokyavibhavaṃ kāmaṃ tvameṣyasi śucismite | mahiṣe paramaṃ bhāvaṃ kuru kānte manogatam || 5 || kṛtvā patiṃ mahāvīraṃ saṃsārasukhamad‌bhutam | tvaṃ prāpsyasi pikālāpe yoṣitāṃ khalu vāñchitam || 6 || devyuvāca jālma tvaṃ kiṃ vijānāsi nārīyaṃ kāmamohitā | mandabuddhibalātyarthaṃ bhajeyaṃ mahiṣaṃ śaṭham || 7 || kulaśīlaguṇaistulyaṃ taṃ bhajanti kulastriyaḥ | adhikaṃ rūpacāturyabuddhiśīlakṣamādibhiḥ || 8 || kā nu kāmāturā nārī bhajecca paśurūpiṇam | paśūnāmadhamaṃ nūnaṃ mahiṣaṃ devarūpiṇī || 9 || gacchataṃ mahiṣaṃ tūrṇaṃ bhūpaṃ bāṣkaladurmukhau | vadataṃ madvaco daityaṃ gajatulyaṃ viṣāṇinam || 10 || pātālaṃ gaccha vābhyetya saṃgrāmaṃ kuru vā mayā | raṇe jāte sahasrākṣo nirbhayaḥ syāditi dhuvam || 11 || hatvāhaṃ tvāṃ gamiṣyāmi nānyathā gamanaṃ mama | itthaṃ jñātvā sudurbuddhe yathecchasi tathā kuru || 12 || māmanirjitya bhūbhāge na sthānaṃ te kadācana | bhaviṣyati catuṣpāda divi vā girikandare || 13 || vyāsa uvāca ityuktau tau tayā daityau kopākulitalocanau | dhanurbāṇadharau vīrau yuddhakāmau babhūvatuḥ || 14 || kṛtvā suvipulaṃ nādaṃ devī sā nirbhayā sthitā | ubhau ca cakratustīvrā bāṇavṛṣṭiṃ kurūdvaha || 15 || bhagavatyapi bāṇaughānmumoca dānavau prati | kṛtvātimadhuraṃ nādaṃ devakāryārthasiddhaye || 16 || tayostu bāṣkalastūrṇaṃ sammukho'bhūd‌ raṇāṅgaṇe | durmukhaḥ prekṣakastatra devīmabhimukhaḥ sthitaḥ || 17 || tayoryuddhamabhūd‌ ghoraṃ devībāṣkalayostadā | bāṇāsiparighāghātairbhayadaṃ mandacetasām || 18 || tataḥ kruddhā jaganmātā dṛṣṭvā taṃ yuddhadurmadam | jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ || 19 || dānavo'pi śarāndevyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | saptabhistāḍayāmāsa devīṃ siṃhoparisthitām || 20 || sāpi taṃ daśabhistīkṣṇaiḥ supītaiḥ sāyakaiḥ khalam | jaghāna taccharāṃśchittvā jahāsa ca muhurmuhuḥ || 21 || ardhacandreṇa bāṇena ciccheda ca śarāsanam | bāṣkalo'pi gadāṃ gṛhya devīṃ hantumupāyayau || 22 || āgacchantaṃ gadāpāṇiṃ dānavaṃ madagarvitam | caṇḍikā svagadāpātaiḥ pātayāmāsa bhūtale || 23 || bāṣkalaḥ patito bhūmau muhūrtādutthitaḥ punaḥ | cikṣepa ca gadāṃ so'pi caṇḍikāṃ caṇḍavikramaḥ || 24 || tamāgacchantamālokya devī śūlena vakṣasi | jaghāna bāṣkalaṃ kruddhā papāta ca mamāra saḥ || 25 || patite bāṣkale sainyaṃ bhagnaṃ tasya durātmanaḥ | jayeti ca mudā devāścukruśurgagane sthitāḥ || 26 || tasmiṃśca nihate daitye durmukho'tibalānvitaḥ | ājagāma raṇe devīṃ krodhasaṃraktalocanaḥ || 27 || tiṣṭha tiṣṭhābale so'pi bhāṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ | dhanurbāṇadharaḥ śrīmān‌rathasthaḥ kavacāvṛtaḥ || 28 || tamāgacchantamālokya devī śaṅkhamavādayat | kopayantī dānavaṃ taṃ jyāghoṣañca cakāra ha || 29 || so'pi bāṇānmumocāśu tīkṣṇānāśīviṣopamān | svabāṇaistānmahāmāyā ciccheda ca nanāda ca || 30 || tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva tumulaṃ nṛpa | bāṇaśaktigadāghātairmusalaistomaraistathā || 31 || raṇabhūmau tadā jātā rudhiraughavahā nadī | patitāni tadā tīre śirāṃsi prababhustadā || 32 || yathā santaraṇārthāya yamakiṅkaranāyakaiḥ | tumbīphalāni nītāni navaśikṣāparairmudā || 33 || raṇabhūmistadā ghorā babhūvātīva durgamā | śarīraiḥ patitairbhūmau khādyamānairvṛkādibhiḥ || 34 || gomāyusārameyāśca kākāḥ kaṅkā ayomukhāḥ | gṛdhrā śyenāśca khādanti śarīrāṇi durātmanām || 35 || vavau vāyuśca durgandho mṛtānāṃ dehasaṅgataḥ | abhūtkilakilāśabdaḥ khagānāṃ palabhakṣiṇām || 36 || tadā cukopa duṣṭātmā durmukhaḥ kālamohitaḥ | devīmuvāca garveṇa kṛtvā cordhvakaraṃ śubham || 37 || gaccha caṇḍi haniṣyāmi tvāmadyaiva subāliśe | daityaṃ vā bhaja vāmoru mahiṣaṃ madagarvitam || 38 || devyuvāca āsannamaraṇaḥ kāmaṃ pralapasyadya mohitaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi yathāyaṃ bāṣkalo hataḥ || 39 || gaccha vā tiṣṭha vā manda maraṇaṃ yadi rocate | hatvā tvāṃ vai vadhiṣyāmi bāliśaṃ mahiṣīsutam || 40 || tacchrutvā vacanaṃ tasyā durmukho martumudyataḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tu caṇḍikāṃ prati dāruṇām || 41 || sāpi tāṃ tarasā chittvā bāṇavṛṣṭiṃ śitaiḥ śaraiḥ | jaghāna dānavaṃ kṛddhā vṛtraṃ vajradharo yathā || 42 || tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ sañjātaṃ cātikarkaśam | bhayadaṃ kātarāṇāñca śūrāṇāṃ balavardhanam || 43 || devī ciccheda tarasā dhanustasya kare sthitam | tathaiva pañcabhirbāṇairbabhañja rathamuttamam || 44 || rathe bhagne mahābāhuḥ padātirdurmukhastadā | gadāṃ gahītvā durdharṣāṃ jagāma caṇḍikāṃ prati || 45 || cakāra sa gadāghātaṃ siṃhamaulau mahābalaḥ | na cacāla hariḥ sthānāttāḍito'pi mahābalaḥ || 46 || ambikā taṃ samālokya gadāpāṇiṃ puraḥsthitam | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda maulimat || 47 || chinne ca mastake bhūmau papāta durmukho mṛtaḥ | jayaśabdaṃ tadā cakrurmuditā nirjarā bhṛśam || 48 || tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ durmukhe nihate'marāḥ | puṣpavṛṣṭiṃ tathā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ || 49 || ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ savidyādharakinnarāḥ | jahṛṣustaṃ hataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ raṇamastake || 50 ||