Chapter 12

व्यास उवाच तं दृष्ट्वा तु वधं घोरं चुक्रोध भगवान्भृगुः । वेपमानोऽतिदुःखार्तः प्रोवाच मधुसूदनम् ॥ १ ॥ भृगुरुवाच अकृत्यं ते कृतं विष्णो जानन्पापं महामते । वधोऽयं विप्रजाताया मनसा कर्तुमक्षमः ॥ २ ॥ आख्यातस्त्वं सत्त्वगुणः स्मृतो ब्रह्मा च राजसः । तथासौ तामसः शम्भुर्विपरीतं कथं स्मृतम् ॥ ३ ॥ तामसस्त्वं कथं जातः कृतं कर्मातिनिन्दितम् । अवध्या स्त्री त्वया विष्णो हता कस्मान्निरागसा ॥ ४ ॥ शपामि त्वां दुराचारं किमन्यत्प्रकरोमि ते । विधुरोऽहं कृतः पाप त्वयाहं शक्रकारणात् ॥ ५ ॥ न शपेऽहं तथा शक्रं शपे त्वां मधुसूदन । सदा छलपरोऽसि त्वं कीटयोनिर्दुराशयः ॥ ६ ॥ ये च त्वां सात्त्विकं प्राहुस्ते मूर्खा मुनयः किल । तामसस्त्वं दुराचारः प्रत्यक्षं मे जनार्दन ॥ ७ ॥ अवतारा मृत्युलोके सन्तु मच्छापसम्भवाः । प्रायो गर्भभवं दुःखं भुंक्ष्व पापाज्जनार्दन ॥ ८ ॥ व्यास उवाच ततस्तेनाथ शापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः । लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुषेष्विह ॥ ९ ॥ राजोवाच भूगुभार्या हता तत्र चक्रेणामिततेजसा । गार्हस्थ्यञ्च पुनस्तस्य कथं जातं महात्मनः ॥ १० ॥ व्यास उवाच इति शप्त्वा हरिं रोषात्तदादाय शिरस्त्वरन् । काये संयोज्य तरसा भृगुः प्रोवाच कार्यवित् ॥ ११ ॥ अद्य त्वां विष्णुना देवि हतां सञ्जीवयाम्यहम् । यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितोऽपि वा ॥ १२ ॥ तेन सत्येन जीवेत यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् । पश्यन्तु देवताः सर्वा मम तेजोबलं महत् ॥ १३ ॥ अद्‌भिस्त्वां प्रोक्ष्य शीताभिर्जीवयामि तपोबलात् । सत्यं शौचं तथा वेदा यदि मे तपसो बलम् ॥ १४ ॥ व्यास उवाच अद्‌भिः सम्प्रोक्षिता देवी सद्यः सञ्जीविता तदा । उत्थिता परमप्रीता भृगोर्भार्या शुचिस्मिता ॥ १५ ॥ ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव । साधु साध्विति तं तां तु तुष्टुवुः सर्वतो दिशम् ॥ १६ ॥ एवं सञ्चीविता तेन भृगुणा वरवर्णिनी । विस्मयं परमं जग्मुर्देवाः सेन्द्रा विलोक्य तत् ॥ १७ ॥ इन्द्रः सुरानथोवाच मुनिना जीविता सती । काव्यस्तप्त्वा तपो घोरं किं करिष्यति मन्त्रवित् ॥ १८ ॥ व्यास उवाच गता निद्रा सुरेन्द्रस्य देहेऽक्षेममभून्नृप । स्मृत्वा काव्यस्य वृत्तान्तं मन्त्रार्थमतिदारुणम् ॥ १९ ॥ विमृश्य मनसा शक्रो जयन्तीं स्वसुतां तदा । उवाच कन्यां चार्वङ्गीं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २० ॥ गच्छ पुत्रि मया दत्ता काव्याय त्वं तपस्विने । समाराधय तन्वङ्‌गि मत्कृते तं वशं कुरु ॥ २१ ॥ उपचारैर्मुनिं तैस्तैः समाराध्य मनःप्रियैः । भयं मे तरसा गत्वा हर तत्र वराश्रमे ॥ २२ । सा पितुर्वचनं श्रुत्वा तत्रागच्छन्मनोरमा । तमपश्यद्विशालाक्षी पिबन्तं धूममाश्रमे ॥ २३ ॥ तस्य देहं समालोक्य स्मृत्वा वाक्यं पितुस्तदा । कदलीदलमादाय वीजयामास तं मुनिम् ॥ २४ ॥ निर्मलं शीतलं वारि समानीय सुवासितम् । पानाय कल्पयामास भक्त्या परमया लघु ॥ २५ ॥ छायां वस्त्रातपत्रेण भास्करे मध्यगे सति । रचयामास तन्वङ्गी स्वयं धर्मे स्थिता सती ॥ २६ ॥ फलान्यानीय दिव्यानि पक्वानि मधुराणि च । मुमोचाग्रे मुनेस्तस्य भक्षार्थं विहितानि च ॥ २७ ॥ कुशाः प्रादेशमात्रा हि हरिताः शुकसन्निभाः । दधाराग्रेऽथ पुष्पाणि नित्यकर्मसमृद्धये ॥ २८ ॥ निद्रार्थं कल्पयामास संस्तरं पल्लवान्वितम् । तस्मिन्मुनौ चादरस्था चकार व्यजनं शनैः ॥ २९ ॥ हावभावादिकं किञ्चिद्विकारजननं च तत् । न चकार जयन्ती सा शापभीता मुनेस्तदा ॥ ३० ॥ स्तुतिं चकार तन्वङ्गी गीर्भिस्तस्य महात्मनः । सुभाषिण्यनुकूलाभिः प्रीतिकर्त्रीभिरप्युत ॥ ३१ ॥ प्रबुद्धे जलमादाय दधाराचमनाय च । मनोऽनुकूलं सततं कुर्वन्ती व्यचरत्तदा ॥ ३२ ॥ इन्द्रोऽपि सेवकांस्तत्र प्रेषयामास चातुरः । प्रवृत्तिं ज्ञातुकामो वै मुनेस्तस्य जितात्मनः ॥ ३३ ॥ एवं बहूनि वर्षाणि परिचर्यापराभवत् । निर्विकारा जितक्रोधा ब्रह्मचर्यपरा सती ॥ ३४ ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु परितुष्टो महेश्वरः । वरेण छन्दयामास काव्यं प्रीतमना हरः ॥ ३५ ॥ ईश्वर उवाच यच्च किञ्चिदपि ब्रह्मन्विद्यते भृगुनन्दन । प्रतिपश्यसि यत्सर्वं यच्च वाच्यं न कस्यचित् ॥ ३६ ॥ सर्वाभिभावकत्वेन भविष्यसि न संशयः । अवध्यः सर्वभूतानां प्रजेशश्च द्विजोत्तमः ॥ ३७ ॥ व्यास उवाच एवं दत्त्वा वराञ्छम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत । काव्यस्तामथ संवीक्ष्य जयन्तीं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८ ॥ कासि कस्यासि सुश्रोणि ब्रूहि किं ते चिकीर्षितम् । किमर्थमिह सम्प्राप्ता कार्यं वद वरोरु मे ॥ ३९ ॥ किं वाञ्छसि करोम्यद्य दुष्करं चेत्सुलोचने । प्रीतोऽस्मि त्वत्कृतेनाद्य वरं वरय सुव्रते ॥ ४० ॥ ततः सा तु मुनिं प्राह जयन्ती मुदितानना । चिकीर्षितं मे भगवंस्तपसा ज्ञातुमर्हसि ॥ ४१ ॥ शुक्र उवाच ज्ञातं मया तथापि त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् । करोमि सर्वथा भद्रं प्रीतोऽस्मि परिचर्यया ॥ ४२ ॥ जयन्त्युवाच शक्रस्याहं सुता ब्रह्मन् पित्रा तुभ्यं समर्पिता । जयन्ती नामतश्चाहं जयन्तावरजा मुने ॥ ४३ ॥ सकामास्मि त्वयि विभो वाञ्छितं कुरु मेऽधुना । रंस्ये त्वया महाभाग धर्मतः प्रीतिपूर्वकम् ॥ ४४ ॥ शुक्र उवाच मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि । सर्वैर्भूतैरदृश्या च रमस्वेह यदृच्छया ॥ ४५ ॥ व्यास उवाच एवमुक्त्वा गृहं गत्वा जयन्त्याः पाणिमुद्वहन् । तया सहावसद्देव्या दशवर्षाणि भार्गवः ॥ ४६ ॥ अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः । दैत्यास्तमागतं श्रुत्वा कृतार्थं मन्त्रसंयुतम् ॥ ४७ ॥ अभिजग्मुर्गृहे तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः । नापश्यन् रममाणं ते जयन्त्या सह संयुतम् ॥ ४८ ॥ तदा विमनसः सर्वे जाता भग्नोद्यमाश्च ते । चिन्तापरातिदीनाश्च वीक्षमाणाः पुनः पुनः ॥ ४९ ॥ अदृष्ट्वा तं तु संवृत्तं प्रतिजग्मुर्यथागतम् । स्वगृहान्दैत्यवर्यास्ते चिन्ताविष्टा भयातुराः ॥ ५० ॥ रममाणं तथा ज्ञात्वा शक्रः प्रोवाच तं गुरुम् । बृहस्पतिं महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् ॥ ५१ ॥ गच्छाद्य दानवान्ब्रह्मन्मायया त्वं प्रलोभय । अस्माकं कुरु कार्यं त्वं बुद्ध्या सञ्चिन्त्य मानद ॥ ५२ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यं रममाणं सुसंवृतम् । ज्ञात्वा तद्‌रूपमास्थाय दैत्यान्मति ययौ गुरुः ॥ ५३ ॥ गत्वा तत्रातिभक्त्यासौ दानवान्समुपाह्वयत् । आगतास्तेऽसुराः सर्वे ददृशुः काव्यमग्रतः ॥ ५४ ॥ प्रणम्य संस्थिताः सर्वे काव्यं मत्वातिमोहिताः । न विदुस्ते गुरोर्मायां काव्यरूपविभाविनीम् ॥ ५५ ॥ तानुवाच गुरुः काव्यरूपः प्रच्छन्नमायया । स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तोऽहं वो हिताय वै ॥ ५६ ॥ अहं वो बोधयिष्यामि विद्यां प्राप्ताममायया । तपसा तोषितः शम्भुर्युष्मत्कल्याणहेतवे ॥ ५७ ॥ तच्छ्रुत्वा प्रीतमनसो जातास्ते दानवोत्तमाः । कृतकार्यं गुरुं मत्वा जहृषुस्ते विमोहिताः ॥ ५८ ॥ प्रणेमुस्ते मुदा युक्ता निरातङ्का गतव्यथाः । देवेभ्यश्च भयं त्यक्त्वा तस्थुः सर्वे निरामयाः ॥ ५९ ॥

vyāsa uvāca taṃ dṛṣṭvā tu vadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhagavānbhṛguḥ | vepamāno'tiduḥkhārtaḥ provāca madhusūdanam || 1 || bhṛguruvāca akṛtyaṃ te kṛtaṃ viṣṇo jānanpāpaṃ mahāmate | vadho'yaṃ viprajātāyā manasā kartumakṣamaḥ || 2 || ākhyātastvaṃ sattvaguṇaḥ smṛto brahmā ca rājasaḥ | tathāsau tāmasaḥ śambhurviparītaṃ kathaṃ smṛtam || 3 || tāmasastvaṃ kathaṃ jātaḥ kṛtaṃ karmātininditam | avadhyā strī tvayā viṣṇo hatā kasmānnirāgasā || 4 || śapāmi tvāṃ durācāraṃ kimanyatprakaromi te | vidhuro'haṃ kṛtaḥ pāpa tvayāhaṃ śakrakāraṇāt || 5 || na śape'haṃ tathā śakraṃ śape tvāṃ madhusūdana | sadā chalaparo'si tvaṃ kīṭayonirdurāśayaḥ || 6 || ye ca tvāṃ sāttvikaṃ prāhuste mūrkhā munayaḥ kila | tāmasastvaṃ durācāraḥ pratyakṣaṃ me janārdana || 7 || avatārā mṛtyuloke santu macchāpasambhavāḥ | prāyo garbhabhavaṃ duḥkhaṃ bhuṃkṣva pāpājjanārdana || 8 || vyāsa uvāca tatastenātha śāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ | lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha || 9 || rājovāca bhūgubhāryā hatā tatra cakreṇāmitatejasā | gārhasthyañca punastasya kathaṃ jātaṃ mahātmanaḥ || 10 || vyāsa uvāca iti śaptvā hariṃ roṣāttadādāya śirastvaran | kāye saṃyojya tarasā bhṛguḥ provāca kāryavit || 11 || adya tvāṃ viṣṇunā devi hatāṃ sañjīvayāmyaham | yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito'pi vā || 12 || tena satyena jīveta yadi satyaṃ bravīmyaham | paśyantu devatāḥ sarvā mama tejobalaṃ mahat || 13 || ad‌bhistvāṃ prokṣya śītābhirjīvayāmi tapobalāt | satyaṃ śaucaṃ tathā vedā yadi me tapaso balam || 14 || vyāsa uvāca ad‌bhiḥ samprokṣitā devī sadyaḥ sañjīvitā tadā | utthitā paramaprītā bhṛgorbhāryā śucismitā || 15 || tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva | sādhu sādhviti taṃ tāṃ tu tuṣṭuvuḥ sarvato diśam || 16 || evaṃ sañcīvitā tena bhṛguṇā varavarṇinī | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāḥ sendrā vilokya tat || 17 || indraḥ surānathovāca muninā jīvitā satī | kāvyastaptvā tapo ghoraṃ kiṃ kariṣyati mantravit || 18 || vyāsa uvāca gatā nidrā surendrasya dehe'kṣemamabhūnnṛpa | smṛtvā kāvyasya vṛttāntaṃ mantrārthamatidāruṇam || 19 || vimṛśya manasā śakro jayantīṃ svasutāṃ tadā | uvāca kanyāṃ cārvaṅgīṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ || 20 || gaccha putri mayā dattā kāvyāya tvaṃ tapasvine | samārādhaya tanvaṅ‌gi matkṛte taṃ vaśaṃ kuru || 21 || upacārairmuniṃ taistaiḥ samārādhya manaḥpriyaiḥ | bhayaṃ me tarasā gatvā hara tatra varāśrame || 22 | sā piturvacanaṃ śrutvā tatrāgacchanmanoramā | tamapaśyadviśālākṣī pibantaṃ dhūmamāśrame || 23 || tasya dehaṃ samālokya smṛtvā vākyaṃ pitustadā | kadalīdalamādāya vījayāmāsa taṃ munim || 24 || nirmalaṃ śītalaṃ vāri samānīya suvāsitam | pānāya kalpayāmāsa bhaktyā paramayā laghu || 25 || chāyāṃ vastrātapatreṇa bhāskare madhyage sati | racayāmāsa tanvaṅgī svayaṃ dharme sthitā satī || 26 || phalānyānīya divyāni pakvāni madhurāṇi ca | mumocāgre munestasya bhakṣārthaṃ vihitāni ca || 27 || kuśāḥ prādeśamātrā hi haritāḥ śukasannibhāḥ | dadhārāgre'tha puṣpāṇi nityakarmasamṛddhaye || 28 || nidrārthaṃ kalpayāmāsa saṃstaraṃ pallavānvitam | tasminmunau cādarasthā cakāra vyajanaṃ śanaiḥ || 29 || hāvabhāvādikaṃ kiñcidvikārajananaṃ ca tat | na cakāra jayantī sā śāpabhītā munestadā || 30 || stutiṃ cakāra tanvaṅgī gīrbhistasya mahātmanaḥ | subhāṣiṇyanukūlābhiḥ prītikartrībhirapyuta || 31 || prabuddhe jalamādāya dadhārācamanāya ca | mano'nukūlaṃ satataṃ kurvantī vyacarattadā || 32 || indro'pi sevakāṃstatra preṣayāmāsa cāturaḥ | pravṛttiṃ jñātukāmo vai munestasya jitātmanaḥ || 33 || evaṃ bahūni varṣāṇi paricaryāparābhavat | nirvikārā jitakrodhā brahmacaryaparā satī || 34 || pūrṇe varṣasahasre tu parituṣṭo maheśvaraḥ | vareṇa chandayāmāsa kāvyaṃ prītamanā haraḥ || 35 || īśvara uvāca yacca kiñcidapi brahmanvidyate bhṛgunandana | pratipaśyasi yatsarvaṃ yacca vācyaṃ na kasyacit || 36 || sarvābhibhāvakatvena bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ prajeśaśca dvijottamaḥ || 37 || vyāsa uvāca evaṃ dattvā varāñchambhustatraivāntaradhīyata | kāvyastāmatha saṃvīkṣya jayantīṃ vākyamabravīt || 38 || kāsi kasyāsi suśroṇi brūhi kiṃ te cikīrṣitam | kimarthamiha samprāptā kāryaṃ vada varoru me || 39 || kiṃ vāñchasi karomyadya duṣkaraṃ cetsulocane | prīto'smi tvatkṛtenādya varaṃ varaya suvrate || 40 || tataḥ sā tu muniṃ prāha jayantī muditānanā | cikīrṣitaṃ me bhagavaṃstapasā jñātumarhasi || 41 || śukra uvāca jñātaṃ mayā tathāpi tvaṃ brūhi yanmanasepsitam | karomi sarvathā bhadraṃ prīto'smi paricaryayā || 42 || jayantyuvāca śakrasyāhaṃ sutā brahman pitrā tubhyaṃ samarpitā | jayantī nāmataścāhaṃ jayantāvarajā mune || 43 || sakāmāsmi tvayi vibho vāñchitaṃ kuru me'dhunā | raṃsye tvayā mahābhāga dharmataḥ prītipūrvakam || 44 || śukra uvāca mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini | sarvairbhūtairadṛśyā ca ramasveha yadṛcchayā || 45 || vyāsa uvāca evamuktvā gṛhaṃ gatvā jayantyāḥ pāṇimudvahan | tayā sahāvasaddevyā daśavarṣāṇi bhārgavaḥ || 46 || adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ | daityāstamāgataṃ śrutvā kṛtārthaṃ mantrasaṃyutam || 47 || abhijagmurgṛhe tasya muditāste didṛkṣavaḥ | nāpaśyan ramamāṇaṃ te jayantyā saha saṃyutam || 48 || tadā vimanasaḥ sarve jātā bhagnodyamāśca te | cintāparātidīnāśca vīkṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ || 49 || adṛṣṭvā taṃ tu saṃvṛttaṃ pratijagmuryathāgatam | svagṛhāndaityavaryāste cintāviṣṭā bhayāturāḥ || 50 || ramamāṇaṃ tathā jñātvā śakraḥ provāca taṃ gurum | bṛhaspatiṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param || 51 || gacchādya dānavānbrahmanmāyayā tvaṃ pralobhaya | asmākaṃ kuru kāryaṃ tvaṃ buddhyā sañcintya mānada || 52 || tacchrutvā vacanaṃ kāvyaṃ ramamāṇaṃ susaṃvṛtam | jñātvā tad‌rūpamāsthāya daityānmati yayau guruḥ || 53 || gatvā tatrātibhaktyāsau dānavānsamupāhvayat | āgatāste'surāḥ sarve dadṛśuḥ kāvyamagrataḥ || 54 || praṇamya saṃsthitāḥ sarve kāvyaṃ matvātimohitāḥ | na viduste gurormāyāṃ kāvyarūpavibhāvinīm || 55 || tānuvāca guruḥ kāvyarūpaḥ pracchannamāyayā | svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto'haṃ vo hitāya vai || 56 || ahaṃ vo bodhayiṣyāmi vidyāṃ prāptāmamāyayā | tapasā toṣitaḥ śambhuryuṣmatkalyāṇahetave || 57 || tacchrutvā prītamanaso jātāste dānavottamāḥ | kṛtakāryaṃ guruṃ matvā jahṛṣuste vimohitāḥ || 58 || praṇemuste mudā yuktā nirātaṅkā gatavyathāḥ | devebhyaśca bhayaṃ tyaktvā tasthuḥ sarve nirāmayāḥ || 59 ||