Chapter 2

सूत उवाच एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः । आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम् ॥ १ ॥ निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा । प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम् ॥ २ ॥ दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे । उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम् ॥ ३ ॥ उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह । गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते ॥ ४ ॥ इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी । उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी ॥ ५ ॥ व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः । कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम् ॥ ६ ॥ ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् । दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे ॥ ७ ॥ तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः । कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम् ॥ ८ ॥ त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः । किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः ॥ ९ ॥ दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम । तत्रापि दुर्लभं मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषतः ॥ १० ॥ कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च । अनार्यभावं कथमागतोऽसि विप्रेन्द्र मां वीक्ष्य च मीनगन्धाम् ॥ ११ ॥ मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे ॥ शुभं किं समालोक्य पाणिं ग्रहीतुम् । समीपं समायासि कामातुरस्त्वं कथं नाभिजानासि धर्मं स्वकीयम् ॥ १२ ॥ अहो मन्दबुद्धिर्द्विजोऽयं ग्रहीष्य- ञ्जले मग्न एवाद्य मां वै गृहीत्वा । मनो व्याकुलं पञ्चबाणातिविद्धं न कोऽपीह शक्तः प्रतीपं हि कर्तुम् ॥ १३ ॥ इति सञ्चिन्त्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् । धैर्यं कुरु महाभाग परं पारं नयामि वै ॥ १४ ॥ सूत उवाच पराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचनं हितपूर्वकम् । करं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिन्धोः पारं गतः पुनः ॥ १५ ॥ मत्स्यगन्धां प्रजग्राह मुनिः कामातुरस्तदा । वेपमाना तु सा कन्या तमुवाच पुरःस्थितम् ॥ १६ ॥ दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कथं त्वं नोपशङ्कसे । समानरूपयोः कामसंयोगस्तु सुखावहः ॥ १७ ॥ इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी । कृता योजनगन्धा तु सुरूपा च वरानना ॥ १८ ॥ मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनोहराम् । जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्मन्मथपीडितः ॥ १९ ॥ ग्रहीतुकामं तं प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा । मुने पश्यति लोकोऽयं पिता चैव तटस्थितः ॥ २० ॥ पशुधर्मो न मे प्रीतिं जनयत्यतिदारुणः । प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्‌भवति यामिनी ॥ २१ ॥ रात्रौ व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि । दिवासङ्गे महान् दोषः पश्यन्ति किल मानवाः ॥ २२ ॥ कामं यच्छ महाबुद्धे लोकनिन्दा दुरासदा । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या युक्तमुक्तमुदारधीः ॥ २३ ॥ नीहारं कल्पयामास शीघ्रं पुण्यबलेन वै । नीहारे च समुत्पन्ने तटेऽतितमसा युते ॥ २४ ॥ कामिनी तं मुनिं प्राह मृदुपूर्वमिदं वचः । कन्याहं द्विजशार्दूल भुक्त्वा गन्तासि कामतः ॥ २५ ॥ अमोघवीर्यस्त्वं ब्रह्मन् का गतिर्मे भवेदिति । पितरं किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्‌भवाम्यहम् ॥ २६ ॥ त्वं गमिष्यसि भुक्त्वा मां किं करोमि वदस्व तत् । पराशर उवाच कान्तेऽद्य मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि ॥ २७ ॥ वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि । सत्यवत्युवाच यथा मे पितरौ लोके न जानीतो हि मानद ॥ २८ ॥ कन्याव्रतं न मे हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम । पुत्रश्च त्वत्समः कामं भवेदद्‌भुतवीर्यवान् ॥ २९ ॥ गन्धोऽयं सर्वदा मे स्याद्यौवनं च नवं नवम् । पराशर उवाच शृणु सुन्दरि पुत्रस्ते विष्ण्वंशसम्भवः शुचिः ॥ ३० ॥ भविष्यति च विख्यातस्त्रैलोक्ये वरवर्णिनि । केनचित्कारणेनाहं जातः कामातुरस्त्वयि ॥ ३१ ॥ कदापि च न सम्मोहो भूतपूर्वो वरानने । दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं सदाहं धैर्यमावहम् ॥ ३२ ॥ दैवयोगेन वीक्ष्य त्वां कामस्य वशगोऽभवम् । तत्किञ्चित्कारणं विद्धि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ३३ ॥ दृष्ट्वाहं चातिदुर्गन्धां त्वां कथं मोहमाप्नुयाम् । पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने ॥ ३४ ॥ वेदविद्‌भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये । सूत उवाच इत्युक्त्वा तां वशं यातां भुक्त्वा स मुनिसत्तमः ॥ ३५ ॥ जगाम तरसा स्नात्वा कालिन्दीसलिले मुनिः । सापि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती ॥ ३६ ॥ सुषुवे यमुनाद्वीपे पुत्रं काममिवापरम् । जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम् ॥ ३७ ॥ तपस्येव मनः कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् । गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम् ॥ ३८ ॥ तपः कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि वै स्मृतः । मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिदनुत्तमम् ॥ ३९ ॥ स्मर्तव्योऽहं तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिन्तां सुखं वस ॥ ४० ॥ इत्युक्त्वा निर्ययौ व्यासः सापि पित्रन्तिकं गता । द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्‌द्वैपायनोऽभवत् ॥ ४१ ॥ जातमात्रो जगामाशु वृद्धिं विष्ण्वंशयोगतः । तीर्थे तीर्थे कृतस्तानश्चचार तप उत्तमम् ॥ ४२ ॥ एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । चकार वेदशाखाश्च प्राप्तं ज्ञात्वा कलेर्युगम् ॥ ४३ ॥ वेदविस्तारकरणाद्व्यासनामाभवन्मुनिः । पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम् ॥ ४४ ॥ शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागशः । सुमन्तुं जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च ॥ ४५ ॥ असितं देवलं चैव शुकं चैव स्वमात्मजम् । सूत उवाच एतच्च कथितं सर्वं कारणं मुनिसत्तमाः ॥ ४६ ॥ सत्यवत्याः सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा । संशयोऽत्र न कर्तव्यः सम्भवे मुनिसत्तमाः ॥ ४७ ॥ महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति । कारणाच्च समुत्पत्तिः सत्यवत्या झषोदरे ॥ ४८ ॥ पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना तथा । अन्यथा तु मुनेश्चित्तं कथं कामाकुलं भवेत् ॥ ४९ ॥ अनार्यजुष्टं धर्मज्ञः कृतवान्स कथं मुनिः । सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी ॥ ५० ॥ श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा । य एतच्छुभमाख्यानं शृणोति श्रुतिमान्नरः ॥ ५१ ॥ न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा ॥ ५२ ॥

sūta uvāca ekadā tīrthayātrāyāṃ vrajan pārāśaro muniḥ | ājagāma mahātejāḥ kālindyāstaṭamuttamam || 1 || niṣādamāha dharmātmā kurvantaṃ bhojanaṃ tadā | prāpayasva paraṃ pāraṃ kālindyā uḍupena mām || 2 || dāśaḥ śrutvā munervākyaṃ kurvāṇo bhojanaṃ taṭe | uvāca tāṃ sutāṃ bālāṃ matsyagandhāṃ manoramām || 3 || uḍupena muniṃ bāle paraṃ pāraṃ nayasva ha | gantukāmo'sti dharmātmā tāpaso'yaṃ śucismite || 4 || ityuktā sā tadā pitrā matsyagandhātha vāsavī | uḍupe munimāsīnaṃ saṃvāhayati bhāminī || 5 || vrajan sūryasutātoye bhāvitvāddaivayogataḥ | kāmārtastu munirjāto dṛṣṭvā tāṃ cārulocanām || 6 || grahītukāmaḥ sa munirdṛṣṭvā vyañjitayauvanām | dakṣiṇena kareṇaināmaspṛśaddakṣiṇe kare || 7 || tamuvācāsitāpāṅgī smitapūrvamidaṃ vacaḥ | kulasya sadṛśaṃ vaḥ kiṃ śrutasya tapasaśca kim || 8 || tvaṃ vai vasiṣṭhadāyādaḥ kulaśīlasamanvitaḥ | kiṃ cikīrṣasi dharmajña manmathena prapīḍitaḥ || 9 || durlabhaṃ mānuṣaṃ janma bhuvi brāhmaṇasattama | tatrāpi durlabhaṃ manye brāhmaṇatvaṃ viśeṣataḥ || 10 || kulena śīlena tathā śrutena dvijottamastvaṃ kila dharmavicca | anāryabhāvaṃ kathamāgato'si viprendra māṃ vīkṣya ca mīnagandhām || 11 || madīye śarīre dvijāmoghabuddhe || śubhaṃ kiṃ samālokya pāṇiṃ grahītum | samīpaṃ samāyāsi kāmāturastvaṃ kathaṃ nābhijānāsi dharmaṃ svakīyam || 12 || aho mandabuddhirdvijo'yaṃ grahīṣya- ñjale magna evādya māṃ vai gṛhītvā | mano vyākulaṃ pañcabāṇātividdhaṃ na ko'pīha śaktaḥ pratīpaṃ hi kartum || 13 || iti sañcintya sā bālā tamuvāca mahāmunim | dhairyaṃ kuru mahābhāga paraṃ pāraṃ nayāmi vai || 14 || sūta uvāca parāśarastu tacchrutvā vacanaṃ hitapūrvakam | karaṃ tyaktvā sthitastatra sindhoḥ pāraṃ gataḥ punaḥ || 15 || matsyagandhāṃ prajagrāha muniḥ kāmāturastadā | vepamānā tu sā kanyā tamuvāca puraḥsthitam || 16 || durgandhāhaṃ muniśreṣṭha kathaṃ tvaṃ nopaśaṅkase | samānarūpayoḥ kāmasaṃyogastu sukhāvahaḥ || 17 || ityuktena tu sā kanyā kṣaṇamātreṇa bhāminī | kṛtā yojanagandhā tu surūpā ca varānanā || 18 || mṛganābhisugandhāṃ tāṃ kṛtvā kāntāṃ manoharām | jagrāha dakṣiṇe pāṇau munirmanmathapīḍitaḥ || 19 || grahītukāmaṃ taṃ prāha nāmnā satyavatī śubhā | mune paśyati loko'yaṃ pitā caiva taṭasthitaḥ || 20 || paśudharmo na me prītiṃ janayatyatidāruṇaḥ | pratīkṣasva muniśreṣṭha yāvad‌bhavati yāminī || 21 || rātrau vyavāya uddiṣṭo divā na manujasya hi | divāsaṅge mahān doṣaḥ paśyanti kila mānavāḥ || 22 || kāmaṃ yaccha mahābuddhe lokanindā durāsadā | tacchrutvā vacanaṃ tasyā yuktamuktamudāradhīḥ || 23 || nīhāraṃ kalpayāmāsa śīghraṃ puṇyabalena vai | nīhāre ca samutpanne taṭe'titamasā yute || 24 || kāminī taṃ muniṃ prāha mṛdupūrvamidaṃ vacaḥ | kanyāhaṃ dvijaśārdūla bhuktvā gantāsi kāmataḥ || 25 || amoghavīryastvaṃ brahman kā gatirme bhavediti | pitaraṃ kiṃ bravīmyadya sagarbhā ced‌bhavāmyaham || 26 || tvaṃ gamiṣyasi bhuktvā māṃ kiṃ karomi vadasva tat | parāśara uvāca kānte'dya matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi || 27 || vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini | satyavatyuvāca yathā me pitarau loke na jānīto hi mānada || 28 || kanyāvrataṃ na me hanyāttathā kuru dvijottama | putraśca tvatsamaḥ kāmaṃ bhavedad‌bhutavīryavān || 29 || gandho'yaṃ sarvadā me syādyauvanaṃ ca navaṃ navam | parāśara uvāca śṛṇu sundari putraste viṣṇvaṃśasambhavaḥ śuciḥ || 30 || bhaviṣyati ca vikhyātastrailokye varavarṇini | kenacitkāraṇenāhaṃ jātaḥ kāmāturastvayi || 31 || kadāpi ca na sammoho bhūtapūrvo varānane | dṛṣṭvā cāpsarasāṃ rūpaṃ sadāhaṃ dhairyamāvaham || 32 || daivayogena vīkṣya tvāṃ kāmasya vaśago'bhavam | tatkiñcitkāraṇaṃ viddhi daivaṃ hi duratikramam || 33 || dṛṣṭvāhaṃ cātidurgandhāṃ tvāṃ kathaṃ mohamāpnuyām | purāṇakartā putraste bhaviṣyati varānane || 34 || vedavid‌bhāgakartā ca khyātaśca bhuvanatraye | sūta uvāca ityuktvā tāṃ vaśaṃ yātāṃ bhuktvā sa munisattamaḥ || 35 || jagāma tarasā snātvā kālindīsalile muniḥ | sāpi satyavatī jātā sadyo garbhavatī satī || 36 || suṣuve yamunādvīpe putraṃ kāmamivāparam | jātamātrastu tejasvī tāmuvāca svamātaram || 37 || tapasyeva manaḥ kṛtvā viviśe cātivīryavān | gaccha mātaryathākāmaṃ gacchāmyahamataḥ param || 38 || tapaḥ kartuṃ mahābhāge darśayiṣyāmi vai smṛtaḥ | mātaryadā bhavetkāryaṃ tava kiñcidanuttamam || 39 || smartavyo'haṃ tadā śīghramāgamiṣyāmi bhāmini | svasti te'stu gamiṣyāmi tyaktvā cintāṃ sukhaṃ vasa || 40 || ityuktvā niryayau vyāsaḥ sāpi pitrantikaṃ gatā | dvīpe nyastastayā bālastasmād‌dvaipāyano'bhavat || 41 || jātamātro jagāmāśu vṛddhiṃ viṣṇvaṃśayogataḥ | tīrthe tīrthe kṛtastānaścacāra tapa uttamam || 42 || evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt | cakāra vedaśākhāśca prāptaṃ jñātvā kaleryugam || 43 || vedavistārakaraṇādvyāsanāmābhavanmuniḥ | purāṇasaṃhitāścakre mahābhāratamuttamam || 44 || śiṣyānadhyāpayāmāsa vedānkṛtvā vibhāgaśaḥ | sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca || 45 || asitaṃ devalaṃ caiva śukaṃ caiva svamātmajam | sūta uvāca etacca kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ munisattamāḥ || 46 || satyavatyāḥ sutasyāpi samutpattistathā śubhā | saṃśayo'tra na kartavyaḥ sambhave munisattamāḥ || 47 || mahatāṃ carite caiva guṇā grāhyā muneriti | kāraṇācca samutpattiḥ satyavatyā jhaṣodare || 48 || parāśareṇa saṃyogaḥ punaḥ śantanunā tathā | anyathā tu muneścittaṃ kathaṃ kāmākulaṃ bhavet || 49 || anāryajuṣṭaṃ dharmajñaḥ kṛtavānsa kathaṃ muniḥ | sakāraṇeyamutpattiḥ kathitāścaryakāriṇī || 50 || śrutvā pāpācca nirmukto naro bhavati sarvathā | ya etacchubhamākhyānaṃ śṛṇoti śrutimānnaraḥ || 51 || na durgatimavāpnoti sukhī bhavati sarvadā || 52 ||