Chapter 22

जनमेजय उवाच किं कृतं पातकं तेन बालकेन पितामह । यज्जातमात्रो निहतस्तथा तेन दुरात्मना ॥ १ ॥ नारदोऽपि मुनिश्रेष्ठो ज्ञानवान्धर्मतत्परः । कथमेवंविधं पापं कृतवान्ब्रह्मवित्तमः ॥ २ ॥ कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापौ स्मृतौ बुधैः । स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा ॥ ३ ॥ संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्वं सविस्तरम् । येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः ॥ ४ ॥ व्यास उवाच नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः । देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह ॥ ५ ॥ न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन । सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः ॥ ६ ॥ एवं षड् बालकास्तेन जाता जाता निपातिताः । षड् गर्भाः शापयोगेन सम्भूय मरणं गताः ॥ ७ ॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेषां शापस्य कारणम् । स्वायम्भुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचेः षण्महाबलाः ॥ ८ ॥ ऊर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः । ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम् ॥ ९ ॥ शशाप तांस्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनिं विशन्त्वधः । कालनेमिसुता जातास्ते षड्गर्भा विशाम्पते ॥ १० ॥ अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपोः सुताः । जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयान्नृप ॥ ११ ॥ तस्मिञ्जन्मनि शान्ताश्च तपश्चक्रुः समाहिताः । तेषां प्रीतोऽभवद्‌ ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरान्ददौ ॥ १२ ॥ ब्रह्मोवाच शप्ता यूयं मया पूर्वं क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः । तुष्टोऽस्मि वो महाभागा ब्रुवन्तु वाञ्छितं वरम् ॥ १३ ॥ व्यास उवाच ते तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः । ब्रह्माणमब्रुवन्कामं सर्वे कार्यार्थतत्पराः ॥ १४ ॥ गर्भा ऊचुः पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाञ्छितं वरम् । अवध्या दैवतैः सर्वैर्मानवैश्च महोरगैः ॥ १५ ॥ गन्धर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह । व्यास उवाच तानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्‌भविष्यति ॥ १६ ॥ गच्छन्तु वो महाभागाः सत्यमेव न संशयः । दत्त्वा वरं गतो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाभवन् ॥ १७ ॥ हिरण्यकशिपुः क्रुद्धस्तानुवाच कुरूद्वह । यस्माद्विहाय मां पुत्रास्तोषितो वै पितामहः ॥ १८ ॥ वरेण प्रार्थितोऽत्यर्थं बलवन्तो यतोऽभवन् । युष्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युष्मांस्त्यजाम्यहम् ॥ १९ ॥ यूयं व्रजन्तु पाताले षड्गर्भा विश्रुता भुवि । पाताले निद्रयाविष्टास्तिष्ठन्तु बहुवत्सरान् ॥ २० ॥ ततस्तु देवकीगर्भे वर्षे वर्षे पुनः पुनः । पिता वः कालनेमिस्तु तत्र कंसो भविष्यति ॥ २१ ॥ स एव जातमात्रान्वो वधिष्यति सुदारुणः । व्यास उवाच एवं शप्तांस्तदा तेन गर्भे जातान्पुनः पुनः ॥ २२ ॥ जघान देवकीपुत्रान्षड्गर्भाञ्छापनोदितः । शेषांशः सप्तमस्तत्र देवकीगर्भसंस्थितः ॥ २३ ॥ विस्रंसितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया । नीतश्च रोहिणीगर्भे कृत्वा संकर्षणं बलात् ॥ २४ ॥ पतितः पञ्चमे मासि लोकख्यातिं गतस्तदा । कंसोऽपि ज्ञातवांस्तत्र देवकीगर्भपातनम् ॥ २५ ॥ मुदं प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वार्तां सुखावहाम् । अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वतां पतिः ॥ २६ ॥ उवास देवकार्यार्थं भारावतरणाय च । राजोवाच वसुदेवः कश्यपांशः शेषांशश्च तदाभवत् ॥ २७ ॥ हरेरंशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम । अन्ये च येंऽशा देवानां तत्र जातास्तु तान्वद ॥ २८ ॥ व्यास उवाच सुराणामसुराणां च ये येंऽशा भुवि विश्रुताः ॥ २९ ॥ तानहं सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण शृणुष्व तान् । वसुदेवः कश्यपांशो देवकी च तथादितिः ॥ ३० ॥ बलदेवस्त्वनन्तांशो वर्तमानेषु तेषु च । योऽसौ धर्मसुतः श्रीमान्नारायण इति श्रुतः ॥ ३१ ॥ तस्यांशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनौ तदा । नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्यांशोऽर्जुन एव च ॥ ३२ ॥ युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वंशो भीम इत्युत । अश्विन्यंशौ ततः प्रोक्तौ माद्रीपुत्रौ महाबलौ ॥ ३३ ॥ सूर्यांशः कर्ण आख्यातो धर्माशो विदुरः स्मृतः । द्रोणो बृहस्पतेरंशस्तत्सतस्तु शिवांशजः ॥ ३४ ॥ समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः । देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे ॥ ३५ ॥ वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्‌गण इति स्मृतः । अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः ॥ ३६ ॥ मरुद्‌गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः । दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम् ॥ ३७ ॥ सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः । पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा ॥ ३८ ॥ सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः । द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा ॥ ३९ ॥ द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः । कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा ॥ ४० ॥ कृष्णपत्‍न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः । राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः ॥ ४१ ॥ हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः । विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि ॥ ४२ ॥ कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा । अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः ॥ ४३ ॥ अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः । लम्बः प्रलम्बः सञ्जातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत् ॥ ४४ ॥ वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ । मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ ॥ ४५ ॥ दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः । बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः ॥ ४६ ॥ यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः । तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः ॥ ४७ ॥ अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा । जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे ॥ ४८ ॥ एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप । सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम् ॥ ४९ ॥ यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः । हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ ॥ ५० ॥ श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा । भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ ॥ ५१ ॥ अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः ॥ ५२ ॥

janamejaya uvāca kiṃ kṛtaṃ pātakaṃ tena bālakena pitāmaha | yajjātamātro nihatastathā tena durātmanā || 1 || nārado'pi muniśreṣṭho jñānavāndharmatatparaḥ | kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ kṛtavānbrahmavittamaḥ || 2 || kartā kārayitā pāpe tulyapāpau smṛtau budhaiḥ | sa kathaṃ prerayāmāsa muniḥ kaṃsaṃ khalaṃ tadā || 3 || saṃśayo'yaṃ mahānme'tra brūhi sarvaṃ savistaram | yena karmavipākena bālako nidhanaṃ gataḥ || 4 || vyāsa uvāca nāradaḥ kautukaprekṣī sarvadā kalahapriyaḥ | devakāryārthamāgatya sarvametaccakāra ha || 5 || na mithyābhāṣaṇe buddhirmunestasya kadācana | satyavaktā surāṇāṃ sa kartavye nirataḥ śuciḥ || 6 || evaṃ ṣaḍ bālakāstena jātā jātā nipātitāḥ | ṣaḍ garbhāḥ śāpayogena sambhūya maraṇaṃ gatāḥ || 7 || śṛṇu rājanpravakṣyāmi teṣāṃ śāpasya kāraṇam | svāyambhuve'ntare putrā marīceḥ ṣaṇmahābalāḥ || 8 || ūrṇāyāṃ caiva bhāryāyāmāsandharmavicakṣaṇāḥ | brahmāṇaṃ jahasurvīkṣya sutāṃ yabhitumudyatam || 9 || śaśāpa tāṃstadā brahmā daityayoniṃ viśantvadhaḥ | kālanemisutā jātāste ṣaḍgarbhā viśāmpate || 10 || avatāre pare te tu hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ | jātāste jñānasaṃyuktāḥ pūrvaśāpabhayānnṛpa || 11 || tasmiñjanmani śāntāśca tapaścakruḥ samāhitāḥ | teṣāṃ prīto'bhavad‌ brahmā ṣaḍgarbhāṇāṃ varāndadau || 12 || brahmovāca śaptā yūyaṃ mayā pūrvaṃ krodhayuktena putrakāḥ | tuṣṭo'smi vo mahābhāgā bruvantu vāñchitaṃ varam || 13 || vyāsa uvāca te tu śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ prītamānasāḥ | brahmāṇamabruvankāmaṃ sarve kāryārthatatparāḥ || 14 || garbhā ūcuḥ pitāmahādya tuṣṭo'si dehi no vāñchitaṃ varam | avadhyā daivataiḥ sarvairmānavaiśca mahoragaiḥ || 15 || gandharvasiddhapatibhirvadho mābhūtpitāmaha | vyāsa uvāca tānuvāca tato brahmā sarvametad‌bhaviṣyati || 16 || gacchantu vo mahābhāgāḥ satyameva na saṃśayaḥ | dattvā varaṃ gato brahmā muditāste tadābhavan || 17 || hiraṇyakaśipuḥ kruddhastānuvāca kurūdvaha | yasmādvihāya māṃ putrāstoṣito vai pitāmahaḥ || 18 || vareṇa prārthito'tyarthaṃ balavanto yato'bhavan | yuṣmābhirhāpitaḥ snehastato yuṣmāṃstyajāmyaham || 19 || yūyaṃ vrajantu pātāle ṣaḍgarbhā viśrutā bhuvi | pātāle nidrayāviṣṭāstiṣṭhantu bahuvatsarān || 20 || tatastu devakīgarbhe varṣe varṣe punaḥ punaḥ | pitā vaḥ kālanemistu tatra kaṃso bhaviṣyati || 21 || sa eva jātamātrānvo vadhiṣyati sudāruṇaḥ | vyāsa uvāca evaṃ śaptāṃstadā tena garbhe jātānpunaḥ punaḥ || 22 || jaghāna devakīputrānṣaḍgarbhāñchāpanoditaḥ | śeṣāṃśaḥ saptamastatra devakīgarbhasaṃsthitaḥ || 23 || visraṃsitaśca garbho'sau yogena yogamāyayā | nītaśca rohiṇīgarbhe kṛtvā saṃkarṣaṇaṃ balāt || 24 || patitaḥ pañcame māsi lokakhyātiṃ gatastadā | kaṃso'pi jñātavāṃstatra devakīgarbhapātanam || 25 || mudaṃ prāpa sa duṣṭātmā śrutvā vārtāṃ sukhāvahām | aṣṭame devakīgarbhe bhagavānsātvatāṃ patiḥ || 26 || uvāsa devakāryārthaṃ bhārāvataraṇāya ca | rājovāca vasudevaḥ kaśyapāṃśaḥ śeṣāṃśaśca tadābhavat || 27 || hareraṃśastathā prokto bhavatā munisattama | anye ca yeṃ'śā devānāṃ tatra jātāstu tānvada || 28 || vyāsa uvāca surāṇāmasurāṇāṃ ca ye yeṃ'śā bhuvi viśrutāḥ || 29 || tānahaṃ sampravakṣyāmi saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tān | vasudevaḥ kaśyapāṃśo devakī ca tathāditiḥ || 30 || baladevastvanantāṃśo vartamāneṣu teṣu ca | yo'sau dharmasutaḥ śrīmānnārāyaṇa iti śrutaḥ || 31 || tasyāṃśo vāsudevastu vidyamāne munau tadā | narastasyānujo yastu tasyāṃśo'rjuna eva ca || 32 || yudhiṣṭhirastu dharmāṃśo vāyvaṃśo bhīma ityuta | aśvinyaṃśau tataḥ proktau mādrīputrau mahābalau || 33 || sūryāṃśaḥ karṇa ākhyāto dharmāśo viduraḥ smṛtaḥ | droṇo bṛhaspateraṃśastatsatastu śivāṃśajaḥ || 34 || samudraḥ śantanuḥ prokto gaṅgā bhāryā matā budhaiḥ | devakastu samākhyāto gandharvapatirāgame || 35 || vasurbhīṣmo virāṭastu marud‌gaṇa iti smṛtaḥ | ariṣṭasya suto haṃso dhṛtarāṣṭraḥ prakīrtitaḥ || 36 || marud‌gaṇaḥ kṛpaḥ proktaḥ kṛtavarmā tathāparaḥ | duryodhanaḥ kaleraṃśaḥ śakuniṃ viddhi dvāparam || 37 || somaputraḥ suvarcākhyaḥ somaprarurudāhṛtaḥ | pāvakāṃśo dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī rākṣasastathā || 38 || sanatkumārasyāṃśastu pradyumnaḥ parikīrtitaḥ | drupado varuṇasyāṃśo draupadī ca ramāṃśajā || 39 || draupadītanayāḥ pañca viśvedevāṃśajāḥ smṛtāḥ | kuntiḥ siddhirdhṛtirmādrī matirgāndhārarājajā || 40 || kṛṣṇapat‍nyastathā sarvā devavārāṅganāḥ smṛtāḥ | rājānaśca tathā sarve asurāḥ śakranoditāḥ || 41 || hiraṇyakaśiporaṃśaḥ śiśupāla udāhṛtaḥ | vipracittirjarāsandhaḥ śalyaḥ prahlāda ityapi || 42 || kālanemistathā kaṃsaḥ keśī hayaśirāstathā | ariṣṭo baliputrastu kakudmī gokule hataḥ || 43 || anuhlādo dhṛṣṭaketurbhagadatto'tha bāṣkalaḥ | lambaḥ pralambaḥ sañjātaḥ kharo'sau dhenuko'bhavat || 44 || vārāhaśca kiśoraśca daityau paramadāruṇau | mallau tāveva sañjātau khyātau cāṇūramuṣṭikau || 45 || ditiputrastathāriṣṭo gajaḥ kuvalayābhidhaḥ | baliputrī bakī khyātā bakastadanujaḥ smṛtaḥ || 46 || yamo rudrastathā kāmaḥ krodhaścaiva caturthakaḥ | teṣāmaṃśaistu sañjāto droṇaputro mahābalaḥ || 47 || aṃśāvataraṇe pūrvaṃ daiteyā rākṣasāstathā | jātāḥ sarve surāṃśāste kṣitibhārāvatāraṇe || 48 || eteṣāṃ kathitaṃ rājannaṃśāvataraṇaṃ nṛpa | surāṇāṃ cāsurāṇāṃ ca purāṇeṣu prakīrtitam || 49 || yadā brahmādayo devāḥ prārthanārthaṃ hariṃ gatāḥ | hariṇā ca tadā dattau keśau khalu sitāsitau || 50 || śyāmavarṇastataḥ kṛṣṇaḥ śvetaḥ saṅkarṣaṇastathā | bhārāvatāraṇārthaṃ tau jātau devāṃśasambhavau || 51 || aṃśāvataraṇaṃ caitacchṛṇoti bhaktibhāvataḥ | sarvapāpavinirmukto modate svajanairvṛtaḥ || 52 ||