Chapter 1

ऋषय ऊचुः आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् । सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम् ॥ १ ॥ माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च । विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा ॥ २ ॥ तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता । ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता ॥ ३ ॥ तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत । विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम् ॥ ४ ॥ उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः । श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः ॥ ५ ॥ सूत उवाच प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् । आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ ६ ॥ यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती । व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः ॥ ७ ॥ सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये । स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥ ८ ॥ राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः । चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः ॥ ९ ॥ तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् । दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया ॥ १० ॥ तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः । न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः ॥ ११ ॥ विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः । तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी ॥ १२ ॥ पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः । पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा ॥ १३ ॥ वसोस्तु पत्‍नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् । ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ॥ १४ ॥ तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति । तच्छुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा ॥ १५ ॥ पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् । चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन् ॥ १६ ॥ वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् । अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥ १७ ॥ तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् । वटपत्रे तु तद्‌राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत् ॥ १८ ॥ इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् । ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा ॥ १९ ॥ अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः । प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत् ॥ २० ॥ शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः । अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम् ॥ २१ ॥ पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति । गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम ॥ २२ ॥ मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय । गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै ॥ २३ ॥ सूत उवाच इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः । स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः ॥ २४ ॥ गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् । तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः ॥ २५ ॥ आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः ॥ २६ ॥ युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तज्जापि यमुनाम्भसि । खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा ॥ २७ ॥ एतस्मिन्समये काचिद्‍अद्रिका नाम चाप्सराः । ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम् ॥ २८ ॥ कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा । जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी ॥ २९ ॥ प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् । शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः ॥ ३० ॥ सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी । शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः ॥ ३१ ॥ श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी । जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी ॥ ३२ ॥ अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः । सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम् ॥ ३३ ॥ उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः । युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति ॥ ३४ ॥ बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना । दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः ॥ ३५ ॥ राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्‌भवौ । राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम् ॥ ३६ ॥ स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः । वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः ॥ ३७ ॥ कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने । नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च ॥ ३८ ॥ मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गणेन समजायत । विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा ॥ ३९ ॥ ऋषय ऊचुः अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः । विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः ॥ ४० ॥ किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् । शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा ॥ ४१ ॥ सूत उवाच शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह । स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा ॥ ४२ ॥ दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् । मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम् ॥ ४३ ॥ मत्कोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे । मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥ ४४ ॥ इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले । बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः ॥ ४५ ॥ सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च । जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी ॥ ४६ ॥ एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना । पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत ॥ ४७ ॥ मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा । तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा ॥ ४८ ॥

ṛṣaya ūcuḥ āścaryakarametatte vacanaṃ garbhahetukam | sandeho'tra samutpannaḥ sarveṣāṃ nastapasvinām || 1 || mātā vyāsasya medhāvinnāmnā satyavatīti ca | vivāhitā purā jñātā rājñā śantanunā yathā || 2 || tasyāḥ putraḥ kathaṃ vyāsaḥ satī svabhavane sthitā | īdṛśī sā kathaṃ rājñā punaḥ śantanunā vṛtā || 3 || tasyāṃ putrāvubhau jātau tattvaṃ kathaya suvrata | vistareṇa mahābhāga kathāṃ paramapāvanīm || 4 || utpattiṃ vada vyāsasya satyavatyāstathā punaḥ | śrotukāmāḥ punaḥ sarve ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ || 5 || sūta uvāca praṇamya paramāṃ śaktiṃ caturvargapradāyinīm | ādiśaktiṃ vadiṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām || 6 || yasyoccāraṇamātreṇa siddhirbhavati śāśvatī | vyājenāpi hi bījasya vāgbhavasya viśeṣataḥ || 7 || samyak sarvātmanā sarvaiḥ sarvakāmārthasiddhaye | smartavyā sarvathā devī vāñchitārthapradāyinī || 8 || rājoparicaro nāma dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | cedideśapatiḥ śrīmān babhūva dvijapūjakaḥ || 9 || tapasā tasya tuṣṭena vimānaṃ sphāṭikaṃ śubham | dattamindreṇa tattasmai sundaraṃ priyakāmyayā || 10 || tenārūḍhastu sarvatra yāti divyena bhūpatiḥ | na bhūmāvuparistho'sau tenoparicaro vasuḥ || 11 || vikhyātaḥ sarvalokeṣu dharmanityaḥ sa bhūpatiḥ | tasya bhāryā varārohā girikā nāma sundarī || 12 || putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ | pṛthagdeśeṣu rājānaḥ sthāpitāstena bhūbhujā || 13 || vasostu pat‍nī girikā kāmān kāle nyavedayat | ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ || 14 || tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti | tacchutvā cintayāmāsa bhāryāmṛtumatīṃ tathā || 15 || pitṛvākyaṃ guruṃ matvā kartavyamiti niścitam | cacāra mṛgayāṃ rājā girikāṃ manasā smaran || 16 || vane sthitaḥ sa rājarṣiścitte sasmāra bhāminīm | atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām || 17 || tasya retaḥ pracaskanda smaratastāṃ ca kāminīm | vaṭapatre tu tad‌rājā skannamātraṃ samākṣipat || 18 || idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhavetkatham | ṛtukālaṃ ca vijñāya matiṃ cakre nṛpastadā || 19 || amoghaṃ sarvathā vīryaṃ mama caitanna saṃśayaḥ | priyāyai preṣayāmyetaditi buddhimakalpayat || 20 || śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ | abhimantryātha tadvīryaṃ vaṭaparṇapuṭe kṛtam || 21 || pārśvasthaṃ śyenamābhāṣya rājovāca dvijaṃ prati | gṛhāṇedaṃ mahābhāga gaccha śīghraṃ gṛhaṃ mama || 22 || matpriyārthamidaṃ saumya gṛhītvā tvaṃ gṛhaṃ naya | girikāyai prayacchāśu tasyāstvārtavamadya vai || 23 || sūta uvāca ityuktvā pradadau parṇaṃ śyenāya nṛpasattamaḥ | sa gṛhītvotpapātāśu gaganaṃ gativittamaḥ || 24 || gacchantaṃ gaganaṃ śyenaṃ dhṛtvā cañcupuṭe puṭam | tamapaśyadathāyāntaṃ khagaṃ śyenastathāparaḥ || 25 || āmiṣaṃ sa tu vijñāya śīghramabhyadravatkhagam | tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ || 26 || yuddhyatorapatadretastajjāpi yamunāmbhasi | khagau tau nirgatau kāmaṃ puṭake patite tadā || 27 || etasminsamaye kācid‍adrikā nāma cāpsarāḥ | brāhmaṇaṃ samanuprāptaṃ sandhyāvandanatatparam || 28 || kurvantī jalakeliṃ sā jale magnā cacāra sā | jagrāha caraṇaṃ nārī dvijasya varavarṇinī || 29 || prāṇāyāmaparaḥ so'tha dṛṣṭvā tāṃ kāmacāriṇīm | śaśāpa bhava matsyī tvaṃ dhyānavighnakarī yataḥ || 30 || sā śaptā vipramukhyena babhūva yamunācarī | śapharī rūpasampannā hyadrikā ca varāpsarāḥ || 31 || śyenapādaparibhraṣṭaṃ tacchukramatha vāsavī | jagrāha tarasābhyetya sādrikā matsyarūpiṇī || 32 || atha kālena kiyatā matsyīṃ tāṃ matsyajīvanaḥ | samprāpte daśame māsi babandha tāṃ manoramām || 33 || udaraṃ vidadārāśu sa tasyā matsyajīvanaḥ | yugmaṃ viniḥsṛtaṃ tasmādudarānmānuṣākṛti || 34 || bālaḥ kumāraḥ subhagastathā kanyā śubhānanā | dṛṣṭvāścaryamidaṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 35 || rājñe nivedayāmāsa putrau dvau tu jhaṣod‌bhavau | rājāpi vismayāviṣṭaḥ sutaṃ jagrāha taṃ śubham || 36 || sa matsyo nāma rājāsau dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | vasuputro mahātejāḥ pitrā tulyaparākramaḥ || 37 || kālikā vasunā dattā tarasā jalajīvine | nāmnā kālīti vikhyātā tathā matsyodarīti ca || 38 || matsyagandheti nāmnā vai gaṇena samajāyata | vivardhamānā dāśasya gṛhe sā vāsavī śubhā || 39 || ṛṣaya ūcuḥ adrikā muninā śaptā matsyī jātā varāpsarāḥ | vidāritā ca dāśena mṛtā ca bhakṣitā punaḥ || 40 || kiṃ babhūva punastasyā apsarāyā vadasva tat | śāpasyāntaṃ kathaṃ sūta kathaṃ svargamavāpa sā || 41 || sūta uvāca śaptā yadā sā muninā vismitā sambabhūva ha | stutiṃ cakāra viprasya dīneva rudatī tadā || 42 || dayāvānbrāhmaṇaḥ prāha tāṃ tadā rudatīṃ striyam | mā śokaṃ kuru kalyāṇi śāpāntaṃ te vadāmyaham || 43 || matkodhaśāpayogena matsyayoniṃ gatā śubhe | mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi || 44 || ityuktā tena sā prāpa matsyadehaṃ nadījale | bālakau janayitvā sā mṛtā muktā ca śāpataḥ || 45 || santyajya rūpaṃ matsyasya divyarūpamavāpya ca | jagāmāmaramārgaṃ ca śāpānte varavarṇinī || 46 || evaṃ jātā varā putrī matsyagandhā varānanā | putrīva pālyamānā sā dāśagehe vyavardhata || 47 || matsyagandhā tadā jātā kiśorī cātisuprabhā | tasya kāryāṇi kurvāṇā vāsavī cātisuprabhā || 48 ||