Chapter 18

जनमेजय उवाच इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः । कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम् ॥ १ ॥ कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी । संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा ॥ २ ॥ कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा । संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः ॥ ३ ॥ समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा । पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया ॥ ४ ॥ एतद्‌वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् । श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम् ॥ ५ ॥ सूत उवाच इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै । कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम् ॥ ६ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम् ॥ ७ ॥ रेवन्तस्तु रमां दृष्ट्वा शप्ता देवेन कामिनीम् । भयार्तः प्रययौ दूरात्प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ ८ ॥ पितुः सकाशं त्वरितो वीक्ष्य कोपं जगत्पतेः । निवेदयामास कथां भास्कराय स शापजाम् ॥ ९ ॥ दुःखिता सा रमा देवी प्रणम्य जगदीश्वरम् । आज्ञप्ता मानुषं लोकं प्राप्ता कमललोचना ॥ १० ॥ सूर्यपत्‍न्या तपस्तप्तं यत्र पूर्वं सुदारुणम् । तत्रैव सा ययावाशु वडवारूपधारिणी ॥ ११ ॥ कालिन्दीतमसासङ्गे सुपर्णाक्षस्य चोत्तरे । सर्वकामप्रदे स्थाने सुरम्यवनमण्डिते ॥ १२ ॥ तत्र स्थिता महादेवं शङ्करं वाञ्छितप्रदम् । दध्यौ चैकेन मनसा शूलिनं चन्द्रशेखरम् ॥ १३ ॥ पञ्चाननं दशभुजं गौरीदेहार्धधारिणम् । कर्पूरगौरदेहाभं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥ १४ ॥ व्याघ्राजिनधरं देवं गजचर्मोत्तरीयकम् । कपालमालाकलितं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ १५ ॥ सागरस्य सुता कृत्वा हयीरूपं मनोहरम् । तस्मिंस्तीर्थे रमादेवी चकार दुश्चरं तपः ॥ १६ ॥ ध्यायमाना परं देवं वैराग्यं समुपाश्रिता । दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं तत्र महीपते ॥ १७ ॥ ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढस्त्रिलोचनः । प्रत्यक्षोऽभून्महेशानः पार्वतीसहितः प्रभुः ॥ १८ ॥ तत्रैत्य सगणः शम्भुस्तामाह हरिवल्लभाम् । तपस्यन्तीं महाभागामश्विनीरूपधारिणीम् ॥ १९ ॥ किं तपस्यसि कल्याणि जगन्मातर्वदस्व मे । सर्वार्थदः पतिस्तेऽस्ति सर्वलोकविधायकः ॥ २० ॥ हरिं त्यक्त्वाद्य मां कस्मात्स्तौषि देवि जगत्पतिम् । वासुदेवं जगन्नाथं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ २१ ॥ वेदोक्तं वचनं कार्यं नारीणां देवता पतिः । नान्यस्मिन्सर्वथा भावः कर्तव्यः कर्हिचित्‌क्वचित् ॥ २२ ॥ पतिशुश्रूषणं स्त्रीणां धर्म एव सनातनः । यादृशस्तादृशः सेव्यः सर्वथा शुभकाम्यया ॥ २३ ॥ नारायणस्तु सर्वेषां सेव्यो योग्यः सदैव हि । तं त्यक्त्वा देवदेवेशं किं मां ध्यायसि सिन्धुजे ॥ २४ ॥ लक्ष्मीरुवाच आशुतोष महेशान शप्ताहं पतिना शिव । मां समुद्धर देवेश शापादस्माद्दयानिधे ॥ २५ ॥ तदोक्तं हरिणा शम्भो शापानुग्रहकारणम् । विज्ञप्तेन मया कामं दयायुक्तेन विष्णुना ॥ २६ ॥ यदा ते भविता पुत्रस्तदा शापस्य मोक्षणम् । भविष्यति च वैकुण्ठवासस्ते कमलालये ॥ २७ ॥ इत्युक्ताहं तपस्तप्तुमागतास्मि तपोवने । आराधितो मया देव त्वं सर्वार्थप्रदायकः ॥ २८ ॥ पतिसङ्गं विना पुत्रं देवदेव लभे कथम् । स तु तिष्ठति वैकुण्ठे त्यक्त्वा वामामनागसम् ॥ २९ ॥ वरं मे देहि देवेश यदि तुष्टोऽसि शङ्कर । तव तस्य द्विधा भावो नास्ति नूनं कदाचन ॥ ३० ॥ मयैतद्‌गिरिजाकान्त ज्ञातं पत्युः पुरो हर । यस्त्वं योऽसौ पुनर्योऽसौ स त्वं नास्त्यत्र संशयः ॥ ३१ ॥ एकत्वं च मया ज्ञात्वा मया ते स्मरणं कृतम् । अन्यथा मम दोषस्त्वामाश्रयन्त्या भवेच्छिव ॥ ३२ ॥ शिव उवाच कथं ज्ञातस्त्वया देवि मम तस्य च सुन्दरि । ऐक्यभावो हरेर्नूनं सत्यं मे वद सिन्धुजे ॥ ३३ ॥ एकत्वं च न जानन्ति देवाश्च मुनयस्तथा । ज्ञानिनो वेदतत्त्वज्ञाः कुतर्कोपहताः किल ॥ ३४ ॥ मद्‌भक्ता वासुदेवस्य निन्दका बहवस्तथा । विष्णभक्तास्तु बहवो मम निन्दापरायणाः ॥ ३५ ॥ भवन्ति कालभेदेन कलौ देवि विशेषतः । कथं ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः ॥ ३६ ॥ सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभः । व्यास उवाच इति सा शम्भुना पुष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा ॥ ३७ ॥ वृत्तान्तं तस्य विज्ञातं प्रवक्तुमुपचक्रमे । शिवं प्रति रमा तत्र प्रसन्नवदना भृशम् ॥ ३८ ॥ लक्ष्मीरुवाच एकदा देवदेवेश विष्णुर्ध्यानपरो रहः । दृष्टो मया तपः कुर्वन्पद्मासनगतो यदा ॥ ३९ ॥ तदाहं विस्मिता देवं तमपृच्छं पतिं किल । प्रबुद्धं सुप्रसन्नं च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम् ॥ ४० ॥ देवदेव जगन्नाथ यदाहं निर्गतार्णवात् । मथ्यमानात्सुरैर्दैत्यैः सर्वैर्ब्रह्मादिभिः प्रभो ॥ ४१ ॥ वीक्षिताश्च मया सर्वे पतिकामनया तदा । वृतस्त्वं सर्वदेवेभ्यः श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात् ॥ ४२ ॥ त्वं कं ध्यायसि सर्वेश संशयोऽयं महान्मम । प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनोगतम् ॥ ४३ ॥ विष्णुरुवाच शृणु कान्ते प्रवक्ष्यामि यं ध्यायामि सुरोत्तमम् । आशुतोषं महेशानं गिरिजावल्लभं हृदि ॥ ४४ ॥ कदाचिद्देवदेवो मां ध्यायत्यमितविक्रमः । ध्यायाम्यहं च देवेशं शङ्करं त्रिपुरान्तकम् ॥ ४५ ॥ शिवस्याहं प्रियः प्राणः शङ्करस्तु तथा मम । उभयोरन्तरं नास्ति मिथः संसक्तचेतसोः ॥ ४६ ॥ नरकं यान्ति ते नूनं ये द्विषन्ति महेश्वरम् । भक्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम् ॥ ४७ ॥ इत्युक्तं देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना । एकान्ते किल पृष्टेन मया शैलसुताप्रिय ॥ ४८ ॥ तस्मात्त्वां वल्लभं विष्णोर्ज्ञात्वा ध्यातवती ह्यहम् । तथा कुरु महेशान यथा मे प्रियसङ्गमः ॥ ४९ ॥ व्यास उवाच इति श्रियो वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महेश्वरः । तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थं वाक्यकोविदः ॥ ५० ॥ स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽहं तपसा तव । समागमस्ते पतिना भविष्यति न संशयः ॥ ५१ ॥ अत्रैव हयरूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः । आगमिष्यति ते कामं पूर्णं कर्तुं मयेरितः ॥ ५२ ॥ तथाहं प्रेरयिष्यामि तं देवं मधुसूदनम् । यथासौ हयरूपेण त्वामेष्यति मदातुरः ॥ ५३ ॥ पुत्रस्ते भविता सुभ्रु नारायणसमः क्षितौ । भविष्यति स भूपालः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ५४ ॥ सुतं प्राप्य महाभागे त्वं तेन पतिना सह । गन्तासि देवि वैकुण्ठं प्रिया तस्य भविष्यसि ॥ ५५ ॥ एकवीरेति नाम्नासौ ख्यातिं यास्यति ते सुतः । तस्मात्तु हैहयो वंशो भुवि विस्तारमेष्यति ॥ ५६ ॥ परं तु विस्मृतासि त्वं हृदिस्थां परमेश्वरीम् । मदान्धा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम् ॥ ५७ ॥ अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं हृदिस्थां परदेवताम् । शरणं याहि सर्वात्मभावेन जलधेः सुते ॥ ५८ ॥ अन्यथा तव चित्तं तु कथं गच्छेद्धयोत्तमे । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरं देव्यै भगवाञ्छैलजापतिः ॥ ५९ ॥ अन्तर्धानं गतः साक्षादुमया सहितः शिवः । सापि तत्रैव चार्वङ्गी संस्थिता कमलासना ॥ ६० ॥ ध्यायन्ती चरणाम्भोजं देव्याः परमशोभनम् । देवासुरशिरोरत्‍ननिघृष्टनखमण्डलम् ॥ ६१ ॥ प्रेमगद्‌गदया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहुः । प्रतीक्षमाणा भर्तारं हयरूपधरं हरिम् ॥ ६२ ॥

janamejaya uvāca iti śaptā bhagavatā sindhujā kopayogataḥ | kathaṃ sā vaḍavā jātā revantena ca kiṃ kṛtam || 1 || kasmindeśe'bdhijā devī vaḍavārūpadhāriṇī | saṃsthitaikākinī bālā paroṣitpatikā yathā || 2 || kālaṃ kiyantamāyuṣman viyuktā patinā ramā | saṃsthitā vijane'raṇye kiṃ kṛtaṃ ca tayā punaḥ || 3 || samāgamaṃ kadā prāptā vāsudevasya sindhujā | putraḥ kathaṃ tayā prāpto nārāyaṇaviyuktayā || 4 || etad‌vṛttāntamāryeśa kathayasva savistaram | śrotukāmo'smi viprendra kathākhyānamanuttamam || 5 || sūta uvāca iti pṛṣṭastadā vyāsaḥ parīkṣittanayena vai | kathayāmāsa bho viprāḥ kathāmetāṃ suvistarām || 6 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | pāvanīṃ sukhadāṃ karṇe viśadākṣarasaṃyutām || 7 || revantastu ramāṃ dṛṣṭvā śaptā devena kāminīm | bhayārtaḥ prayayau dūrātpraṇamya jagatāṃ patim || 8 || pituḥ sakāśaṃ tvarito vīkṣya kopaṃ jagatpateḥ | nivedayāmāsa kathāṃ bhāskarāya sa śāpajām || 9 || duḥkhitā sā ramā devī praṇamya jagadīśvaram | ājñaptā mānuṣaṃ lokaṃ prāptā kamalalocanā || 10 || sūryapat‍nyā tapastaptaṃ yatra pūrvaṃ sudāruṇam | tatraiva sā yayāvāśu vaḍavārūpadhāriṇī || 11 || kālindītamasāsaṅge suparṇākṣasya cottare | sarvakāmaprade sthāne suramyavanamaṇḍite || 12 || tatra sthitā mahādevaṃ śaṅkaraṃ vāñchitapradam | dadhyau caikena manasā śūlinaṃ candraśekharam || 13 || pañcānanaṃ daśabhujaṃ gaurīdehārdhadhāriṇam | karpūragauradehābhaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam || 14 || vyāghrājinadharaṃ devaṃ gajacarmottarīyakam | kapālamālākalitaṃ nāgayajñopavītinam || 15 || sāgarasya sutā kṛtvā hayīrūpaṃ manoharam | tasmiṃstīrthe ramādevī cakāra duścaraṃ tapaḥ || 16 || dhyāyamānā paraṃ devaṃ vairāgyaṃ samupāśritā | divyaṃ varṣasahasraṃ tu gataṃ tatra mahīpate || 17 || tatastuṣṭo mahādevo vṛṣārūḍhastrilocanaḥ | pratyakṣo'bhūnmaheśānaḥ pārvatīsahitaḥ prabhuḥ || 18 || tatraitya sagaṇaḥ śambhustāmāha harivallabhām | tapasyantīṃ mahābhāgāmaśvinīrūpadhāriṇīm || 19 || kiṃ tapasyasi kalyāṇi jaganmātarvadasva me | sarvārthadaḥ patiste'sti sarvalokavidhāyakaḥ || 20 || hariṃ tyaktvādya māṃ kasmātstauṣi devi jagatpatim | vāsudevaṃ jagannāthaṃ bhuktimuktipradāyakam || 21 || vedoktaṃ vacanaṃ kāryaṃ nārīṇāṃ devatā patiḥ | nānyasminsarvathā bhāvaḥ kartavyaḥ karhicit‌kvacit || 22 || patiśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ dharma eva sanātanaḥ | yādṛśastādṛśaḥ sevyaḥ sarvathā śubhakāmyayā || 23 || nārāyaṇastu sarveṣāṃ sevyo yogyaḥ sadaiva hi | taṃ tyaktvā devadeveśaṃ kiṃ māṃ dhyāyasi sindhuje || 24 || lakṣmīruvāca āśutoṣa maheśāna śaptāhaṃ patinā śiva | māṃ samuddhara deveśa śāpādasmāddayānidhe || 25 || tadoktaṃ hariṇā śambho śāpānugrahakāraṇam | vijñaptena mayā kāmaṃ dayāyuktena viṣṇunā || 26 || yadā te bhavitā putrastadā śāpasya mokṣaṇam | bhaviṣyati ca vaikuṇṭhavāsaste kamalālaye || 27 || ityuktāhaṃ tapastaptumāgatāsmi tapovane | ārādhito mayā deva tvaṃ sarvārthapradāyakaḥ || 28 || patisaṅgaṃ vinā putraṃ devadeva labhe katham | sa tu tiṣṭhati vaikuṇṭhe tyaktvā vāmāmanāgasam || 29 || varaṃ me dehi deveśa yadi tuṣṭo'si śaṅkara | tava tasya dvidhā bhāvo nāsti nūnaṃ kadācana || 30 || mayaitad‌girijākānta jñātaṃ patyuḥ puro hara | yastvaṃ yo'sau punaryo'sau sa tvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ || 31 || ekatvaṃ ca mayā jñātvā mayā te smaraṇaṃ kṛtam | anyathā mama doṣastvāmāśrayantyā bhavecchiva || 32 || śiva uvāca kathaṃ jñātastvayā devi mama tasya ca sundari | aikyabhāvo harernūnaṃ satyaṃ me vada sindhuje || 33 || ekatvaṃ ca na jānanti devāśca munayastathā | jñānino vedatattvajñāḥ kutarkopahatāḥ kila || 34 || mad‌bhaktā vāsudevasya nindakā bahavastathā | viṣṇabhaktāstu bahavo mama nindāparāyaṇāḥ || 35 || bhavanti kālabhedena kalau devi viśeṣataḥ | kathaṃ jñātastvayā bhadre durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ || 36 || sarvathā tvaikyabhāvastu harermama ca durlabhaḥ | vyāsa uvāca iti sā śambhunā puṣṭā tuṣṭena harivallabhā || 37 || vṛttāntaṃ tasya vijñātaṃ pravaktumupacakrame | śivaṃ prati ramā tatra prasannavadanā bhṛśam || 38 || lakṣmīruvāca ekadā devadeveśa viṣṇurdhyānaparo rahaḥ | dṛṣṭo mayā tapaḥ kurvanpadmāsanagato yadā || 39 || tadāhaṃ vismitā devaṃ tamapṛcchaṃ patiṃ kila | prabuddhaṃ suprasannaṃ ca jñātvā vinayapūrvakam || 40 || devadeva jagannātha yadāhaṃ nirgatārṇavāt | mathyamānātsurairdaityaiḥ sarvairbrahmādibhiḥ prabho || 41 || vīkṣitāśca mayā sarve patikāmanayā tadā | vṛtastvaṃ sarvadevebhyaḥ śreṣṭho'sīti viniścayāt || 42 || tvaṃ kaṃ dhyāyasi sarveśa saṃśayo'yaṃ mahānmama | priyo'si kaiṭabhāre me kathayasva manogatam || 43 || viṣṇuruvāca śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam | āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi || 44 || kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ | dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam || 45 || śivasyāhaṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama | ubhayorantaraṃ nāsti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ || 46 || narakaṃ yānti te nūnaṃ ye dviṣanti maheśvaram | bhaktā mama viśālākṣi satyametad‌bravīmyaham || 47 || ityuktaṃ devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | ekānte kila pṛṣṭena mayā śailasutāpriya || 48 || tasmāttvāṃ vallabhaṃ viṣṇorjñātvā dhyātavatī hyaham | tathā kuru maheśāna yathā me priyasaṅgamaḥ || 49 || vyāsa uvāca iti śriyo vacaḥ śrutvā pratyuvāca maheśvaraḥ | tāmāśvāsya priyairvākyairyathārthaṃ vākyakovidaḥ || 50 || svasthā bhava pṛthuśroṇi tuṣṭo'haṃ tapasā tava | samāgamaste patinā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 51 || atraiva hayarūpeṇa bhagavāñjagadīśvaraḥ | āgamiṣyati te kāmaṃ pūrṇaṃ kartuṃ mayeritaḥ || 52 || tathāhaṃ prerayiṣyāmi taṃ devaṃ madhusūdanam | yathāsau hayarūpeṇa tvāmeṣyati madāturaḥ || 53 || putraste bhavitā subhru nārāyaṇasamaḥ kṣitau | bhaviṣyati sa bhūpālaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ || 54 || sutaṃ prāpya mahābhāge tvaṃ tena patinā saha | gantāsi devi vaikuṇṭhaṃ priyā tasya bhaviṣyasi || 55 || ekavīreti nāmnāsau khyātiṃ yāsyati te sutaḥ | tasmāttu haihayo vaṃśo bhuvi vistārameṣyati || 56 || paraṃ tu vismṛtāsi tvaṃ hṛdisthāṃ parameśvarīm | madāndhā mattacittā ca tena te phalamīdṛśam || 57 || atastaddoṣaśāntyarthaṃ hṛdisthāṃ paradevatām | śaraṇaṃ yāhi sarvātmabhāvena jaladheḥ sute || 58 || anyathā tava cittaṃ tu kathaṃ gaccheddhayottame | vyāsa uvāca iti dattvā varaṃ devyai bhagavāñchailajāpatiḥ || 59 || antardhānaṃ gataḥ sākṣādumayā sahitaḥ śivaḥ | sāpi tatraiva cārvaṅgī saṃsthitā kamalāsanā || 60 || dhyāyantī caraṇāmbhojaṃ devyāḥ paramaśobhanam | devāsuraśirorat‍nanighṛṣṭanakhamaṇḍalam || 61 || premagad‌gadayā vācā tuṣṭāva ca muhurmuhuḥ | pratīkṣamāṇā bhartāraṃ hayarūpadharaṃ harim || 62 ||