Chapter 31

व्यास उवाच निशामय महाराज ब्रवीमि विशदाक्षरम् । माहात्म्यं खलु मायाया नारदात्तु मया श्रुतम् ॥ १ ॥ मया पुनर्मुनिः पृष्टो नारदः सर्ववित्तमः । श्रुत्वा कथां मुनेस्तस्य नारीदेहसमुद्‌भवाम् ॥ २ ॥ ब्रूहि नारद पश्चात्किं कथितं हरिणा तदा । क्व गतश्च जगन्नाथो भवता सह माधवः ॥ ३ ॥ नारद उवाच इत्युक्त्वा भगवांस्तस्मिंस्तडागेऽतिमनोहरे । आरुह्य गरुडं गन्तुं वैकुण्ठे च मनो दधे ॥ ४ ॥ मामुवाच रमाकान्तो यथेष्टं गच्छ नारद । एहि वा मम लोकं त्वं यथारुचि तथा कुरु ॥ ५ ॥ ब्रह्मलोकं गतश्चाहमापृच्छ्य मधुसूदनम् । भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्‌गरुडासनः ॥ ६ ॥ वैकुण्ठमगमत्तूर्णं मामादिश्य यथासुखम् । ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने ॥ ७ ॥ चिन्तयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्‌भुतम् । गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितुः ॥ ८ ॥ तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिन्तातुरं तु माम् । ब्रह्योवाच क्व गतोऽसि महाभाग कस्माच्चिन्तातुरः सुत ॥ ९ ॥ स्वस्थं नैवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम । केनापि वञ्चितोऽसि त्वं दृष्टं वा किञ्चिदद्‌भुतम् ॥ १० ॥ विषण्णं गतविज्ञानं पश्यामि त्वां कथं सुत । नारद उवाच इति पृष्टस्तदा पित्रा बृस्यां समुपवेश्य च ॥ ११ ॥ तमब्रवं स्ववृत्तान्तं मायाबलसमुद्‌भवम् । वञ्चितोऽहं पितः कामं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १२ ॥ स्त्रीभावं गमितः कामं वर्षाणि सुबहून्यपि । अनुभूतं महद्दुःखं पुत्रशोकसमुद्‌भवम् ॥ १३ ॥ प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च । पुनः सरोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान् ॥ १४ ॥ किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा । विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः ॥ १५ ॥ एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् । ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम् ॥ १६ ॥ अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् । कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे ॥ १७ ॥ नारद उवाच विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् । मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत ॥ १८ ॥ ब्रह्मोवाच दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः । तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः ॥ १९ ॥ नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् । विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः ॥ २० ॥ दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता ॥ २१ ॥ शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले । न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः ॥ २२ ॥ नारद उवाच पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः । आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च ॥ २३ ॥ तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् । कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम ॥ २४ ॥ अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम् ॥ २५ ॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च । अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा ॥ २६ ॥ स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे । कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया ॥ २७ ॥ पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् । नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम् ॥ २८ ॥ सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम । यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे ॥ २९ ॥ कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् । तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३० ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम् ॥ ३१ ॥ गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः । कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः ॥ ३२ ॥ भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्‌भवाः । शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः ॥ ३३ ॥ तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् । न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः ॥ ३४ ॥ तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः । देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप ॥ ३५ ॥ गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्‌विहीनो घटो यथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः ॥ ३६ ॥ कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः । तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः ॥ ३७ ॥ ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् । प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः ॥ ३८ ॥ पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः । तदा भवेद्‌ घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः ॥ ३९ ॥ यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः । तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा ॥ ४० ॥ माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् । यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः ॥ ४१ ॥ स एव रजआधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् । घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः ॥ ४२ ॥ रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् । रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः ॥ ४३ ॥ तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् । एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥ ४४ ॥ सूर्यवंशोद्‌भवास्तद्वत्सोमवंशभवा अपि । मन्वादयश्च ये प्रोक्ताश्चतुर्दश युगे युगे ॥ ४५ ॥ अन्येषां चैव का वार्ता संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम । मायाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ४६ ॥ तस्माद्‌राजन्न कर्तव्यः सन्देहोऽत्र कदाचन । देही मायापराधीनश्चेष्टते तद्वशानुगः ॥ ४७ ॥ सा च माया परे तत्त्वे संविद्‌रूपेऽपि सर्वदा । तदधीना प्रेरिता च तेन जीवेषु सर्वदा ॥ ४८ ॥ ततो मायाविशिष्टां तां संविदं परमेश्वरीम् । मायेश्वरीं भगवतीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ॥ ४९ ॥ ध्यायेत्तथाराधयेच्च प्रणमेच्च जपेदपि । तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देहिनम् ॥ ५० ॥ स्वमायां संहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानतः । भुवनं खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका ॥ ५१ ॥ भुवनेशी ततः प्रोक्ता देवी त्रैलोक्यसुन्दरी । तद्‌रूपे यदि सक्तं स्याच्चित्तं भूमिपते सदा ॥ ५२ ॥ मायया किं भवेत्तत्र सदसद्‌भूतया नृप । तस्मान्मायानिरासार्थं नान्यद्वै देवतान्तरम् ॥ ५३ ॥ समर्थं तु विना देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । तमोराशिं नाशयितुं शक्तं नैव तमो भवेत् ॥ ५४ ॥ किन्तु भानुप्रभाचन्द्रविद्युद्वह्निप्रभादयः । तस्मान्मायेश्वरीमम्बां स्वप्रकाशां तु संविदम् ॥ ५५ ॥ आराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये । इति सम्यङ्‌मयाख्यातं वृत्रासुरवधादिकम् ॥ ५६ ॥ यत्पृष्टं राजशार्दूल किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । पूर्वार्धोऽयं पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत ॥ ५७ ॥ यत्र देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादितः । एतद्‌रहस्यं श्रीमातुर्न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ५८ ॥ देयं भक्ताय शान्ताय देवीभक्तिरताय च । शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय गुरुभक्तियुताय च ॥ ५९ ॥ इदमखिलकथानां सारभूतं पुराणं निखिलनिगमतुल्यं सप्रमाणानुविद्धम् । पठति परमभावाद्यः शृणोतीह भक्त्या स भवति धनवान्वै ज्ञानवान्मानवोऽत्र ॥ ६० ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादप्तसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे भगवतीमाहात्म्यवर्णनं नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

vyāsa uvāca niśāmaya mahārāja bravīmi viśadākṣaram | māhātmyaṃ khalu māyāyā nāradāttu mayā śrutam || 1 || mayā punarmuniḥ pṛṣṭo nāradaḥ sarvavittamaḥ | śrutvā kathāṃ munestasya nārīdehasamud‌bhavām || 2 || brūhi nārada paścātkiṃ kathitaṃ hariṇā tadā | kva gataśca jagannātho bhavatā saha mādhavaḥ || 3 || nārada uvāca ityuktvā bhagavāṃstasmiṃstaḍāge'timanohare | āruhya garuḍaṃ gantuṃ vaikuṇṭhe ca mano dadhe || 4 || māmuvāca ramākānto yatheṣṭaṃ gaccha nārada | ehi vā mama lokaṃ tvaṃ yathāruci tathā kuru || 5 || brahmalokaṃ gataścāhamāpṛcchya madhusūdanam | bhagavānapi deveśastatkṣaṇād‌garuḍāsanaḥ || 6 || vaikuṇṭhamagamattūrṇaṃ māmādiśya yathāsukham | tato'haṃ pitṛsadanaṃ gato yāte janārdane || 7 || cintayansakalaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca paramād‌bhutam | gatvā praṇamya pitaraṃ sthito yāvatpuraḥ pituḥ || 8 || tāvatpṛṣṭo mune pitrā vīkṣya cintāturaṃ tu mām | brahyovāca kva gato'si mahābhāga kasmāccintāturaḥ suta || 9 || svasthaṃ naivādya paśyāmi manaste munisattama | kenāpi vañcito'si tvaṃ dṛṣṭaṃ vā kiñcidad‌bhutam || 10 || viṣaṇṇaṃ gatavijñānaṃ paśyāmi tvāṃ kathaṃ suta | nārada uvāca iti pṛṣṭastadā pitrā bṛsyāṃ samupaveśya ca || 11 || tamabravaṃ svavṛttāntaṃ māyābalasamud‌bhavam | vañcito'haṃ pitaḥ kāmaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 12 || strībhāvaṃ gamitaḥ kāmaṃ varṣāṇi subahūnyapi | anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ putraśokasamud‌bhavam || 13 || prabodhito'haṃ tenaiva mṛduvākyāmṛtena ca | punaḥ sarovare snātvā jāto'haṃ nāradaḥ pumān || 14 || kimetatkāraṇaṃ brahman yanmohamagamaṃ tadā | vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ tanmayastarasā kṛtaḥ || 15 || etanmāyābalaṃ brahmanna jāne'haṃ duratyayam | jñānahānikaraṃ jātaṃ mūlaṃ mohasya visphuṭam || 16 || anubhūtaṃ mayā samyagjñātaṃ sarvaṃ śubhāśubham | kathaṃ tvaṃ jitavāṃstāta tamupāyaṃ vadasva me || 17 || nārada uvāca vijñapto'sau mayā dhātā prītipūrvamataḥ param | māmuvāca smitaṃ kṛtvā pitā me vāsavīsuta || 18 || brahmovāca durjayaiṣā suraiḥ sarvairmunibhiśca mahātmabhiḥ | tāpasairjñānayuktaiśca yogibhiḥ pavanāśanaiḥ || 19 || nāhaṃ tāṃ sarvathā jñātuṃ śakto māyāṃ mahābalām | viṣṇurjñātuṃ na śaktaśca tathā śambhurumāpatiḥ || 20 || durjñeyā sā mahāmāyā sṛṣṭisthityantakāriṇī | kālakarmasvabhāvādyairnimittakāraṇairvṛtā || 21 || śokaṃ mā kuru medhāviṃstatra māyāmahābale | na caiva vismayaḥ kāryo vayaṃ sarve vimohitāḥ || 22 || nārada uvāca pitretyuktastadā vyāsa tamāpṛcchya gatasmayaḥ | āgato'smyatra paśyanvai tīrthāni ca varāṇi ca || 23 || tasmāttvamapi santyajya mohaṃ kauravanāśajam | kālakṣayaṃ sukhāsīnaḥ sthāne'smin kuru sattama || 24 || avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | niścayaṃ hṛdaye kṛtvā vicarasva yathāsukham || 25 || vyāsa uvāca ityuktvā nārado rājan gato māṃ pratibodhya ca | ahaṃ taccintayanvākyaṃ yaduktaṃ muninā tadā || 26 || sthitaḥ sarasvatītīre kalpe sārasvate vare | kālātivāhanāyaitatkṛtaṃ bhāgavataṃ mayā || 27 || purāṇamuttamaṃ bhūpa sarvasaṃśayanāśanam | nānākhyānasamāyuktaṃ vedaprāmāṇyasaṃśritam || 28 || sandeho'tra na kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama | yathendrajālikaḥ kaścitpāñcālīṃ dāravīṃ kare || 29 || kṛtvā nartayate kāmaṃ svecchayā vaśavartinīm | tathā nartayate māyā jagatsthāvarajaṅgamam || 30 || brahmādistambaparyantaṃ sadevāsuramānuṣam | pañcendriyasamāyuktaṃ manaścittānuvartanam || 31 || guṇāstu kāraṇaṃ rājan sarveṣāṃ sarvathā trayaḥ | kāryaṃ kāraṇasaṃyuktaṃ bhavatīti viniścayaḥ || 32 || bhinnabhinnasvabhāvāste guṇā māyāsamud‌bhavāḥ | śānto ghorastathā mūḍhastrayastu vividhā yataḥ || 33 || tatsametaḥ pumānnityaṃ tadvihīnaḥ kathaṃ bhavet | na bhavatyeva saṃsāre rahitastantubhiḥ paṭaḥ || 34 || tathā guṇaistribhirhīno na dehīti viniścayaḥ | devadeho manuṣyo vā tiraśco vā narādhipa || 35 || guṇairvirahito na syānmṛd‌vihīno ghaṭo yathā | brahmā viṣṇustathā rudrastrayaścāmī guṇāśrayāḥ || 36 || kadācitprītiyuktāste tathāprītiyutāḥ punaḥ | tathā viṣādayuktāste bhavanti guṇayogataḥ || 37 || brahmā kadācitsattvasthastadā śāntaḥ samādhimān | prītiyukto bhavetsarvabhūteṣu jñānasaṃyutaḥ || 38 || punaḥ sattvavihīnastu rajoguṇasamāvṛtaḥ | tadā bhaved‌ ghorarūpaḥ sarvatrāprītisaṃyutaḥ || 39 || yadā tamoguṇāviṣṭo bāhulyena bhavedvidhiḥ | tadā viṣādasampanno mūḍho bhavati nānyathā || 40 || mādhavo'pi sadā sattvasaṃśritaḥ sarvathā bhavet | yadā śāntaḥ prītiyukto bhavejjñānasamanvitaḥ || 41 || sa eva rajaādhikyādaprītisaṃyuto bhavet | ghoraśca sarvabhūteṣu guṇādhīno ramāpatiḥ || 42 || rudro'pi sattvasaṃyuktaḥ prītimāñchāntimānbhavet | rajonimīlitaḥ so'pi ghoraḥ prītivivarjitaḥ || 43 || tamoguṇayutaḥ so'pi mūḍho viṣādayugbhavet | ete yadi guṇādhīnā brahmaviṣṇuharādayaḥ || 44 || sūryavaṃśod‌bhavāstadvatsomavaṃśabhavā api | manvādayaśca ye proktāścaturdaśa yuge yuge || 45 || anyeṣāṃ caiva kā vārtā saṃsāre'sminnṛpottama | māyādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam || 46 || tasmād‌rājanna kartavyaḥ sandeho'tra kadācana | dehī māyāparādhīnaśceṣṭate tadvaśānugaḥ || 47 || sā ca māyā pare tattve saṃvid‌rūpe'pi sarvadā | tadadhīnā preritā ca tena jīveṣu sarvadā || 48 || tato māyāviśiṣṭāṃ tāṃ saṃvidaṃ parameśvarīm | māyeśvarīṃ bhagavatīṃ saccidānandarūpiṇīm || 49 || dhyāyettathārādhayecca praṇamecca japedapi | tena sā sadayā bhūtvā mocayatyeva dehinam || 50 || svamāyāṃ saṃharatyeva svānubhūtipradānataḥ | bhuvanaṃ khalu māyā syādīśvarī tasya nāyikā || 51 || bhuvaneśī tataḥ proktā devī trailokyasundarī | tad‌rūpe yadi saktaṃ syāccittaṃ bhūmipate sadā || 52 || māyayā kiṃ bhavettatra sadasad‌bhūtayā nṛpa | tasmānmāyānirāsārthaṃ nānyadvai devatāntaram || 53 || samarthaṃ tu vinā devīṃ saccidānandarūpiṇīm | tamorāśiṃ nāśayituṃ śaktaṃ naiva tamo bhavet || 54 || kintu bhānuprabhācandravidyudvahniprabhādayaḥ | tasmānmāyeśvarīmambāṃ svaprakāśāṃ tu saṃvidam || 55 || ārādhayedatiprītyā māyāguṇanivṛttaye | iti samyaṅ‌mayākhyātaṃ vṛtrāsuravadhādikam || 56 || yatpṛṣṭaṃ rājaśārdūla kimanyacchrotumicchasi | pūrvārdho'yaṃ purāṇasya kathitastava suvrata || 57 || yatra devyāstu mahimā vistareṇopapāditaḥ | etad‌rahasyaṃ śrīmāturna deyaṃ yasya kasyacit || 58 || deyaṃ bhaktāya śāntāya devībhaktiratāya ca | śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya gurubhaktiyutāya ca || 59 || idamakhilakathānāṃ sārabhūtaṃ purāṇaṃ nikhilanigamatulyaṃ sapramāṇānuviddham | paṭhati paramabhāvādyaḥ śṛṇotīha bhaktyā sa bhavati dhanavānvai jñānavānmānavo'tra || 60 || iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaptasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe bhagavatīmāhātmyavarṇanaṃ nāmakatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||