Chapter 11

ऋषय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका । कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना ॥ १ ॥ सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना । श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम् ॥ २ ॥ अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः ॥ ३ ॥ सूत उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात् ॥ ४ ॥ गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला ॥ ५ ॥ गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी ॥ ६ ॥ कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति । सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता ॥ ७ ॥ तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः । तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ ॥ ८ ॥ रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ । दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः ॥ ९ ॥ बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् । प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता ॥ १० ॥ पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः । बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि ॥ ११ ॥ गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः । उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम् ॥ १२ ॥ किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् । रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना ॥ १३ ॥ तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा । गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा ॥ १४ ॥ ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः । महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥ १५ ॥ महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः । न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना ॥ १६ ॥ मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम । नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम् ॥ १७ ॥ इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः । गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम् ॥ १८ ॥ इन्दुरुवाच क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः । पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा ॥ १९ ॥ आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी । अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ ॥ २० ॥ इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा । दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति ॥ २१ ॥ त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा । न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा ॥ २२ ॥ इत्युक्तः शशिना तत्र गुरुरत्यन्तदुःखितः । जगाम स्वगृहं तूर्णं चिन्ताविष्टः स्मरातुरः ॥ २३ ॥ दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरुः । ययावथ गृहं तस्य त्वरितश्चौषधीपतेः ॥ २४ ॥ स्थितः क्षत्रा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुषान्वितः । नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति बृहस्पतिः ॥ २५ ॥ अयं मे शिष्यतां यातो गुरुपत्‍नीं तु मातरम् । जग्राह बलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाधुना ॥ २६ ॥ उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो बहिः । किं शेषे भवने मन्द पापाचार सुराधम ॥ २७ ॥ देहि मे कामिनीं शीघ्रं नोचेच्छापं ददाम्यहम् । करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम ॥ २८ ॥ सूत उवाच क्रूराणि चैवमादीनि भाषणानि बृहस्पतेः । श्रुत्वा द्विजपतिः शीघ्रं निर्गतः सदनाद्‌बहिः ॥ २९ ॥ तमुवाच हसन्सोमः किमिदं बहु भाषसे । न ते योग्यासितापाङ्गी सर्वलक्षणसंयुता ॥ ३० ॥ कुरूपां च स्वसदृशीं गृहाणान्यां स्त्रियं द्विज । भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवर्णिनी ॥ ३१ ॥ रतिः स्वसदृशे कान्ते नार्याः किल निगद्यते । त्वं न जानासि मन्दात्मन् कामशास्त्रविनिर्णयम् ॥ ३२ ॥ यथेष्टं गच्छ दुर्बुद्धे नाहं दास्यामि कामिनीम् । यच्छक्यं कुरु तत्कामं न देया वरवर्णिनी ॥ ३३ ॥ कामार्तस्य च ते शापो न मां बाधितुमर्हति । नाहं ददे गुरो कान्तां यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ३४ ॥ सूत उवाच इत्युक्तः शशिना चेज्यश्चिन्तामाप रुषान्वितः । जगाम तरसा सद्म क्रोधयुक्तः शचीपतेः ॥ ३५ ॥ दृष्ट्वा शतक्रतुस्तत्र गुरुं दुःखातुरं स्थितम् । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयित्वा सुसंस्थितः ॥ ३६ ॥ पप्रच्छ परमोदारस्तं तथावस्थितं गुरुम् । का चिन्ता ते महाभाग शोकार्तोऽसि महामुने ॥ ३७ ॥ केनापमानितोऽसि त्वं मम राज्ये गुरुश्च मे । त्वदधीनमिदं सर्वं सैन्यं लोकाधिपैः सह ॥ ३८ ॥ बह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्ये चान्ये देवसत्तमाः । करिष्यन्ति च साहाय्यं का चिन्ता वद साम्प्रतम् ॥ ३९ ॥ गुरुरुवाच शशिनापहृता भार्या तारा मम सुलोचना । न ददाति स दुष्टात्मा प्रार्थितोऽपि पुनः पुनः ॥ ४० ॥ किं करोमि सुरेशान त्वमेव शरणं मम । साहाय्यं कुरु देवेश दुःखितोऽस्मि शतक्रतो ॥ ४१ ॥ इन्द्र उवाच मा शोकं कुरु धर्मज्ञ दासोऽस्मि तव सुव्रत । आनयिष्याम्यहं नूनं भार्यां तव महामते ॥ ४२ ॥ प्रेषिते चेन्मया दूते न दास्यति मदाकुलः । ततो युद्धं करिष्यामि देवसैन्यैः समावृतः ॥ ४३ ॥ इत्याश्वास्य गुरुं शक्रो दूतं वक्तृविचक्षणम् । प्रेषयामास सोमाय वार्ताशंसिनमद्‌भुतम् ॥ ४४ ॥ स गत्वा शशिलोकं तु त्वरितः सुविचक्षणः । उवाच वचनेनैव वचनं रोहिणीपतिम् ॥ ४५ ॥ प्रेषितोऽहं महाभाग शक्रेण त्वां विवक्षया । कथितं प्रभुणा यच्च तद्‌ब्रवीमि महामते ॥ ४६ ॥ धर्मज्ञोऽसि महाभाग नीतिं जानासि सुव्रत । अत्रिः पिता ते धर्मात्मा न निद्यं कर्तुमर्हसि ॥ ४७ ॥ भार्या रक्ष्या सर्वभूतैर्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितैः । तदर्थे कलहः कामं भविता नात्र संशयः ॥ ४८ ॥ यथा तव तथा तस्य यत्‍नः स्याद्दाररक्षणे । आत्मवत्सर्वभूतानि चिन्तय त्वं सुधानिधे ॥ ४९ ॥ अष्टाविंशतिसंख्यास्ते कामिन्यो दक्षजाः शुभाः । गुरुपत्‍नीं कथं भोक्तुं त्वमिच्छसि सुधानिधे ॥ ५० ॥ स्वर्गे सदा वसन्त्येता मेनकाद्या मनोरमाः । भुंक्ष्व ताः स्वेच्छया कामं मुञ्च पत्‍नीं गुरोरपि ॥ ५१ ॥ ईश्वरा यदि कुर्वन्ति जुगुप्सितमहन्तया । अज्ञास्तदनुवर्तन्ते तदा धर्मक्षयो भवेत् ॥ ५२ ॥ तस्मान्मुञ्च महाभाग गुरोः पत्‍नीं मनोरमाम् । कलहस्त्वन्निमित्तोऽद्य सुराणां न भवेद्यथा ॥ ५३ ॥ सूत उवाच सोमः शक्रवचः श्रुत्वा किञ्चित्क्रोधसमाकुलः । भङ्ग्या प्रतिवचः प्राह शक्रदूतं तदा शशी ॥ ५४ ॥ इन्दुरावाच धर्मज्ञोऽसि महाबाहो देवानामधिपः स्वयम् । पुरोधापि च ते तादृग्युवयोः सदृशी मतिः ॥ ५५ ॥ परोपदेशे कुशला भवन्ति बहवो जनाः । दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वदा ॥ ५६ ॥ बार्हस्पत्यप्रणीतं च शास्त्रं गृह्णन्ति मानवाः । को विरोधोऽत्र देवेश कामयानां भजन्स्त्रियम् ॥ ५७ ॥ स्वकीयं बलिनां सर्वं दुर्बलानां न किञ्चन । स्वीया च परकीया च भ्रमोऽयं मन्दचेतसाम् ॥ ५८ ॥ तारा मय्यनुरक्ता च यथा न तु तथा गुरौ । अनुरक्ता कथं त्याज्या धर्मतो न्यायतस्तथा ॥ ५९ ॥ गृहारम्भस्तु रक्तायां विरक्तायां कथं भवेत् । विरक्तेयं यदा जाता चकमेऽनुजकामिनीम् ॥ ६० ॥ न दास्येऽहं वरारोहां गच्छ दूत वद स्वयम् । ईश्वरोऽसि सहस्राक्ष यदिच्छसि कुरुष्व तत् ॥ ६१ ॥ सूत उवाच इत्युक्तः शशिना दूतः प्रययौ शक्रसन्निधिम् । इन्द्रायाचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं शीतरश्मिना ॥ ६२ ॥ तुराषाडपि तच्छ्रुत्वा क्रोधयुक्तो बभूव ह । सेनोद्योगं तथा चक्रे साहाय्यार्थं गुरोर्विभुः ॥ ६३ ॥ शुक्रस्तु विग्रहं श्रुत्वा गुरुद्वेषात्ततो ययौ । मा ददस्वेति तं वाक्यमुवाच शशिनं प्रति ॥ ६४ ॥ साहाय्यं ते करिष्यामि मन्त्रशक्त्या महामते । भविता यदि संग्रामस्तव चेन्द्रेण मारिष ॥ ६५ ॥ शङ्करस्तु तदाकर्ण्य गुरुदाराभिमर्शनम् । गुरुशत्रुं भृगुं मत्वा साहाय्यमकरोत्तदा ॥ ६६ ॥ संग्रामस्तु तदा वृत्तो देवदानवयोर्द्रुतम् । बहूनि तत्र वर्षाणि तारकासुरवत्किल ॥ ६७ ॥ देवासुरकृतं युद्धं दृष्ट्वा तत्र पितामहः । हंसारूढो जगामाशु तं देशं क्लेशशान्तये ॥ ६८ ॥ राकापतिं तदा प्राह मुञ्च भार्यां गुरोरिति । नोचेद्विष्णुं समाहूय करिष्यामि तु संक्षयम् ॥ ६९ ॥ भृगुं निवारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः । किमन्यायमतिर्जाता सङ्गदोषान्महामते ॥ ७० ॥ निषेधयामास ततो भृगुस्तं चौषधीपतिम् । मुञ्च भार्यां गुरोरद्य पित्राहं प्रेषितस्तव ॥ ७१ ॥ सूत उवाच द्विजराजस्तु तच्छ्रुत्वा भृगोर्वचनमद्‌भुतम् । ददौ च तत्प्रियां भार्यां गुरोर्गर्भवतीं शुभाम् ॥ ७२ ॥ प्राप्य कान्तां गुरुर्हृष्टः स्वगृहं मुदितो ययौ । ततो देवास्ततो दैत्या ययुः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति ॥ ७३ ॥ ब्रह्मा स्वसदनं प्राप्तः कैलासं चापि शङ्करः । बृहस्पतिस्तु सन्तुष्टः प्राप्य भार्यां मनोरमाम् ॥ ७४ ॥ ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् । सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुणैः ॥ ७५ ॥ दृष्ट्वा पुत्रं गुरुर्जातं चकार विधिपूर्वकम् । जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ७६ ॥ श्रुतं चन्द्रमसा जन्म पुत्रस्य मुनिसत्तमाः । दूतं च प्रेषयामास गुरुं प्रति महामतिः ॥ ७७ ॥ न चायं तव पुत्रोऽस्ति मम वीर्यसमुद्‌भवः । कथं त्वं कृतवान्कामं जातकर्मादिकं विधिम् ॥ ७८ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दूतस्य च बृहस्पतिः । उवाच मम पुत्रो मे सदृशो नात्र संशयः ॥ ७९ ॥ पुनर्विवादः सञ्जातो मिलिता देवदानवाः । युद्धार्थमागतास्तेषां समाजः समजायत ॥ ८० ॥ तत्रागतः स्वयं ब्रह्मा शान्तिकामः प्रजापतिः । निवारयामास मुखे संस्थितान्युद्धदुर्मदान् ॥ ८१ ॥ तारां पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यायं तनयः शुभे । सत्यं वद वरारोहे यथा क्लेशः प्रशाम्यति ॥ ८२ ॥ तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी । चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी ॥ ८३ ॥ जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः ॥ ८४ ॥ ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः । यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः ॥ ८५ ॥ कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः । यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥ ८६ ॥

ṛṣaya ūcuḥ ko'sau purūravā rājā korvaśī devakanyakā | kathaṃ kaṣṭaṃ ca samprāptaṃ tena rājñā mahātmanā || 1 || sarvaṃ kathānakaṃ brūhi lomaharṣaṇajādhunā | śrotukāmā vayaṃ sarve tvanmukhābjacyutaṃ rasam || 2 || amṛtādapi miṣṭā te vāṇī sūta rasātmikā | na tṛpyāmo vayaṃ sarve sudhayā ca yathāmarāḥ || 3 || sūta uvāca śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve kathāṃ divyāṃ manoramām | vakṣyāmyahaṃ yathābuddhyā śrutāṃ vyāsavarottamāt || 4 || gurostu dayitā bhāryā tārā nāmeti viśrutā | rūpayauvanayuktā sā cārvaṅgī madavihvalā || 5 || gataikadā vidhordhāma yajamānasya bhāminī | dṛṣṭā ca śaśinātyarthaṃ rūpayauvanaśālinī || 6 || kāmāturastadā jātaḥ śaśī śaśimukhīṃ prati | sāpi vīkṣya vidhuṃ kāmaṃ jātā madanapīḍitā || 7 || tāvanyonyaṃ premayuktau smarārtau ca babhūvatuḥ | tārā śaśī madonmattau kāmabāṇaprapīḍitau || 8 || remāte madamattau tau parasparaspṛhānvitau | dināni katicittatra jātāni ramamāṇayoḥ || 9 || bṛhaspatistu duḥkhārtastārāmānayituṃ gṛham | preṣayāmāsa śiṣyaṃ tu nāyātā sā vaśīkṛtā || 10 || punaḥ punaryadā śiṣyaṃ parāvartata candramāḥ | bṛhaspatistadā kruddho jagāma svayameva hi || 11 || gatvā somagṛhaṃ tatra vācaspatirudāradhīḥ | uvāca śaśinaṃ kruddhaḥ smayamānaṃ madānvitam || 12 || kiṃ kṛtaṃ kila śītāṃśo karma dharmavigarhitam | rakṣitā mama bhāryeyaṃ sundarī kena hetunā || 13 || tava deva guruścāhaṃ yajamāno'si sarvathā | gurubhāryā kathaṃ mūḍha bhuktā kiṃ rakṣitāthavā || 14 || brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ | mahāpātakino hyete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ || 15 || mahāpātakayuktastvaṃ durācāro'tigarhitaḥ | na devasadanārho'si yadi bhukteyamaṅganā || 16 || muñcemāmasitāpāṅgīṃ nayāmi sadanaṃ mama | nocedvakṣyāmi duṣṭātman gurudārāpahāriṇam || 17 || ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tamuvāca rohiṇīpatiḥ | guruṃ krodhasamāyuktaṃ kāntāvirahaduḥkhitam || 18 || induruvāca krodhātte tu durārādhyā brāhmaṇāḥ krodhavarjitāḥ | pūjārhā dharmaśāstrajñā varjanīyāstato'nyathā || 19 || āgamiṣyati sā kāmaṃ gṛhaṃ te varavarṇinī | atraiva saṃsthitā bālā kā te hānirihānagha || 20 || icchayā saṃsthitā cātra sukhakāmārthinī hi sā | dināni katicitsthitvā svecchayā cāgamiṣyati || 21 || tvayaivodāhṛtaṃ pūrvaṃ dharmaśāstramataṃ tathā | na strī duṣyati cāreṇa na vipro vedakarmaṇā || 22 || ityuktaḥ śaśinā tatra gururatyantaduḥkhitaḥ | jagāma svagṛhaṃ tūrṇaṃ cintāviṣṭaḥ smarāturaḥ || 23 || dināni katicittatra sthitvā cintāturo guruḥ | yayāvatha gṛhaṃ tasya tvaritaścauṣadhīpateḥ || 24 || sthitaḥ kṣatrā niṣiddho'sau dvāradeśe ruṣānvitaḥ | nājagāma śaśī tatra cukopāti bṛhaspatiḥ || 25 || ayaṃ me śiṣyatāṃ yāto gurupat‍nīṃ tu mātaram | jagrāha balato'dharmī śikṣaṇīyo mayādhunā || 26 || uvāca vācaṃ kopāttu dvāradeśasthito bahiḥ | kiṃ śeṣe bhavane manda pāpācāra surādhama || 27 || dehi me kāminīṃ śīghraṃ nocecchāpaṃ dadāmyaham | karomi bhasmasānnūnaṃ na dadāsi priyāṃ mama || 28 || sūta uvāca krūrāṇi caivamādīni bhāṣaṇāni bṛhaspateḥ | śrutvā dvijapatiḥ śīghraṃ nirgataḥ sadanād‌bahiḥ || 29 || tamuvāca hasansomaḥ kimidaṃ bahu bhāṣase | na te yogyāsitāpāṅgī sarvalakṣaṇasaṃyutā || 30 || kurūpāṃ ca svasadṛśīṃ gṛhāṇānyāṃ striyaṃ dvija | bhikṣukasya gṛhe yogyā nedṛśī varavarṇinī || 31 || ratiḥ svasadṛśe kānte nāryāḥ kila nigadyate | tvaṃ na jānāsi mandātman kāmaśāstravinirṇayam || 32 || yatheṣṭaṃ gaccha durbuddhe nāhaṃ dāsyāmi kāminīm | yacchakyaṃ kuru tatkāmaṃ na deyā varavarṇinī || 33 || kāmārtasya ca te śāpo na māṃ bādhitumarhati | nāhaṃ dade guro kāntāṃ yathecchasi tathā kuru || 34 || sūta uvāca ityuktaḥ śaśinā cejyaścintāmāpa ruṣānvitaḥ | jagāma tarasā sadma krodhayuktaḥ śacīpateḥ || 35 || dṛṣṭvā śatakratustatra guruṃ duḥkhāturaṃ sthitam | pādyārghyācamanīyādyaiḥ pūjayitvā susaṃsthitaḥ || 36 || papraccha paramodārastaṃ tathāvasthitaṃ gurum | kā cintā te mahābhāga śokārto'si mahāmune || 37 || kenāpamānito'si tvaṃ mama rājye guruśca me | tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ sainyaṃ lokādhipaiḥ saha || 38 || bahmā viṣṇustathā śambhurye cānye devasattamāḥ | kariṣyanti ca sāhāyyaṃ kā cintā vada sāmpratam || 39 || gururuvāca śaśināpahṛtā bhāryā tārā mama sulocanā | na dadāti sa duṣṭātmā prārthito'pi punaḥ punaḥ || 40 || kiṃ karomi sureśāna tvameva śaraṇaṃ mama | sāhāyyaṃ kuru deveśa duḥkhito'smi śatakrato || 41 || indra uvāca mā śokaṃ kuru dharmajña dāso'smi tava suvrata | ānayiṣyāmyahaṃ nūnaṃ bhāryāṃ tava mahāmate || 42 || preṣite cenmayā dūte na dāsyati madākulaḥ | tato yuddhaṃ kariṣyāmi devasainyaiḥ samāvṛtaḥ || 43 || ityāśvāsya guruṃ śakro dūtaṃ vaktṛvicakṣaṇam | preṣayāmāsa somāya vārtāśaṃsinamad‌bhutam || 44 || sa gatvā śaśilokaṃ tu tvaritaḥ suvicakṣaṇaḥ | uvāca vacanenaiva vacanaṃ rohiṇīpatim || 45 || preṣito'haṃ mahābhāga śakreṇa tvāṃ vivakṣayā | kathitaṃ prabhuṇā yacca tad‌bravīmi mahāmate || 46 || dharmajño'si mahābhāga nītiṃ jānāsi suvrata | atriḥ pitā te dharmātmā na nidyaṃ kartumarhasi || 47 || bhāryā rakṣyā sarvabhūtairyathāśakti hyatandritaiḥ | tadarthe kalahaḥ kāmaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ || 48 || yathā tava tathā tasya yat‍naḥ syāddārarakṣaṇe | ātmavatsarvabhūtāni cintaya tvaṃ sudhānidhe || 49 || aṣṭāviṃśatisaṃkhyāste kāminyo dakṣajāḥ śubhāḥ | gurupat‍nīṃ kathaṃ bhoktuṃ tvamicchasi sudhānidhe || 50 || svarge sadā vasantyetā menakādyā manoramāḥ | bhuṃkṣva tāḥ svecchayā kāmaṃ muñca pat‍nīṃ gurorapi || 51 || īśvarā yadi kurvanti jugupsitamahantayā | ajñāstadanuvartante tadā dharmakṣayo bhavet || 52 || tasmānmuñca mahābhāga guroḥ pat‍nīṃ manoramām | kalahastvannimitto'dya surāṇāṃ na bhavedyathā || 53 || sūta uvāca somaḥ śakravacaḥ śrutvā kiñcitkrodhasamākulaḥ | bhaṅgyā prativacaḥ prāha śakradūtaṃ tadā śaśī || 54 || indurāvāca dharmajño'si mahābāho devānāmadhipaḥ svayam | purodhāpi ca te tādṛgyuvayoḥ sadṛśī matiḥ || 55 || paropadeśe kuśalā bhavanti bahavo janāḥ | durlabhastu svayaṃ kartā prāpte karmaṇi sarvadā || 56 || bārhaspatyapraṇītaṃ ca śāstraṃ gṛhṇanti mānavāḥ | ko virodho'tra deveśa kāmayānāṃ bhajanstriyam || 57 || svakīyaṃ balināṃ sarvaṃ durbalānāṃ na kiñcana | svīyā ca parakīyā ca bhramo'yaṃ mandacetasām || 58 || tārā mayyanuraktā ca yathā na tu tathā gurau | anuraktā kathaṃ tyājyā dharmato nyāyatastathā || 59 || gṛhārambhastu raktāyāṃ viraktāyāṃ kathaṃ bhavet | virakteyaṃ yadā jātā cakame'nujakāminīm || 60 || na dāsye'haṃ varārohāṃ gaccha dūta vada svayam | īśvaro'si sahasrākṣa yadicchasi kuruṣva tat || 61 || sūta uvāca ityuktaḥ śaśinā dūtaḥ prayayau śakrasannidhim | indrāyācaṣṭa tatsarvaṃ yaduktaṃ śītaraśminā || 62 || turāṣāḍapi tacchrutvā krodhayukto babhūva ha | senodyogaṃ tathā cakre sāhāyyārthaṃ gurorvibhuḥ || 63 || śukrastu vigrahaṃ śrutvā gurudveṣāttato yayau | mā dadasveti taṃ vākyamuvāca śaśinaṃ prati || 64 || sāhāyyaṃ te kariṣyāmi mantraśaktyā mahāmate | bhavitā yadi saṃgrāmastava cendreṇa māriṣa || 65 || śaṅkarastu tadākarṇya gurudārābhimarśanam | guruśatruṃ bhṛguṃ matvā sāhāyyamakarottadā || 66 || saṃgrāmastu tadā vṛtto devadānavayordrutam | bahūni tatra varṣāṇi tārakāsuravatkila || 67 || devāsurakṛtaṃ yuddhaṃ dṛṣṭvā tatra pitāmahaḥ | haṃsārūḍho jagāmāśu taṃ deśaṃ kleśaśāntaye || 68 || rākāpatiṃ tadā prāha muñca bhāryāṃ guroriti | nocedviṣṇuṃ samāhūya kariṣyāmi tu saṃkṣayam || 69 || bhṛguṃ nivārayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ | kimanyāyamatirjātā saṅgadoṣānmahāmate || 70 || niṣedhayāmāsa tato bhṛgustaṃ cauṣadhīpatim | muñca bhāryāṃ guroradya pitrāhaṃ preṣitastava || 71 || sūta uvāca dvijarājastu tacchrutvā bhṛgorvacanamad‌bhutam | dadau ca tatpriyāṃ bhāryāṃ gurorgarbhavatīṃ śubhām || 72 || prāpya kāntāṃ gururhṛṣṭaḥ svagṛhaṃ mudito yayau | tato devāstato daityā yayuḥ svānsvāngṛhānprati || 73 || brahmā svasadanaṃ prāptaḥ kailāsaṃ cāpi śaṅkaraḥ | bṛhaspatistu santuṣṭaḥ prāpya bhāryāṃ manoramām || 74 || tataḥ kālena kiyatā tārāsūta sutaṃ śubham | sudine śubhanakṣatre tārāpatisamaṃ guṇaiḥ || 75 || dṛṣṭvā putraṃ gururjātaṃ cakāra vidhipūrvakam | jātakarmādikaṃ sarvaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || 76 || śrutaṃ candramasā janma putrasya munisattamāḥ | dūtaṃ ca preṣayāmāsa guruṃ prati mahāmatiḥ || 77 || na cāyaṃ tava putro'sti mama vīryasamud‌bhavaḥ | kathaṃ tvaṃ kṛtavānkāmaṃ jātakarmādikaṃ vidhim || 78 || tacchrutvā vacanaṃ tasya dūtasya ca bṛhaspatiḥ | uvāca mama putro me sadṛśo nātra saṃśayaḥ || 79 || punarvivādaḥ sañjāto militā devadānavāḥ | yuddhārthamāgatāsteṣāṃ samājaḥ samajāyata || 80 || tatrāgataḥ svayaṃ brahmā śāntikāmaḥ prajāpatiḥ | nivārayāmāsa mukhe saṃsthitānyuddhadurmadān || 81 || tārāṃ papraccha dharmātmā kasyāyaṃ tanayaḥ śubhe | satyaṃ vada varārohe yathā kleśaḥ praśāmyati || 82 || tamuvācāsitāpāṅgī lajjamānāpyadhomukhī | candrasyeti śanairantarjagāma varavarṇinī || 83 || jagrāha taṃ sutaṃ somaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | nāma cakre budha iti jagāma svagṛhaṃ punaḥ || 84 || yayau brahmā svakaṃ dhāma sarve devāḥ savāsavāḥ | yathāgataṃ gataṃ sarvaiḥ sarvaśaḥ prekṣakairjanaiḥ || 85 || kathiteyaṃ budhotpattirgurukṣetre ca somataḥ | yathā śrutā mayā pūrvaṃ vyāsātsatyavatīsutāt || 86 ||