Chapter 12

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम् ॥ १ ॥ व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्‌भुतम् । पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम् ॥ २ ॥ अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै । श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम ॥ ३ ॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल । शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम् ॥ ४ ॥ जनमेजय उवाच आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः । प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो ॥ ५ ॥ कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् । पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत ॥ ६ ॥ व्यास उवाच जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् । तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः ॥ ७ ॥ ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः । स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै ॥ ८ ॥ स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च । तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै ॥ ९ ॥ इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः । तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति ॥ १० ॥ कश्यपस्य मुनेः पत्‍न्यौ कद्रूश्च विनता तथा । दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम् ॥ ११ ॥ तं दृष्ट्वा च तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् । किंवर्णोऽयं हयो भद्रे सत्यं प्रब्रूहि माचिरम् ॥ १२ ॥ विनतोवाच श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे । ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहे ॥ १३ ॥ कद्रुरुवाच कृष्णवर्णमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते । एहि सार्धं मया दिव्यं दासीभावाय भामिनि ॥ १४ ॥ सूत उवाच कद्रूश्च स्वसुतानाह सर्वान्सर्पान्वशे स्थितान् । बालाञ्छ्यामान्प्रकुर्वन्तु यावतोऽश्वशरीरके ॥ १५ ॥ नेति केचन तत्राहुस्तानथासौ शशाप ह । जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम् ॥ १६ ॥ अन्ये चक्रुर्हयं सर्पाः कर्बुरं वर्णभोगकैः । वेष्टयित्वास्य पुच्छं तु मातुः प्रियचिकीर्षया ॥ १७ ॥ भगिन्यौ च सुसंयुक्ते गत्वा ददृशतुर्हयम् । कर्बुरं तं हयं दृष्ट्वा विनता चातिदुःखिता ॥ १८ ॥ तदाजगाम गरुडः सुतस्तस्या महाबलः । स दृष्ट्वा मातरं दीनामपृच्छत्पन्नगाशनः ॥ १९ ॥ मातः कथं सुदीनासि रुदितेव विभासि मे । जीवमाने मयि सुते तथान्ये रविसारथौ ॥ २० ॥ दुःखितासि ततो वां धिग्जीवितं चारुलोचने । किं जातेन सुतेनाथ यदि माता सुदुःखिता ॥ २१ ॥ शंस मे कारणं मातः करोमि विगतज्वराम् । विनतोवाच सपत्‍न्या दास्यहं पुत्र किं ब्रवीमि वृथा क्षता ॥ २२ ॥ वह मां सा ब्रवीत्यद्य तेनास्मि दुःखिता सुत । गरुड उवाच वहिष्येऽहं तत्र किल यत्र सा गन्तुमुत्सुका ॥ २३ ॥ मा शोकं कुरु कल्याणि निश्चिन्तां त्वां करोम्यहम् । व्यास उवाच इत्युक्ता सा गता पार्श्वं कद्रोश्च विनता तदा ॥ २४ ॥ दासीभावमपाकर्तुं गरुडोऽपि महाबलः । उवाह तां सपुत्रां वै सिन्धोः पारं जगाम ह ॥ २५ ॥ गत्वा तां गरुडः प्राह ब्रूहि मातर्नमोऽस्तु ते । कथं मुच्येत मे माता दासीभावादसंशयम् ॥ २६ ॥ कद्रूरुवाच अमृतं देवलोकात्त्वं बलादानीय मे सुतान् । समर्पय सुताद्याशु मातरं मोचयाबलाम् ॥ २७ ॥ व्यास उवाच इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रमिन्द्रलोकं महाबलः । कृत्वा युद्धं जहाराशु सुधाकुम्भं खगोत्तमः ॥ २८ ॥ समानीयामृतं मात्रे वैनतेयः समर्पयत् । मोचिता विनता तेन दासीभावादसंशयम् ॥ २९ ॥ अमृतं सञ्जहारेन्द्रः स्नातुं सर्पा यदा गताः । दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात् ॥ ३० ॥ तत्रास्तीर्णाः कुशास्तैस्तु लीढाः पन्नगनामकैः । द्विजिह्वास्ते सुसम्पन्नाः कुशाग्रस्पर्शमात्रतः ॥ ३१ ॥ मात्रा शप्ताश्च ये नागा वासुकिप्रमुखाः शुचा । ब्रह्माणं शरणं गत्वा ते होचुः शापजं भयम् ॥ ३२ ॥ तानाह भगवान्ब्रह्मा जरत्कारुर्महामुनिः । वासुकेर्भगिनीं तस्मै अर्पयध्वं सनामिकाम् ॥ ३३ ॥ तस्यां यो जायते पुत्रः स वस्त्राता भविष्यति । आस्तीक इति नामासौ भविता नात्र संशयः ॥ ३४ ॥ वासुकिस्तु तदाकर्ण्य वचनं ब्रह्मणः शिवम् । वनं गत्वा सुतां तस्मै ददौ विनयपूर्वकम् ॥ ३५ ॥ सनामां तां मुनिर्ज्ञात्वा जरत्कारुरुवाच तम् । अप्रियं मे यदा कुर्यात्तदा तां सन्त्यजाम्यहम् ॥ ३६ ॥ वाग्बन्धं तादृशं कृत्वा मुनिर्जग्राह तां स्वयम् । दत्त्वा च वासुकिः कामं भवनं स्वं जगाम ह ॥ ३७ ॥ कृत्वा पर्णकुटीं शुभ्रां जरत्कारुर्महावने । तया सह सुखं प्राप रममाणः परन्तप ॥ ३८ ॥ एकदा भोजनं कृत्वा सुप्तोऽसौ मुनिसत्तमः । भगिनी वासुकेस्तत्र संस्थिता वरवर्णिनी ॥ ३९ ॥ न सम्बोधयितव्योऽहं त्वया कान्ते कथञ्चन । इत्युक्त्वा तु गतो निद्रां मुनिस्तां सुदतीं तदा ॥ ४० ॥ रविरस्तगिरिं प्राप्तः सन्ध्याकाल उपस्थिते । किं करोमि न मे शान्तिस्त्यजेन्मां बोधितः पुनः ॥ ४१ ॥ धर्मलोपभयाद्‌भीता जरत्कारुरचिन्तयत् । नोचेत्प्रबोथयाम्येनं सन्ध्याकालो वृथा व्रजेत् ॥ ४२ ॥ धर्मनाशाद्वरं त्यागस्तथापि मरणं ध्रुवम् । धर्महानिर्नराणां हि नरकाय भवेत्पुनः ॥ ४३ ॥ इति सञ्चिन्त्य सा बाला तं मुनिं प्रत्यबोधयत् । सन्ध्याकालोऽपि सञ्जात उत्तिष्ठोत्तिष्ठसुव्रत ॥ ४४ ॥ उत्थितोऽसौ मुनिः कोपात्तामुवाच व्रजाम्यहम् । त्वं तु भ्रातृगृहं याहि निद्राविच्छेदकारिणी ॥ ४५ ॥ वेपमानाब्रवीद्वाक्यमित्युक्ता मुनिना तदा । भ्रात्रा दत्ता यदर्थं तत्कथं स्यादमितप्रभ ॥ ४६ ॥ मुनिः प्राह जरत्कारुं तदस्तीति निराकुलः । गता सा मुनिना त्यक्ता वासुकेः सदनं तदा ॥ ४७ ॥ पृष्टा भ्रात्राब्रवीद्वाक्यं यथोक्तं पतिना तदा । अस्तीत्युक्त्वा च हित्वा मां गतोऽसौ मुनिसत्तमः ॥ ४८ ॥ वासुकिस्तु तदाकर्ण्य सत्यावाङ्‌मुनिरित्युत । विश्वासं च परं कृत्वा भगिनीं तां समाश्रयत् ॥ ४९ ॥ ततः कालेन कियता जातोऽसौ मुनिबालकः । आस्तीक इति नामासौ विख्यातः कुरुसत्तम ॥ ५० ॥ तेनायं रक्षितो यज्ञस्तव पार्थिवसत्तम । मातृपक्षस्य रक्षार्थं मुनिना भावितात्मना ॥ ५१ ॥ भव्यं कृतं महाराज मानितोऽयं त्वया मुनिः । यायावरकुलोत्पनो वासुकेर्भगिनीसुतः ॥ ५२ ॥ स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो भारतं सकलं श्रुतम् । दानानि बहु दत्तानि पूजिता मुनयस्तथा ॥ ५३ ॥ कृतेन सुकृतेनापि न पिता स्वर्गतिं गतः । पावितं न कुलं कृत्स्नं त्वया भूपतिसत्तम ॥ ५४ ॥ देव्याश्चायतनं भूप विस्तीर्णं कुरु भक्तितः । येन वै सकला सिद्धिस्तव स्याज्जनमेजय ॥ ५५ ॥ पूजिता परया भक्त्या शिवा सकलदा सदा । कुलवृद्धिं करोत्येव राज्यं च सुस्थिरं सदा ॥ ५६ ॥ देवीमखं विधानेन कृत्वा पार्थिवसत्तम । श्रीमद्‌भागवतं नाम पुराणं परमं शृणु ॥ ५७ ॥ त्वामहं श्रावयिष्यामि कथां परमपावनीम् । संसारतारिणीं दिव्यां नानारससमाहृताम् ॥ ५८ ॥ न श्रोतव्यं परं चास्मात्पुराणाद्विद्यते भुवि । नाराध्यं विद्यते राजन्देवीपादाम्बुजादृते ॥ ५९ ॥ ते सभाग्याः कृतप्रज्ञा धन्यास्ते नृपसत्तम । येषां चित्ते सदा देवी वसति प्रेमसंकुले ॥ ६० ॥ सुदुःखितास्ते दृश्यन्ते भुवि भारत भारते । नाराधिता महामाया यैर्जनैश्च सदाम्बिका ॥ ६१ ॥ ब्रह्मादयः सुराः सर्वे यदाराधनतत्पराः । वर्तन्ते सर्वदा राजंस्तां न सेवेत को जनः ॥ ६२ ॥ य इदं शृणुयान्नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । भगवत्या समाख्यातं विष्णवे यदनुत्तमम् ॥ ६३ ॥ तेन श्रुतेन ते राजंश्चित्ते शान्तिर्भविष्यति । पितॄणां चाक्षयः स्वर्गः पुराणश्रवणाद्‌भवेत् ॥ ६४ ॥

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca vacanaṃ tatra sabhāyāṃ nṛpatiṃ ca tam || 1 || vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi purāṇaṃ guhyamad‌bhutam | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma nānākhyānayutaṃ śivam || 2 || adhyāpitaṃ mayā pūrvaṃ śukāyātmasutāya vai | śrāvayāmi nṛpa tvāṃ hi rahasyaṃ paramaṃ mama || 3 || dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ śravaṇātkila | śubhada sukhadaṃ nityaṃ sarvāgamasamuddhṛtam || 4 || janamejaya uvāca āstīko'yaṃ sutaḥ kasya vighnārthaṃ kathamāgataḥ | prayojanaṃ kimatrāsya sarpāṇāṃ rakṣaṇe prabho || 5 || kathayaitanmahābhāga vistareṇa kathānakam | purāṇaṃ ca tathā sarvaṃ vistarādvada suvrata || 6 || vyāsa uvāca jaratkārurmuniḥ śānto na cakāra gṛhāśramam | tena dṛṣṭā vane garte lambamānā svapūrvajāḥ || 7 || tatastamāhuḥ kuru putra dārā- nyathā ca naḥ syātparamā hi tṛptiḥ | svarge vrajāmaḥ khalu duḥkhamuktā vayaṃ sadācārayute sute vai || 8 || sa tānuvācātha labhe samānā- mayācitāṃ cātivaśānugāṃ ca | tadā gṛhārambhamahaṃ karomi bravīmi tathyaṃ mama pūrvajā vai || 9 || ityuktvā tāñjaratkārurgatastīrthānprati dvijaḥ | tadaiva pannagāḥ śaptā mātrāgnau nipatantviti || 10 || kaśyapasya muneḥ pat‍nyau kadrūśca vinatā tathā | dṛṣṭvādityarathe cāśvamūcatuśca parasparam || 11 || taṃ dṛṣṭvā ca tadā kadrūrvinatāmidamabravīt | kiṃvarṇo'yaṃ hayo bhadre satyaṃ prabrūhi māciram || 12 || vinatovāca śveta evāśvarājo'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe | brūhi varṇaṃ tvamapyasya tatastu vipaṇāvahe || 13 || kadruruvāca kṛṣṇavarṇamahaṃ manye hayamenaṃ śucismite | ehi sārdhaṃ mayā divyaṃ dāsībhāvāya bhāmini || 14 || sūta uvāca kadrūśca svasutānāha sarvānsarpānvaśe sthitān | bālāñchyāmānprakurvantu yāvato'śvaśarīrake || 15 || neti kecana tatrāhustānathāsau śaśāpa ha | janamejayasya yajñe vai gamiṣyatha hutāśanam || 16 || anye cakrurhayaṃ sarpāḥ karburaṃ varṇabhogakaiḥ | veṣṭayitvāsya pucchaṃ tu mātuḥ priyacikīrṣayā || 17 || bhaginyau ca susaṃyukte gatvā dadṛśaturhayam | karburaṃ taṃ hayaṃ dṛṣṭvā vinatā cātiduḥkhitā || 18 || tadājagāma garuḍaḥ sutastasyā mahābalaḥ | sa dṛṣṭvā mātaraṃ dīnāmapṛcchatpannagāśanaḥ || 19 || mātaḥ kathaṃ sudīnāsi ruditeva vibhāsi me | jīvamāne mayi sute tathānye ravisārathau || 20 || duḥkhitāsi tato vāṃ dhigjīvitaṃ cārulocane | kiṃ jātena sutenātha yadi mātā suduḥkhitā || 21 || śaṃsa me kāraṇaṃ mātaḥ karomi vigatajvarām | vinatovāca sapat‍nyā dāsyahaṃ putra kiṃ bravīmi vṛthā kṣatā || 22 || vaha māṃ sā bravītyadya tenāsmi duḥkhitā suta | garuḍa uvāca vahiṣye'haṃ tatra kila yatra sā gantumutsukā || 23 || mā śokaṃ kuru kalyāṇi niścintāṃ tvāṃ karomyaham | vyāsa uvāca ityuktā sā gatā pārśvaṃ kadrośca vinatā tadā || 24 || dāsībhāvamapākartuṃ garuḍo'pi mahābalaḥ | uvāha tāṃ saputrāṃ vai sindhoḥ pāraṃ jagāma ha || 25 || gatvā tāṃ garuḍaḥ prāha brūhi mātarnamo'stu te | kathaṃ mucyeta me mātā dāsībhāvādasaṃśayam || 26 || kadrūruvāca amṛtaṃ devalokāttvaṃ balādānīya me sutān | samarpaya sutādyāśu mātaraṃ mocayābalām || 27 || vyāsa uvāca ityuktaḥ prayayau śīghramindralokaṃ mahābalaḥ | kṛtvā yuddhaṃ jahārāśu sudhākumbhaṃ khagottamaḥ || 28 || samānīyāmṛtaṃ mātre vainateyaḥ samarpayat | mocitā vinatā tena dāsībhāvādasaṃśayam || 29 || amṛtaṃ sañjahārendraḥ snātuṃ sarpā yadā gatāḥ | dāsībhāvādvinirmuktā vinatā vipaterbalāt || 30 || tatrāstīrṇāḥ kuśāstaistu līḍhāḥ pannaganāmakaiḥ | dvijihvāste susampannāḥ kuśāgrasparśamātrataḥ || 31 || mātrā śaptāśca ye nāgā vāsukipramukhāḥ śucā | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā te hocuḥ śāpajaṃ bhayam || 32 || tānāha bhagavānbrahmā jaratkārurmahāmuniḥ | vāsukerbhaginīṃ tasmai arpayadhvaṃ sanāmikām || 33 || tasyāṃ yo jāyate putraḥ sa vastrātā bhaviṣyati | āstīka iti nāmāsau bhavitā nātra saṃśayaḥ || 34 || vāsukistu tadākarṇya vacanaṃ brahmaṇaḥ śivam | vanaṃ gatvā sutāṃ tasmai dadau vinayapūrvakam || 35 || sanāmāṃ tāṃ munirjñātvā jaratkāruruvāca tam | apriyaṃ me yadā kuryāttadā tāṃ santyajāmyaham || 36 || vāgbandhaṃ tādṛśaṃ kṛtvā munirjagrāha tāṃ svayam | dattvā ca vāsukiḥ kāmaṃ bhavanaṃ svaṃ jagāma ha || 37 || kṛtvā parṇakuṭīṃ śubhrāṃ jaratkārurmahāvane | tayā saha sukhaṃ prāpa ramamāṇaḥ parantapa || 38 || ekadā bhojanaṃ kṛtvā supto'sau munisattamaḥ | bhaginī vāsukestatra saṃsthitā varavarṇinī || 39 || na sambodhayitavyo'haṃ tvayā kānte kathañcana | ityuktvā tu gato nidrāṃ munistāṃ sudatīṃ tadā || 40 || ravirastagiriṃ prāptaḥ sandhyākāla upasthite | kiṃ karomi na me śāntistyajenmāṃ bodhitaḥ punaḥ || 41 || dharmalopabhayād‌bhītā jaratkāruracintayat | nocetprabothayāmyenaṃ sandhyākālo vṛthā vrajet || 42 || dharmanāśādvaraṃ tyāgastathāpi maraṇaṃ dhruvam | dharmahānirnarāṇāṃ hi narakāya bhavetpunaḥ || 43 || iti sañcintya sā bālā taṃ muniṃ pratyabodhayat | sandhyākālo'pi sañjāta uttiṣṭhottiṣṭhasuvrata || 44 || utthito'sau muniḥ kopāttāmuvāca vrajāmyaham | tvaṃ tu bhrātṛgṛhaṃ yāhi nidrāvicchedakāriṇī || 45 || vepamānābravīdvākyamityuktā muninā tadā | bhrātrā dattā yadarthaṃ tatkathaṃ syādamitaprabha || 46 || muniḥ prāha jaratkāruṃ tadastīti nirākulaḥ | gatā sā muninā tyaktā vāsukeḥ sadanaṃ tadā || 47 || pṛṣṭā bhrātrābravīdvākyaṃ yathoktaṃ patinā tadā | astītyuktvā ca hitvā māṃ gato'sau munisattamaḥ || 48 || vāsukistu tadākarṇya satyāvāṅ‌munirityuta | viśvāsaṃ ca paraṃ kṛtvā bhaginīṃ tāṃ samāśrayat || 49 || tataḥ kālena kiyatā jāto'sau munibālakaḥ | āstīka iti nāmāsau vikhyātaḥ kurusattama || 50 || tenāyaṃ rakṣito yajñastava pārthivasattama | mātṛpakṣasya rakṣārthaṃ muninā bhāvitātmanā || 51 || bhavyaṃ kṛtaṃ mahārāja mānito'yaṃ tvayā muniḥ | yāyāvarakulotpano vāsukerbhaginīsutaḥ || 52 || svasti te'stu mahābāho bhārataṃ sakalaṃ śrutam | dānāni bahu dattāni pūjitā munayastathā || 53 || kṛtena sukṛtenāpi na pitā svargatiṃ gataḥ | pāvitaṃ na kulaṃ kṛtsnaṃ tvayā bhūpatisattama || 54 || devyāścāyatanaṃ bhūpa vistīrṇaṃ kuru bhaktitaḥ | yena vai sakalā siddhistava syājjanamejaya || 55 || pūjitā parayā bhaktyā śivā sakaladā sadā | kulavṛddhiṃ karotyeva rājyaṃ ca susthiraṃ sadā || 56 || devīmakhaṃ vidhānena kṛtvā pārthivasattama | śrīmad‌bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramaṃ śṛṇu || 57 || tvāmahaṃ śrāvayiṣyāmi kathāṃ paramapāvanīm | saṃsāratāriṇīṃ divyāṃ nānārasasamāhṛtām || 58 || na śrotavyaṃ paraṃ cāsmātpurāṇādvidyate bhuvi | nārādhyaṃ vidyate rājandevīpādāmbujādṛte || 59 || te sabhāgyāḥ kṛtaprajñā dhanyāste nṛpasattama | yeṣāṃ citte sadā devī vasati premasaṃkule || 60 || suduḥkhitāste dṛśyante bhuvi bhārata bhārate | nārādhitā mahāmāyā yairjanaiśca sadāmbikā || 61 || brahmādayaḥ surāḥ sarve yadārādhanatatparāḥ | vartante sarvadā rājaṃstāṃ na seveta ko janaḥ || 62 || ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt | bhagavatyā samākhyātaṃ viṣṇave yadanuttamam || 63 || tena śrutena te rājaṃścitte śāntirbhaviṣyati | pitṝṇāṃ cākṣayaḥ svargaḥ purāṇaśravaṇād‌bhavet || 64 ||