Chapter 2

व्यास उवाच अथ स लोभमुपेत्य सुराधिपः समधिगम्य गजासनसंस्थितः । त्रिशिरसं प्रति दुष्टमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम् ॥ १ ॥ तमभिवीक्ष्य दृढासनसंस्थितं जितगिरं सुसमाधिवशं गतम् । रविविभावसुसन्निभमोजसा सुरपतिः परमापदमभ्यगात् ॥ २ ॥ कथमसौ विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमतिः किल सम्मतः । रिपुरयं सुसमिद्धतपोबलः कथमुपेक्ष्य इहासनकामुकः ॥ ३ ॥ इति विचिन्त्य पविं परमायुधं प्रति मुमोच मुनिं तपसि स्थितम् । शशिदिवाकरसन्निभमाशुगं त्रिशिरसं सुरसङ्घपतिः स्वयम् ॥ ४ ॥ तदभिघातहतः स धरातले किल पपात ममार च तापसः । शिखरिणः शिखरं कुलिशार्दितं निपतितं भुवि चाद्‌भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥ तं निहत्य मुदमाप सुरेश- श्चुक्रुशुश्च मुनयस्तु संस्थिताः । हा हतेति भृशमार्तनिःस्वनाः किं कृतं शतमखेन पापिना ॥ ६ ॥ विनापराधं तपसां निधिर्हतः शचीपतिः पापमतिर्दुरात्मा । फलं किलायं तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्‌भवस्य ॥ ७ ॥ तं निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमन्दिरमाशु । स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसां निधिः ॥ ८ ॥ तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ जीवन्तमिव वृत्रहा । चिन्तामापातिखिन्नाङ्गः किं वा जीवेदयं पुनः ॥ ९ ॥ विमृश्य मनसातीव तक्षाणं पुरतः स्थितम् । मघवा वीक्ष्य तं प्राह स्वकार्यसदृशं वचः ॥ १० ॥ तक्षंश्छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम । मा जीवतु महातेजा भाति जीवन्निव स्वयम् ॥ ११ ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् । तक्षोवाच महास्कन्धो भृशं भाति परशुर्न तरिष्यति ॥ १२ ॥ ततो नाहं करिष्यामि कार्यमेतद्विगर्हितम् । त्वया वै निन्दितं कर्म कृतं सद्‌भिर्विगर्हितम् ॥ १३ ॥ अहं बिभेमि पापाद्वै मृतस्यैव च मारणे । मृतोऽयं मुनिरस्त्येव शिरसः कृन्तनेन किम् ॥ १४ ॥ भयं किं तेऽत्र सञ्जातं पाकशासन कथ्यताम् । इन्द्र उवाच सजीव इव देहोऽयमाभाति विशदाकृतिः ॥ १५ ॥ तस्माद्‌बिभेमि मा जीवेन्मुनिः शत्रुरयं मम । तक्षोवाच नात्र किं त्रपसे विद्वन् क्रूरेणानेन कर्मणा ॥ १६ ॥ ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न किम् । इन्द्र उवाच प्रायश्चित्तं करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै ॥ १७ ॥ शत्रुस्तु सर्वथा वध्यश्छलेनापि महामते । तक्षोवाच त्वं लोभाभिहतः पापं करोषि मघवन्निह ॥ १८ ॥ तं विनाहं कथं पापं करोमि वद मे विभो । इन्द्र उवाच मखेषु खलु भागं ते करिष्यामि सदैव हि ॥ १९ ॥ शिरः पशोस्तु ते भागं यज्ञे दास्यन्ति मानवाः । शुल्केनानेन छिन्धि त्वं शिरांस्यस्य कुरु प्रियम् ॥ २० ॥ व्यास उवाच एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचस्तक्षा मुदान्वितः । कुठारेण शिरांस्यस्य चकर्त सुदृढेन हि ॥ २१ ॥ छिन्नानि त्रीणि शीर्षाणि पतितानि यदा भुवि । तेभ्यस्तु पक्षिणः क्षिप्रं विनिष्पेतुः सहस्रशः ॥ २२ ॥ कलविङ्कास्तित्तिरयस्तथैव च कपिञ्जलाः । पृथक्पृथग्विनिष्पेतुर्मुखतस्तरसा तदा ॥ २३ ॥ येन वेदानधीते स्म सोमं च पिबते तथा । तस्माद्वक्त्रात्किलोत्पेतुः सद्य एव कपिञ्जलाः ॥ २४ ॥ येन सर्वा दिशः कामं पिबन्निव निरीक्षते । तस्मात्तु तित्तिरास्तत्र निःसृतास्तिग्मतेजसः ॥ २५ ॥ यत्सुरापं तु तद्वक्त्रं तस्मात्तु चटकाः किल । विनिष्पेतुस्त्रिशिरस एवं ते विहगा नृप ॥ २६ ॥ एवंविनिःसृतान्दृष्ट्वा तेभ्यः शक्रस्तदाण्डजान् । मुमोद मनसा राजन् जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ २७ ॥ गते शक्रे तु तक्षापि स्वगृहं तरसा ययौ । यज्ञभागं परं लब्ध्वा मुदमाप महीपते ॥ २८ ॥ इन्द्रोऽथ स्वगृहं गत्वा हत्वा शत्रुं महाबलम् । मेने कृतार्थमात्मानं ब्रह्महत्यामचिन्तयन् ॥ २९ ॥ तं श्रुत्वा निहतं त्वष्टा पुत्रं परमधार्मिकम् । चुकोपातीव मनसा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ३० ॥ अनागसं मुनिं यस्मात्पुत्रं निहतवान्मम । तस्मादुत्पादयिष्यामि तद्वधार्थं सुतं पुनः ॥ ३१ ॥ सुराः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं तथा । जानातु सर्वं पापात्मा स्वकृतस्य फलं महत् ॥ ३२ ॥ इत्युक्त्वाग्निं जुहावाथ मन्त्रैराथर्वणोदितैः । पुत्रस्योत्पादनार्थाय त्वष्टा क्रोधसमाकुलः ॥ ३३ ॥ कृते होमेऽष्टरात्रं तु सन्दीप्ताच्च विभावसोः । प्रादुर्बभूव तरसा पुरुषः पावकोपमः ॥ ३४ ॥ तं दृष्ट्वाग्रे सुतं त्वष्टा तेजोबलसमन्वितम् । वेगात्प्रकटितं वह्नेर्दीप्यमानमिवानलम् ॥ ३५ ॥ उवाच वचनं त्वष्टा सुतं वीक्ष्य पुरःस्थितम् । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रतापात्तपसो मम ॥ ३६ ॥ इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा क्रोधप्रज्वलितेन च । सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा वैश्वानरसमद्युतिः ॥ ३७ ॥ जातः स पर्वताकारः कालमृत्युसमः स्वराट् । किं करोमीति तं प्राह पितरं परमातुरम् ॥ ३८ ॥ कुरु मे नामकं नाथ कार्यं कथय सुव्रत । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं ब्रूहि मे शोककारणम् ॥ ३९ ॥ नाशयाम्यद्य ते शोकमिति मे व्रतमाहितम् । तेन जातेन किं भूयः पिता भवति दुःखितः ॥ ४० ॥ पिबामि सागरं सद्यश्चूर्णयामि धराधरान् । उद्यन्तं वारयाम्यद्य तरणिं तिग्मतेजसम् ॥ ४१ ॥ हन्मीन्द्रं ससुरं सद्यो यमं वा देवतान्तरम् । क्षिपामि सागरे सर्वान्समुत्पाट्य च मेदिनीम् ॥ ४२ ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्वष्टा पुत्रस्य पेशलम् । प्रत्युवाचातिमुदितस्तं सुतं पर्वतोपमम् ॥ ४३ ॥ वृजिनात्त्रातुमधुना यस्माच्छक्तोऽसि पुत्रक । तस्माद्‌वृत्र इति ख्यातं तव नाम भविष्यति ॥ ४४ ॥ भ्राता तव महाभाग त्रिशिरा नाम तापसः । त्रीणि तस्य च शीर्षाणि ह्यभवन्वीर्यवन्ति च ॥ ४५ ॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वविद्याविशारदः । संस्थितस्तपसि प्रायस्त्रिलोकीविस्मयप्रदे ॥ ४६ ॥ शक्रेण तु हतः सोऽद्य वज्रघातेन साम्प्रतम् । विनापराधं सहसा छिन्नानि मस्तकानि च ॥ ४७ ॥ तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र जहि शक्रं कृतागसम् । ब्रह्महत्यायुतं पापं निस्त्रपं दुर्मतिं शठम् ॥ ४८ ॥ इत्युक्त्वा च तदा त्वष्टा पुत्रशोकसमाकुलः । आयुधानि च दिव्यानि चकार विविधानि च ॥ ४९ ॥ ददावस्मै सहस्राक्षवधाय प्रबलानि च । खड्गशूलगदाशक्तितोमरप्रमुखानि वै ॥ ५० ॥ शार्ङ्ग धनुस्तथा बाणं परिघं पट्टिशं तथा । चक्रं दिव्यं सहस्रारं सुदर्शनसमप्रभम् ॥ ५१ ॥ तूणीरौ चाक्षयौ दिव्यौ कवचं चातिसुन्दरम् । रथं मेघप्रतीकाशं दृढं भारसहं जवम् ॥ ५२ ॥ युद्धोपकरणं सर्वं कृत्वा पुत्राय पार्थिव । दत्त्वासौ प्रेरयामास त्वष्टा क्रोधसमन्वितः ॥ ५३ ॥

vyāsa uvāca atha sa lobhamupetya surādhipaḥ samadhigamya gajāsanasaṃsthitaḥ | triśirasaṃ prati duṣṭamatistadā munimapaśyadameyaparākramam || 1 || tamabhivīkṣya dṛḍhāsanasaṃsthitaṃ jitagiraṃ susamādhivaśaṃ gatam | ravivibhāvasusannibhamojasā surapatiḥ paramāpadamabhyagāt || 2 || kathamasau vinihantumaho mayā munirapāpamatiḥ kila sammataḥ | ripurayaṃ susamiddhatapobalaḥ kathamupekṣya ihāsanakāmukaḥ || 3 || iti vicintya paviṃ paramāyudhaṃ prati mumoca muniṃ tapasi sthitam | śaśidivākarasannibhamāśugaṃ triśirasaṃ surasaṅghapatiḥ svayam || 4 || tadabhighātahataḥ sa dharātale kila papāta mamāra ca tāpasaḥ | śikhariṇaḥ śikharaṃ kuliśārditaṃ nipatitaṃ bhuvi cād‌bhutadarśanam || 5 || taṃ nihatya mudamāpa sureśa- ścukruśuśca munayastu saṃsthitāḥ | hā hateti bhṛśamārtaniḥsvanāḥ kiṃ kṛtaṃ śatamakhena pāpinā || 6 || vināparādhaṃ tapasāṃ nidhirhataḥ śacīpatiḥ pāpamatirdurātmā | phalaṃ kilāyaṃ tarasā kṛtasya prāpnotu pāpī hananod‌bhavasya || 7 || taṃ nihatya tarasā surarājo nirjagāma nijamandiramāśu | sa hato'pi virarāja mahātmā jīvamāna iva tejasāṃ nidhiḥ || 8 || taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau jīvantamiva vṛtrahā | cintāmāpātikhinnāṅgaḥ kiṃ vā jīvedayaṃ punaḥ || 9 || vimṛśya manasātīva takṣāṇaṃ purataḥ sthitam | maghavā vīkṣya taṃ prāha svakāryasadṛśaṃ vacaḥ || 10 || takṣaṃśchindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama | mā jīvatu mahātejā bhāti jīvanniva svayam || 11 || ityākarṇya vacastasya takṣovāca vigarhayan | takṣovāca mahāskandho bhṛśaṃ bhāti paraśurna tariṣyati || 12 || tato nāhaṃ kariṣyāmi kāryametadvigarhitam | tvayā vai ninditaṃ karma kṛtaṃ sad‌bhirvigarhitam || 13 || ahaṃ bibhemi pāpādvai mṛtasyaiva ca māraṇe | mṛto'yaṃ munirastyeva śirasaḥ kṛntanena kim || 14 || bhayaṃ kiṃ te'tra sañjātaṃ pākaśāsana kathyatām | indra uvāca sajīva iva deho'yamābhāti viśadākṛtiḥ || 15 || tasmād‌bibhemi mā jīvenmuniḥ śatrurayaṃ mama | takṣovāca nātra kiṃ trapase vidvan krūreṇānena karmaṇā || 16 || ṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na kim | indra uvāca prāyaścittaṃ kariṣyāmi paścātpāpakṣayāya vai || 17 || śatrustu sarvathā vadhyaśchalenāpi mahāmate | takṣovāca tvaṃ lobhābhihataḥ pāpaṃ karoṣi maghavanniha || 18 || taṃ vināhaṃ kathaṃ pāpaṃ karomi vada me vibho | indra uvāca makheṣu khalu bhāgaṃ te kariṣyāmi sadaiva hi || 19 || śiraḥ paśostu te bhāgaṃ yajñe dāsyanti mānavāḥ | śulkenānena chindhi tvaṃ śirāṃsyasya kuru priyam || 20 || vyāsa uvāca etacchrutvā mahendrasya vacastakṣā mudānvitaḥ | kuṭhāreṇa śirāṃsyasya cakarta sudṛḍhena hi || 21 || chinnāni trīṇi śīrṣāṇi patitāni yadā bhuvi | tebhyastu pakṣiṇaḥ kṣipraṃ viniṣpetuḥ sahasraśaḥ || 22 || kalaviṅkāstittirayastathaiva ca kapiñjalāḥ | pṛthakpṛthagviniṣpeturmukhatastarasā tadā || 23 || yena vedānadhīte sma somaṃ ca pibate tathā | tasmādvaktrātkilotpetuḥ sadya eva kapiñjalāḥ || 24 || yena sarvā diśaḥ kāmaṃ pibanniva nirīkṣate | tasmāttu tittirāstatra niḥsṛtāstigmatejasaḥ || 25 || yatsurāpaṃ tu tadvaktraṃ tasmāttu caṭakāḥ kila | viniṣpetustriśirasa evaṃ te vihagā nṛpa || 26 || evaṃviniḥsṛtāndṛṣṭvā tebhyaḥ śakrastadāṇḍajān | mumoda manasā rājan jagāma tridivaṃ punaḥ || 27 || gate śakre tu takṣāpi svagṛhaṃ tarasā yayau | yajñabhāgaṃ paraṃ labdhvā mudamāpa mahīpate || 28 || indro'tha svagṛhaṃ gatvā hatvā śatruṃ mahābalam | mene kṛtārthamātmānaṃ brahmahatyāmacintayan || 29 || taṃ śrutvā nihataṃ tvaṣṭā putraṃ paramadhārmikam | cukopātīva manasā vacanaṃ cedamabravīt || 30 || anāgasaṃ muniṃ yasmātputraṃ nihatavānmama | tasmādutpādayiṣyāmi tadvadhārthaṃ sutaṃ punaḥ || 31 || surāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ tathā | jānātu sarvaṃ pāpātmā svakṛtasya phalaṃ mahat || 32 || ityuktvāgniṃ juhāvātha mantrairātharvaṇoditaiḥ | putrasyotpādanārthāya tvaṣṭā krodhasamākulaḥ || 33 || kṛte home'ṣṭarātraṃ tu sandīptācca vibhāvasoḥ | prādurbabhūva tarasā puruṣaḥ pāvakopamaḥ || 34 || taṃ dṛṣṭvāgre sutaṃ tvaṣṭā tejobalasamanvitam | vegātprakaṭitaṃ vahnerdīpyamānamivānalam || 35 || uvāca vacanaṃ tvaṣṭā sutaṃ vīkṣya puraḥsthitam | indraśatro vivardhasva pratāpāttapaso mama || 36 || ityukte vacane tvaṣṭrā krodhaprajvalitena ca | so'vardhata divaṃ stabdhvā vaiśvānarasamadyutiḥ || 37 || jātaḥ sa parvatākāraḥ kālamṛtyusamaḥ svarāṭ | kiṃ karomīti taṃ prāha pitaraṃ paramāturam || 38 || kuru me nāmakaṃ nātha kāryaṃ kathaya suvrata | cintāturo'si kasmāttvaṃ brūhi me śokakāraṇam || 39 || nāśayāmyadya te śokamiti me vratamāhitam | tena jātena kiṃ bhūyaḥ pitā bhavati duḥkhitaḥ || 40 || pibāmi sāgaraṃ sadyaścūrṇayāmi dharādharān | udyantaṃ vārayāmyadya taraṇiṃ tigmatejasam || 41 || hanmīndraṃ sasuraṃ sadyo yamaṃ vā devatāntaram | kṣipāmi sāgare sarvānsamutpāṭya ca medinīm || 42 || ityākarṇya vacastasya tvaṣṭā putrasya peśalam | pratyuvācātimuditastaṃ sutaṃ parvatopamam || 43 || vṛjināttrātumadhunā yasmācchakto'si putraka | tasmād‌vṛtra iti khyātaṃ tava nāma bhaviṣyati || 44 || bhrātā tava mahābhāga triśirā nāma tāpasaḥ | trīṇi tasya ca śīrṣāṇi hyabhavanvīryavanti ca || 45 || vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavidyāviśāradaḥ | saṃsthitastapasi prāyastrilokīvismayaprade || 46 || śakreṇa tu hataḥ so'dya vajraghātena sāmpratam | vināparādhaṃ sahasā chinnāni mastakāni ca || 47 || tasmāttvaṃ puruṣavyāghra jahi śakraṃ kṛtāgasam | brahmahatyāyutaṃ pāpaṃ nistrapaṃ durmatiṃ śaṭham || 48 || ityuktvā ca tadā tvaṣṭā putraśokasamākulaḥ | āyudhāni ca divyāni cakāra vividhāni ca || 49 || dadāvasmai sahasrākṣavadhāya prabalāni ca | khaḍgaśūlagadāśaktitomarapramukhāni vai || 50 || śārṅga dhanustathā bāṇaṃ parighaṃ paṭṭiśaṃ tathā | cakraṃ divyaṃ sahasrāraṃ sudarśanasamaprabham || 51 || tūṇīrau cākṣayau divyau kavacaṃ cātisundaram | rathaṃ meghapratīkāśaṃ dṛḍhaṃ bhārasahaṃ javam || 52 || yuddhopakaraṇaṃ sarvaṃ kṛtvā putrāya pārthiva | dattvāsau prerayāmāsa tvaṣṭā krodhasamanvitaḥ || 53 ||