Chapter 21

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । अन्तकेन समः क्रुद्धो धनं स्वं याचितुं हृदा ॥ १ ॥ तमालोक्य हरिश्चन्द्रः पपात भुवि मूर्च्छितः । स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् ॥ २ ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र स्वां ददस्वेष्टदक्षिणाम् । ऋणं धारयतां दुःखमहन्यहनि वर्धते ॥ ३ ॥ आप्यायमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा । अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च ॥ ४ ॥ पुनर्मोहं समापेदे ह्यथ क्रोधं ययौ मुनिः समाश्वास्य च राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः ॥ ५ ॥ विश्वामित्र उवाच - दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धैर्यमवेक्षसे । सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी ॥ ६ ॥ सत्ये प्रोक्तः परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् ॥ ७ ॥ अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते । अथवा किं ममैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् ॥ ८ ॥ मदीयां दक्षिणां राजन्न दास्यति भवान्यदि । अस्ताचलगते ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम् ॥ ९ ॥ इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्‌भयातुरः । दुःखीभूतोऽवनौ निःस्वो नृशंसमुनिनार्दितः ॥ १० ॥ सूत उवाच - एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः । ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद्‌ बहिः ॥ ११ ॥ ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् । उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा ॥ १२ ॥ त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते । पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः ॥ १३ ॥ तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः । राजोवाच - नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे ॥ १४ ॥ याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते । गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा ॥ १५ ॥ तस्माद्‌ गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः । यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते ॥ १६ ॥ शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् । न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः ॥ १७ ॥ ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः । अर्जितं कुत्रचिद्‌ द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम् ॥ १८ ॥ पत्‍न्युवाच - कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः । कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च ॥ १९ ॥ विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा । राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम् ॥ २० ॥ राजोवाच - असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम् ॥ २१ ॥ क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् । ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम् ॥ २२ ॥ पत्‍न्युवाच - यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः । अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः ॥ २३ ॥ अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते । मन्मौल्यं संगृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम् ॥ २४ ॥ एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः ॥ २५ ॥ भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम । विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि ॥ २६ ॥ न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः । ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व ॥ २७ ॥

etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ | antakena samaḥ kruddho dhanaṃ svaṃ yācituṃ hṛdā || 1 || tamālokya hariścandraḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ | sa vāriṇā tamabhyukṣya rājānamidamabravīt || 2 || uttiṣṭhottiṣṭha rājendra svāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām | ṛṇaṃ dhārayatāṃ duḥkhamahanyahani vardhate || 3 || āpyāyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā | avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca || 4 || punarmohaṃ samāpede hyatha krodhaṃ yayau muniḥ samāśvāsya ca rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ || 5 || viśvāmitra uvāca - dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dhairyamavekṣase | satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī || 6 || satye proktaḥ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ | aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam || 7 || aśvamedhasahasrāddhi satyamekaṃ viśiṣyate | athavā kiṃ mamaitena proktenāsti prayojanam || 8 || madīyāṃ dakṣiṇāṃ rājanna dāsyati bhavānyadi | astācalagate hyarke śapsyāmi tvāmato dhruvam || 9 || ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīd‌bhayāturaḥ | duḥkhībhūto'vanau niḥsvo nṛśaṃsamuninārditaḥ || 10 || sūta uvāca - etasminnantare tatra brāhmaṇo vedapāragaḥ | brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ niryayau svagṛhād‌ bahiḥ || 11 || tato rājñī tu taṃ dṛṣṭvā āyāntaṃ tāpasaṃ sthitam | uvāca vākyaṃ rājānaṃ dharmārthasahitaṃ tadā || 12 || trayāṇāmapi varṇānāṃ pitā brāhmaṇa ucyate | pitṛdravyaṃ hi putreṇa grahītavyaṃ na saṃśayaḥ || 13 || tasmādayaṃ prārthanīyo dhanārthamiti me matiḥ | rājovāca - nāhaṃ pratigrahaṃ kāṅkṣe kṣatriyo'haṃ sumadhyame || 14 || yācanaṃ khalu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ na vidyate | gururhi vipro varṇānāṃ pūjanīyo'sti sarvadā || 15 || tasmād‌ gururna yācyaḥ syātkṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ | yajanādhyayanaṃ dānaṃ kṣatriyasya vidhīyate || 16 || śaraṇāgatānāmabhayaṃ prajānāṃ pratipālanam | na cāpyevaṃ tu vaktavyaṃ dehīti kṛpaṇaṃ vacaḥ || 17 || dadāmītyeva me devi hṛdaye nihitaṃ vacaḥ | arjitaṃ kutracid‌ dravyaṃ brāhmaṇāya dadāmyaham || 18 || pat‍nyuvāca - kālaḥ samaviṣamakaraḥ paribhavasammānamānadaḥ kālaḥ | kālaḥ karoti puruṣaṃ dātāraṃ yācitāraṃ ca || 19 || vipreṇa viduṣā rājā kruddhenātibalīyasā | rājyānnirastaḥ saukhyācca paśya kālasya ceṣṭitam || 20 || rājovāca - asinā tīkṣṇadhāreṇa varaṃ jihvā dvidhā kṛtā | na tu mānaṃ parityajya dehi dehīti bhāṣitam || 21 || kṣatriyo'haṃ mahābhāge na yāce kiñcidapyaham | dadāmi vāhaṃ nityaṃ hi bhujavīryārjitaṃ dhanam || 22 || pat‍nyuvāca - yadi te hi mahārāja yācituṃ na kṣamaṃ manaḥ | ahaṃ tu nyāyato dattā devairapi savāsavaiḥ || 23 || ahaṃ śāsyā ca patyā ca rakṣyā caiva mahādyute | manmaulyaṃ saṃgṛhītvātha gurvarthaṃ sampradīyatām || 24 || etadvākyamupaśrutya hariścandro mahīpatiḥ | kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya vilalāpātiduḥkhitaḥ || 25 || bhāryā ca bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama | vipraśāpāgnidagdhatvānnīcatvamupayāsyasi || 26 || na dyutahetorna ca madyaheto- rna rājyahetorna ca bhogahetoḥ | dadasva gurvarthamato mayā tvaṃ satyavratatvaṃ saphalaṃ kuruṣva || 27 ||