Chapter 27

सूत उवाच - ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितो राजा बद्धाञ्जलिपुटस्तदा ॥ १ ॥ चिन्तयन्परमेशानीं शताक्षीं जगदीश्वरीम् । पञ्चकोशान्तरगतां पुच्छब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥ २ ॥ रक्ताम्बरपरीधानां करुणारससागरम् । नानायुधधरामम्बां जगत्पालनतत्पराम् ॥ ३ ॥ तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः ॥ ४ ॥ आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते राजञ्छ्रुणु महाप्रभो । अहं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भवगान्स्वयम् ॥ ५ ॥ साध्याः सविश्वे मरुतो लोकपालाः सचारणाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ ॥ ६ ॥ एते चान्येऽथ बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मैत्रीं कर्तुमिच्छति धर्मतः ॥ ८ ॥ विश्वामित्रः स तेऽभीष्टमाहर्तुं सम्यगिच्छति । धर्म उवाच - मा राजन् साहसं कार्षीर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः ॥ ८ ॥ तितिक्षादमसत्त्वाद्यैस्त्वद्‌गुणैः परितोषितः । इन्द्र उवाच - हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम् ॥ ९ ॥ त्वयाद्य भार्यापुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः । आरोह त्रिदिवं राजन् भार्यापुत्रसमन्वितः ॥ १० ॥ सुदुष्प्रापं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः । सूत उवाच - ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम् ॥ ११ ॥ इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितामध्यगते शिशौ । पुष्पवृष्टिश्च महती दुन्दुभिस्वन एव च ॥ १२ ॥ समुत्तस्थौ मृतः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः स्वस्थः प्रसन्नः प्रीतमानसः ॥ १३ ॥ ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं तदा । सभार्यः स्वश्रिया युक्तो दिव्यमालाम्बरावृतः ॥ १४ ॥ बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूपं चैवमभाषत ॥ १५ ॥ सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च स्वर्लोकं सद्‌गतिं पराम् । समारोह महाभाग निजानां कर्मणां फलम् ॥ १६ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच - देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन हि । अकृत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्ये वै सुरालयम् ॥ १७ ॥ धर्म उवाच - तवैवं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा श्वपचतां नीतो दर्शितं तच्च पक्कणम् ॥ १८ ॥ इन्द्र उवाच - प्रार्थ्यते यत्परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम् ॥ १९ ॥ हरिश्चन्द्र उवाच - देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यं चेदं निबोध मे । मच्छोकमग्नमनसः कौसले नगरे नराः ॥ २० ॥ तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् । ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा ॥ २१ ॥ तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् । ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा ॥ २१ ॥ तुल्यमेभिर्महत्पापं भक्तत्यागादुदाहृतम् । भजन्तं भक्तमत्याज्यं त्यजतः स्यात्कथं सुखम् ॥ २२ ॥ तैर्विना न प्रयास्यामि तस्माच्छक्र दिवं व्रज । यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर ॥ २३ ॥ ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह । इन्द्र उवाच - बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै नृप ॥ २४ ॥ कथं सङ्घातभोज्यं त्वं भूप स्वर्गमभीप्ससि । हरिश्चन्द्र उवाच - भुङ्क्ते शक्र नृपो राज्यं प्रभावात्प्रकृतेध्रुवम् ॥ २५ ॥ यजते च महायज्ञैः कर्म पूर्तं करोति च । तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ २६ ॥ उपदादान्न संत्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया । तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम् ॥ २७ ॥ दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः । बहुकालोपभोज्यं च फलं यन्मम कर्मगम् ॥ २८ ॥ तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वप्रसादतः । सूत उवाच - एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः ॥ २९ ॥ प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः । गत्वा तु नगरं सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाकुलम् ॥ ३० ॥ हरिश्चन्द्रस्य निकटे प्रोवाच विबुधाधिपः । आगच्छन्तु जनाः शीघ्रं स्वर्गलोकं सुदुर्लभम् ॥ ३१ ॥ धर्मप्रसादात्सम्प्राप्तं सर्वैर्युष्माभिरेव तु । हरिश्चन्द्रोऽपि तान्सर्वाञ्जनान्नगरवासिनः ॥ ३२ ॥ प्राह राजा धर्मपरो दिवमारुह्यतामिति । सूत उवाच - तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीतास्तस्य च भूपतेः ॥ ३३ ॥ ये संसारेषु निर्विण्णास्ते धुरं स्वसुतेषु वै । कृत्वा प्रहृष्टमनसो दिवमारुरुहुर्जनाः ॥ ३४ ॥ विमानवरमारूढाः सर्वे भास्वरविग्रहाः । तदा सम्भूतहर्षास्ते हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः ॥ ३५ ॥ राज्येऽभिषिच्य तनयं रोहिताख्यं महामनाः । अयोध्याख्ये पुरे रम्ये हृष्टपुष्टजनान्विते ॥ ३६ ॥ तनयं सुहृदश्चापि प्रतिपूज्याभिनन्द्य च । पुण्येन लभ्यां विपुलां देवादीनां सुदुर्लभाम् ॥ ३७ ॥ सम्प्राप्य कीर्तिमतुलां विमाने स महीपतिः । आसाञ्चक्रे कामगमे क्षुद्रघण्टाविराजिते ॥ ३८ ॥ ततस्तर्हि समालोक्य श्लोकमन्त्रं तदा जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३९ ॥ शुक्र उवाच - अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रो महेन्द्रस्य सलोकताम् ॥ ४० ॥ सूत उवाच - एतत्ते सर्वमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य चेष्टितम् । यः शृणोति च दुःखार्तः स सुखं लभतेऽन्वहम् ॥ ४१ ॥ स्वर्गार्थी प्राप्नुयात् स्वर्गं सुतार्थी सुतमाप्नुयात् । भार्यार्थी प्राप्नुयाद्‌भार्यां राज्यार्थीं राज्यमाप्नुयात् ॥ ४२ ॥

sūta uvāca - tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam | bhāryayā sahito rājā baddhāñjalipuṭastadā || 1 || cintayanparameśānīṃ śatākṣīṃ jagadīśvarīm | pañcakośāntaragatāṃ pucchabrahmasvarūpiṇīm || 2 || raktāmbaraparīdhānāṃ karuṇārasasāgaram | nānāyudhadharāmambāṃ jagatpālanatatparām || 3 || tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ | dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ || 4 || āgatya sarve procuste rājañchruṇu mahāprabho | ahaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhavagānsvayam || 5 || sādhyāḥ saviśve maruto lokapālāḥ sacāraṇāḥ | nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau || 6 || ete cānye'tha bahavo viśvāmitrastathaiva ca | viśvatrayeṇa yo maitrīṃ kartumicchati dharmataḥ || 8 || viśvāmitraḥ sa te'bhīṣṭamāhartuṃ samyagicchati | dharma uvāca - mā rājan sāhasaṃ kārṣīrdharmo'haṃ tvāmupāgataḥ || 8 || titikṣādamasattvādyaistvad‌guṇaiḥ paritoṣitaḥ | indra uvāca - hariścandra mahābhāga prāptaḥ śakro'smi te'ntikam || 9 || tvayādya bhāryāputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ | āroha tridivaṃ rājan bhāryāputrasamanvitaḥ || 10 || suduṣprāpaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ | sūta uvāca - tato'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam || 11 || indraḥ prāsṛjadākāśāccitāmadhyagate śiśau | puṣpavṛṣṭiśca mahatī dundubhisvana eva ca || 12 || samuttasthau mṛtaḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ | sukumāratanuḥ svasthaḥ prasannaḥ prītamānasaḥ || 13 || tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ tadā | sabhāryaḥ svaśriyā yukto divyamālāmbarāvṛtaḥ || 14 || babhūva tatkṣaṇādindro bhūpaṃ caivamabhāṣata || 15 || sabhāryastvaṃ saputraśca svarlokaṃ sad‌gatiṃ parām | samāroha mahābhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalam || 16 || hariścandra uvāca - devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena hi | akṛtvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye vai surālayam || 17 || dharma uvāca - tavaivaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā | ātmā śvapacatāṃ nīto darśitaṃ tacca pakkaṇam || 18 || indra uvāca - prārthyate yatparaṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi | tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām || 19 || hariścandra uvāca - devarāja namastubhyaṃ vākyaṃ cedaṃ nibodha me | macchokamagnamanasaḥ kausale nagare narāḥ || 20 || tiṣṭhanti tānapāsyaivaṃ kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam | brahmahatyā surāpānaṃ govadhaḥ strīvadhastathā || 21 || tiṣṭhanti tānapāsyaivaṃ kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam | brahmahatyā surāpānaṃ govadhaḥ strīvadhastathā || 21 || tulyamebhirmahatpāpaṃ bhaktatyāgādudāhṛtam | bhajantaṃ bhaktamatyājyaṃ tyajataḥ syātkathaṃ sukham || 22 || tairvinā na prayāsyāmi tasmācchakra divaṃ vraja | yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara || 23 || tato'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha | indra uvāca - bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai nṛpa || 24 || kathaṃ saṅghātabhojyaṃ tvaṃ bhūpa svargamabhīpsasi | hariścandra uvāca - bhuṅkte śakra nṛpo rājyaṃ prabhāvātprakṛtedhruvam || 25 || yajate ca mahāyajñaiḥ karma pūrtaṃ karoti ca | tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam || 26 || upadādānna saṃtyakṣye tānahaṃ svargalipsayā | tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam || 27 || dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ | bahukālopabhojyaṃ ca phalaṃ yanmama karmagam || 28 || tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvaprasādataḥ | sūta uvāca - evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ || 29 || prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ | gatvā tu nagaraṃ sarve cāturvarṇyasamākulam || 30 || hariścandrasya nikaṭe provāca vibudhādhipaḥ | āgacchantu janāḥ śīghraṃ svargalokaṃ sudurlabham || 31 || dharmaprasādātsamprāptaṃ sarvairyuṣmābhireva tu | hariścandro'pi tānsarvāñjanānnagaravāsinaḥ || 32 || prāha rājā dharmaparo divamāruhyatāmiti | sūta uvāca - tadindrasya vacaḥ śrutvā prītāstasya ca bhūpateḥ || 33 || ye saṃsāreṣu nirviṇṇāste dhuraṃ svasuteṣu vai | kṛtvā prahṛṣṭamanaso divamāruruhurjanāḥ || 34 || vimānavaramārūḍhāḥ sarve bhāsvaravigrahāḥ | tadā sambhūtaharṣāste hariścandraśca pārthivaḥ || 35 || rājye'bhiṣicya tanayaṃ rohitākhyaṃ mahāmanāḥ | ayodhyākhye pure ramye hṛṣṭapuṣṭajanānvite || 36 || tanayaṃ suhṛdaścāpi pratipūjyābhinandya ca | puṇyena labhyāṃ vipulāṃ devādīnāṃ sudurlabhām || 37 || samprāpya kīrtimatulāṃ vimāne sa mahīpatiḥ | āsāñcakre kāmagame kṣudraghaṇṭāvirājite || 38 || tatastarhi samālokya ślokamantraṃ tadā jagau | daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit || 39 || śukra uvāca - aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat | yadāgato hariścandro mahendrasya salokatām || 40 || sūta uvāca - etatte sarvamākhyānaṃ hariścandrasya ceṣṭitam | yaḥ śṛṇoti ca duḥkhārtaḥ sa sukhaṃ labhate'nvaham || 41 || svargārthī prāpnuyāt svargaṃ sutārthī sutamāpnuyāt | bhāryārthī prāpnuyād‌bhāryāṃ rājyārthīṃ rājyamāpnuyāt || 42 ||