Chapter 16

व्यास उवाच - गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडितः । दुःखाद्दुःखं परं प्राप्य व्यथितोऽभूद्‌ भृशं तदा ॥ १ ॥ कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं राजंश्चकार स्नेहयन्त्रितः ॥ २ ॥ संवत्सरे व्यतीते तु पितरं द्रष्टुमादरात् । गन्तुकामं तु तं ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह ॥ ३ ॥ वासवस्तु तदा रूपं कृत्वा विप्रस्य सत्वरः । वारयामास युक्त्या वै कुमारं गन्तुमुद्यतम् ॥ ४ ॥ इन्द्र उवाच - राजपुत्र न जानासि राजनीतिं सुदुर्लभाम् । अतः करोषि मूढस्त्वं गमनाय मतिं वृथा ॥ ५ ॥ पिता तव महाभाग ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । कारयिष्यति होमं ते ज्वलितेऽथ विभावसौ ॥ ६ ॥ आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषां प्राणिनां खलु । तदर्थे वल्लभाः सन्ति पुत्रदारधनादयः ॥ ७ ॥ आत्मनो देहरक्षार्थं हत्वा त्वां वल्लभं सुतम् । हवनं कारयित्वासौ रोगमुक्तो भविष्यति ॥ ८ ॥ तस्मात्त्वया न गन्तव्यं राजपुत्र पितुर्गृहे । मृते पितरि गन्तव्यं राज्यार्थे सर्वथा पुनः ॥ ९ ॥ एवं निषेधितस्तत्र वासवेन नृपात्मजः । वनमध्ये स्थितः कामं पुनः संवत्सरं नृप ॥ १० ॥ अत्यन्तं दुःखितं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रं तदाऽऽत्मजः । गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चयः ॥ ११ ॥ तुषाराड् द्विजरूपेण तत्रागत्य च रोहितम् । निवारयामास सुतं युक्तिवाक्यैः पुनः पुनः ॥ १२ ॥ हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तो वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपायं सुनिश्चितम् ॥ १३ ॥ तमाह ब्रह्मणः पुत्रो यज्ञं कुरु नृपोत्तम । क्रयक्रीतेन पुत्रेण शापमोक्षो भविष्यति ॥ १४ ॥ पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम ॥ १५ ॥ वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति । लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः ॥ १६ ॥ एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना । प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया ॥ १७ ॥ अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः । तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः ॥ १८ ॥ प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः । गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै ॥ १९ ॥ शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलांगूल इत्यमी । तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम् ॥ २० ॥ अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे ॥ २१ ॥ कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् । कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी ॥ २२ ॥ मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च । आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः ॥ २३ ॥ रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् । यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा ॥ २४ ॥ शामित्राय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः । शमिता नाददे शस्त्रं तमालम्भयितुं शिशुम् ॥ २५ ॥ नाहं द्विजसुतं दीनं रुदन्तं करुणं भृशम् । हनिष्यामि स्वलोभार्थमित्युवाचाप्यसौ तदा ॥ २६ ॥ इत्युक्त्वा विररामासौ कर्मणो दुष्करादथ । राजा आभासदः प्राह किं कर्तव्यमिति द्विजाः ॥ २७ ॥ जातः किलकिलाशब्दो जनानां क्रोशतां तदा । क्रन्दमाने शुनःशेपे सभायां भृशमद्‌भुतम् ॥ २८ ॥ अजीगर्तस्तदोत्थाय तमुवाच नृपोत्तमम् । राजन् कार्यं करिष्यामि तवाहं सुस्थिरो भव ॥ २९ ॥ वेतनं द्विगुणं देहि हनिष्यामि पशुं किल । कर्तव्यं मखकार्यं वै मया तेऽद्य धनार्थिना ॥ ३० ॥ दुःखितस्य धनार्थस्य सदासूया प्रसूयते । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिश्चन्द्रो मुदान्वितः ॥ ३१ ॥ तमुवाच ददाम्यद्य गवां शतमनुत्तमम् । तदाकर्ण्य पिता तस्य पुत्रं हन्तुं समुद्यतः ॥ ३२ ॥ लोभेनाकुलचित्तोऽसौ शामित्रे कृतनिश्चयः । समुद्यतं च तं दृष्ट्वा जनाः सर्वे सभासदः ॥ ३३ ॥ चुक्रुशुर्भृशदुःखार्ता हाहेति जगदुर्वचः । पिशाचोऽयं महापापी क्रूरकर्मा द्विजाकृतिः ॥ ३४ ॥ यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः । धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम् ॥ ३५ ॥ हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति । आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम् ॥ ३६ ॥ तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि । एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः ॥ ३७ ॥ समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः । विश्वामित्र उवाच - राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम् ॥ ३८ ॥ क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा । दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि ॥ ३९ ॥ रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय । आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥ न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता । दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च ॥ ४१ ॥ सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः । आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम ॥ ४२ ॥ जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल । त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम् ॥ ४३ ॥ कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् । पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप ॥ ४४ ॥ येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् । यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः ॥ ४५ ॥ हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे । जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः ॥ ४६ ॥ स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ ४७ ॥ यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत् ॥ ४८ ॥ षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः । निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः ॥ ४९ ॥ न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः । सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः ॥ ५० ॥ आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव । मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे ॥ ५१ ॥ तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् । पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः ॥ ५२ ॥ मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल । तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप ॥ ५३ ॥ मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् । याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके ॥ ५४ ॥ प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे । प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम ॥ ५५ ॥ अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः ॥ ५६ ॥ प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् । जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने ॥ ५७ ॥ तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा ॥ ५८ ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम् ॥ ५९ ॥

vyāsa uvāca - gate'tha varuṇe rājā rogeṇātīva pīḍitaḥ | duḥkhādduḥkhaṃ paraṃ prāpya vyathito'bhūd‌ bhṛśaṃ tadā || 1 || kumāro'sau vane śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ rājaṃścakāra snehayantritaḥ || 2 || saṃvatsare vyatīte tu pitaraṃ draṣṭumādarāt | gantukāmaṃ tu taṃ jñātvā śakrastatrājagāma ha || 3 || vāsavastu tadā rūpaṃ kṛtvā viprasya satvaraḥ | vārayāmāsa yuktyā vai kumāraṃ gantumudyatam || 4 || indra uvāca - rājaputra na jānāsi rājanītiṃ sudurlabhām | ataḥ karoṣi mūḍhastvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā || 5 || pitā tava mahābhāga brāhmaṇairvedapāragaiḥ | kārayiṣyati homaṃ te jvalite'tha vibhāvasau || 6 || ātmā hi vallabhastāta sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu | tadarthe vallabhāḥ santi putradāradhanādayaḥ || 7 || ātmano deharakṣārthaṃ hatvā tvāṃ vallabhaṃ sutam | havanaṃ kārayitvāsau rogamukto bhaviṣyati || 8 || tasmāttvayā na gantavyaṃ rājaputra piturgṛhe | mṛte pitari gantavyaṃ rājyārthe sarvathā punaḥ || 9 || evaṃ niṣedhitastatra vāsavena nṛpātmajaḥ | vanamadhye sthitaḥ kāmaṃ punaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa || 10 || atyantaṃ duḥkhitaṃ śrutvā hariścandraṃ tadā''tmajaḥ | gamanāya matiṃ cakre maraṇe kṛtaniścayaḥ || 11 || tuṣārāḍ dvijarūpeṇa tatrāgatya ca rohitam | nivārayāmāsa sutaṃ yuktivākyaiḥ punaḥ punaḥ || 12 || hariścandro'tiduḥkhārto vasiṣṭhaṃ svapurohitam | papraccha roganāśāya tatropāyaṃ suniścitam || 13 || tamāha brahmaṇaḥ putro yajñaṃ kuru nṛpottama | krayakrītena putreṇa śāpamokṣo bhaviṣyati || 14 || putrā daśavidhāṃ proktā brāhmaṇairvedapāragaiḥ | dravyeṇānīya tasmāttvaṃ putraṃ kuru nṛpottama || 15 || varuṇo'pi prasannaḥ sansukhakārī bhaviṣyati | lobhātko'pi dvijaḥ putraṃ pradāsyati svarāṣṭrajaḥ || 16 || evaṃ pramodito rājā vasiṣṭhena mahāmanā | pradhānaṃ prerayāmāsa tadanveṣaṇakāmyayā || 17 || ajīgarto dvijaḥ kaścidviṣaye tasya bhūpateḥ | tasyāsaṃśca trayaḥ putrā nirdhanasya viśeṣataḥ || 18 || pradhānenāpyasau pṛṣṭaḥ putrārthaṃ durbalo dvijaḥ | gavāṃ śataṃ dadāmīti dehi putraṃ makhāya vai || 19 || śunaḥpucchaḥ śunaḥśepaḥ śunolāṃgūla ityamī | teṣāmekatamaṃ dehi dadāmi tu gavāṃ śatam || 20 || ajīgartastu tacchrutvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam | putraṃ ca katamaṃ tebhyo vikretuṃ vai mano dadhe || 21 || kāryādhikāriṇaṃ jyeṣṭhaṃ matvā nāsāvadādamum | kaniṣṭhaṃ nāpyadānmātā mamaiṣa iti vādinī || 22 || madhyamaṃ ca śunaḥśepaṃ dadau gavāṃ śatena ca | ānināya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ || 23 || rudantaṃ duḥkhitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ bhṛśāturam | yūpe baddhaṃ nirīkṣyāmuṃ cukruśurmunayastadā || 24 || śāmitrāya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ | śamitā nādade śastraṃ tamālambhayituṃ śiśum || 25 || nāhaṃ dvijasutaṃ dīnaṃ rudantaṃ karuṇaṃ bhṛśam | haniṣyāmi svalobhārthamityuvācāpyasau tadā || 26 || ityuktvā virarāmāsau karmaṇo duṣkarādatha | rājā ābhāsadaḥ prāha kiṃ kartavyamiti dvijāḥ || 27 || jātaḥ kilakilāśabdo janānāṃ krośatāṃ tadā | krandamāne śunaḥśepe sabhāyāṃ bhṛśamad‌bhutam || 28 || ajīgartastadotthāya tamuvāca nṛpottamam | rājan kāryaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ susthiro bhava || 29 || vetanaṃ dviguṇaṃ dehi haniṣyāmi paśuṃ kila | kartavyaṃ makhakāryaṃ vai mayā te'dya dhanārthinā || 30 || duḥkhitasya dhanārthasya sadāsūyā prasūyate | vyāsa uvāca - tacchrutvā vacanaṃ tasya hariścandro mudānvitaḥ || 31 || tamuvāca dadāmyadya gavāṃ śatamanuttamam | tadākarṇya pitā tasya putraṃ hantuṃ samudyataḥ || 32 || lobhenākulacitto'sau śāmitre kṛtaniścayaḥ | samudyataṃ ca taṃ dṛṣṭvā janāḥ sarve sabhāsadaḥ || 33 || cukruśurbhṛśaduḥkhārtā hāheti jagadurvacaḥ | piśāco'yaṃ mahāpāpī krūrakarmā dvijākṛtiḥ || 34 || yatsvayaṃ svasutaṃ hantumudyataḥ kulapāṃsanaḥ | dhikcāṇḍāla kimetatte pāpakarma cikīrṣitam || 35 || hatvā sutaṃ dhanaṃ prāpya kiṃ sukhaṃ te bhaviṣyati | ātmā vai jāyate putra aṅgādvai vedabhāṣitam || 36 || tatkathaṃ pāpabuddhe tvamātmānaṃ hantumicchasi | evaṃ kolāhale tatra jāte kuśikanandanaḥ || 37 || samīpaṃ nṛpatergatvā tamuvāca dayāparaḥ | viśvāmitra uvāca - rājannamuṃ śunaḥśepaṃ rudantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 38 || kratuste bhavitā pūrṇo roganāśaśca sarvathā | dayāsamaṃ nāsti puṇyaṃ pāpaṃ hiṃsāsamaṃ nahi || 39 || rāgiṇāṃ rocanārthāya nodaneyaṃ vicāraya | ātmadehasya rakṣārthaṃ paradehanikṛntanam || 40 || na kartavyaṃ mahārāja sarvataḥ śubhamicchatā | dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭo yena kena ca || 41 || sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu jagatpatiḥ | ātmavatsarvabhūteṣu cintanīyaṃ nṛpottama || 42 || jīvitavyaṃ priyaṃ nūnaṃ sarveṣāṃ sarvadā kila | tvamicchasi sukhaṃ kartuṃ dehe hatvā tvamuṃ dvijam || 43 || kathaṃ necchedasau dehaṃ rakṣituṃ svasukhāspadam | pūrvajanmakṛtaṃ vairaṃ nānena saha te nṛpa || 44 || yenāmuṃ hantukāmastvaṃ dvijaputraṃ nirāgasam | yo yaṃ hanti vinā vairaṃ svakāmaḥ satataṃ punaḥ || 45 || hantāraṃ hanti taṃ prāpya jananaṃ jananāntare | janako'sya suduṣṭātmā yenāsau te samarpitaḥ || 46 || svātmajo dhanalobhena pāpācāraḥ sudurmatiḥ | eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet || 47 || yajeta cāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet | deśamadhye ca yaḥ kaścitpāpakarma samācaret || 48 || ṣaṣṭhāṃśastasya pāpasya rājā bhuṅkte na saṃśayaḥ | niṣedhanīyo rājñāsau pāpaṃ kartuṃ samudyataḥ || 49 || na niṣiddhastvayā kasmātputraṃ vikretumudyataḥ | sūryavaṃśe samutpannastriśaṅkutanayaḥ śubhaḥ || 50 || āryastvanāryavatkarma kartumicchasi pārthiva | mocanānmuniputrasya karaṇādvacanasya me || 51 || tava dehe sukhaṃ rājan bhaviṣyatyavicāraṇāt | pitā te śāpayogena cāṇḍālatvamupāgataḥ || 52 || mayāsau tena dehena svarlokaṃ prāpitaḥ kila | tenaiva prītiyogena kuru me vacanaṃ nṛpa || 53 || muñcainaṃ bālakaṃ dīnaṃ rudantaṃ bhṛśamāturam | yācito'si mayā nūnaṃ yajñe'smin rājasūyake || 54 || prārthanābhaṅgajaṃ doṣaṃ kathaṃ tvaṃ nāvabudhyase | prārthitaṃ sarvadā deyaṃ makhe'sminnṛpasattama || 55 || anyathā pāpameva syāttava rājanna saṃśayaḥ | vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā kauśikasya nṛpotamaḥ || 56 || pratyuvāca mahārāja kauśikaṃ munisattamam | jalodareṇa gādheya duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ mune || 57 || tasmānna mocayāmyenamanyatprārthaya kauśika | na tvayā vigrahaḥ kāryaḥ kārye'sminmama sarvathā || 58 || tacchrutvā vacanaṃ rājño viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva duḥkhasantapto vīkṣya dīnaṃ dvijātmajam || 59 ||