Chapter 6

षष्ठो’ध्यायः व्यास उवाच— इति ध्यात्वात्मानꣳ पटु-विशद-धीर् नन्द-तनयꣳ पुरो बुद्ध्यैवार्ध्य-प्रभृतिभिर् अनिन्द्योपहृतिभिः । यजेद् भूयो भक्त्या स्व-वपुषि बहिष्ठैश् च विभवैर् विधानꣳ तद् ब्रूमो वयम् अतुल-सान्निध्य-कृद् अथ ॥१॥ आरचय्य भुवि गोमयाम्भसा स्थण्डिलꣳ निजम् अमुत्र विष्टरम् । न्यस्य तत्र विहितास्पदो’म्भसा शङ्खम् अस्त्र-मनुना विशोधयेत् ॥२॥ तत्र गन्ध-सुमनोक्षतान् अथो निक्षिपेद् धृदय-मन्त्रम् उच्चरन् । पूरयेद् विमल-पाथसा सुधीर् अक्षरैः प्रतिगतैः शिरोन्तकैः ॥३॥ पीठ-शङ्ख-सलिलेषु मन्त्र-विद् वह्नि-वासर-निशा-कृताꣳ क्रमात् । मण्डलानि विषकश्रवोक्षरैर् अर्चयेद् वदन-पूर्व-दीपितैः ॥४॥ तत्र तीर्थ-मनुनभिवाहयेत् तीर्थम् उष्ण-रुचि-मण्डलात् ततः । स्वीय-हृत्-कमलतो हरिꣳ तथा गालिनीꣳ च शिखया प्रदर्शयेत् ॥५॥ तज्-जलꣳ नयन-मन्त्र-वीक्षितꣳ वर्मणा समवगुण्ठ्य दोर्-युजा । मूल-मन्त्र-सकलीकृतꣳ न्यसेद् अङ्गकैश् च कलयोद्दिशो’स्त्रतः ॥६॥ अक्षतादि-युतम् अच्युतीकृतꣳ सꣳस्पृशन् जपतु मन्त्रम् अष्टशः । किꣳ च निक्षिपतु वर्धनी-जले प्रोक्षयेन् निज-तनुꣳ ततो’म्बुना ॥७॥ त्रिः करेण मनुनाखिलꣳ तथा साधनꣳ कुसुम-चन्दनादिकम् । शङ्ख-पूरण-विधिः समीरितो गुप्त एष यजनाग्रणीर् इह ॥८॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धु-कावेरि जले’स्मिन् सन्निधिꣳ कुरु ॥९॥ एष तीर्थम् अनुप्रोक्तो दुरितौघ-निवारणः । कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ सक्तौ करयोर् इतरेतरम् ॥१०॥ तर्जनी-मध्यमानामाः सꣳहता भुग्न-सꣳजिताः । मुद्रैषा गालिनी प्रोक्ता शङ्खस्योपरि चालिता ॥११॥ अथ मूर्धनि मूल-चक्र-मध्ये निज-नाथान् गण-नायकꣳ समर्च्य । न्यसन-क्रमतश् च पीठ-मन्त्रैर् जल-गन्धाक्षत-पुष्प-धूप-दीपैः ॥१२॥ प्रयजेद् अथ मूल-मन्त्र-तेजो निज-मूले हृदये भ्रुवोश् च मध्ये । त्रितयꣳ स्मरतः स्मरेत् तद्-एकी- कृतम् आनन्द-घनꣳ तडिल्-लताभम् ॥१३॥ तत्-तेजो’ङ्गैः सावयवी-कृत्य-विभूत्या- द्य्-अङ्गान्तꣳ विन्यस्य यजेद् आसन-पूर्वैः । भूषान्तैर् भूयो जल-गन्धादिभिर् अर्चाꣳ कुर्याद् भूत्य्-आद्य्-अङ्ग-विधानावधि मन्त्री ॥१४॥ भूयो वेणुꣳ वदनस्थꣳ वक्षो-देशे वन-मालाम् । वक्षोजो’र्धꣳ प्रयजेच् च श्रीवत्सꣳ कौस्तुभ-रत्नम् ॥१५॥ श्रीखण्ड-निःस्यन्द-विचर्चिताङ्गो मूलेन भालादिषु चित्रकाणि । लिख्याद् अथो पञ्जर-मूर्ति-मन्त्र- रनामया दीप-शिखाकृतीनि ॥१६॥ पुष्पाञ्जलिꣳ वितनुयाद् अथ पञ्च-कृत्वो मूलेन पाद-युगले तुलसी-द्वयेन । मध्ये हयारि-युगलेन च मूर्ध्नि पद्म- द्वन्द्वेन षड्भिर् अपि सर्व-तनौ च सर्वैः ॥१७॥ श्वेतानि दक्ष-भागे सित-चन्दन-पङ्किलानि कुसुमानि । रक्तानि वाम-भागे’रुण-चन्दन-पङ्क-सिक्तानि ॥१८॥ तद्वच् च धूप-दीपौ समर्प्य धिनुयात् सुधा-रसैः कृष्णम् । मुख-वासाद्यꣳ दत्त्वा समर्चयेत् साधु-गन्धाद्यैः ॥१९॥ ताम्बूल-गीत-नर्तन-वाद्यैः सन्तोष्य चुलुक-सलिलेन । ब्रह्मार्पणाख्य-मनुना कुर्यात् स्वात्मार्पणꣳ मन्त्री ॥२०॥ अथवा सङ्कुचित-धियाम् अयꣳ विधिर् मूर्ति-पञ्जरारब्धः । यद्य् अष्टादश-लिपिना सार्ण-पदाङ्गैश् च वेणु-पूर्वैः प्रोक्तः ॥२१॥ सुप्रसन्नम् अथ नन्द-तनूजꣳ भावयन् जपतु मन्त्रम् अनन्यः । सार्थ-सꣳस्मृति-यथाविधि-सङ्ख्या- पूरणे’सुयमनꣳ विधधीत ॥२२॥ प्रणव-पुटितꣳ बीजꣳ जप्त्वा शतꣳ सहिताष्टकꣳ निज-गुरु-मुखाद् आत्तान् योगान् युनक्तु महामतिः । सद्-अमृत-चिद्-आनन्दात्माथो जपꣳ च समापयेद् इति जप-विधिः सम्यक् प्रोक्तो मनु-द्वितयाश्रितः ॥२३॥ य इमꣳ भजते विधिꣳ नरो भवितासौ दयितः शरीरिणाम् । अपि वाक्-कमलैक-मन्दिरꣳ परमꣳ ते समुपैति तन्-महः ॥२४॥ इति श्री-नारद-पञ्चरात्रे ज्ञानामृत-सारे तृतीय-रात्रे षष्ठो’ध्यायः ॥६॥ …

ṣaṣṭho’dhyāyaḥ vyāsa uvāca— iti dhyātvātmānaṁ paṭu-viśada-dhīr nanda-tanayaṁ puro buddhyaivārdhya-prabhṛtibhir anindyopahṛtibhiḥ | yajed bhūyo bhaktyā sva-vapuṣi bahiṣṭhaiś ca vibhavair vidhānaṁ tad brūmo vayam atula-sānnidhya-kṛd atha ||1|| āracayya bhuvi gomayāmbhasā sthaṇḍilaṁ nijam amutra viṣṭaram | nyasya tatra vihitāspado’mbhasā śaṅkham astra-manunā viśodhayet ||2|| tatra gandha-sumanokṣatān atho nikṣiped dhṛdaya-mantram uccaran | pūrayed vimala-pāthasā sudhīr akṣaraiḥ pratigataiḥ śirontakaiḥ ||3|| pīṭha-śaṅkha-salileṣu mantra-vid vahni-vāsara-niśā-kṛtāṁ kramāt | maṇḍalāni viṣakaśravokṣarair arcayed vadana-pūrva-dīpitaiḥ ||4|| tatra tīrtha-manunabhivāhayet tīrtham uṣṇa-ruci-maṇḍalāt tataḥ | svīya-hṛt-kamalato hariṁ tathā gālinīṁ ca śikhayā pradarśayet ||5|| taj-jalaṁ nayana-mantra-vīkṣitaṁ varmaṇā samavaguṇṭhya dor-yujā | mūla-mantra-sakalīkṛtaṁ nyased aṅgakaiś ca kalayoddiśo’strataḥ ||6|| akṣatādi-yutam acyutīkṛtaṁ saṁspṛśan japatu mantram aṣṭaśaḥ | kiṁ ca nikṣipatu vardhanī-jale prokṣayen nija-tanuṁ tato’mbunā ||7|| triḥ kareṇa manunākhilaṁ tathā sādhanaṁ kusuma-candanādikam | śaṅkha-pūraṇa-vidhiḥ samīrito gupta eṣa yajanāgraṇīr iha ||8|| gaṅge ca yamune caiva godāvari sarasvati | narmade sindhu-kāveri jale’smin sannidhiṁ kuru ||9|| eṣa tīrtham anuprokto duritaugha-nivāraṇaḥ | kaniṣṭhāṅguṣṭhakau saktau karayor itaretaram ||10|| tarjanī-madhyamānāmāḥ saṁhatā bhugna-saṁjitāḥ | mudraiṣā gālinī proktā śaṅkhasyopari cālitā ||11|| atha mūrdhani mūla-cakra-madhye nija-nāthān gaṇa-nāyakaṁ samarcya | nyasana-kramataś ca pīṭha-mantrair jala-gandhākṣata-puṣpa-dhūpa-dīpaiḥ ||12|| prayajed atha mūla-mantra-tejo nija-mūle hṛdaye bhruvoś ca madhye | tritayaṁ smarataḥ smaret tad-ekī- kṛtam ānanda-ghanaṁ taḍil-latābham ||13|| tat-tejo’ṅgaiḥ sāvayavī-kṛtya-vibhūtyā- dy-aṅgāntaṁ vinyasya yajed āsana-pūrvaiḥ | bhūṣāntair bhūyo jala-gandhādibhir arcāṁ kuryād bhūty-ādy-aṅga-vidhānāvadhi mantrī ||14|| bhūyo veṇuṁ vadanasthaṁ vakṣo-deśe vana-mālām | vakṣojo’rdhaṁ prayajec ca śrīvatsaṁ kaustubha-ratnam ||15|| śrīkhaṇḍa-niḥsyanda-vicarcitāṅgo mūlena bhālādiṣu citrakāṇi | likhyād atho pañjara-mūrti-mantra- ranāmayā dīpa-śikhākṛtīni ||16|| puṣpāñjaliṁ vitanuyād atha pañca-kṛtvo mūlena pāda-yugale tulasī-dvayena | madhye hayāri-yugalena ca mūrdhni padma- dvandvena ṣaḍbhir api sarva-tanau ca sarvaiḥ ||17|| śvetāni dakṣa-bhāge sita-candana-paṅkilāni kusumāni | raktāni vāma-bhāge’ruṇa-candana-paṅka-siktāni ||18|| tadvac ca dhūpa-dīpau samarpya dhinuyāt sudhā-rasaiḥ kṛṣṇam | mukha-vāsādyaṁ dattvā samarcayet sādhu-gandhādyaiḥ ||19|| tāmbūla-gīta-nartana-vādyaiḥ santoṣya culuka-salilena | brahmārpaṇākhya-manunā kuryāt svātmārpaṇaṁ mantrī ||20|| athavā saṅkucita-dhiyām ayaṁ vidhir mūrti-pañjarārabdhaḥ | yady aṣṭādaśa-lipinā sārṇa-padāṅgaiś ca veṇu-pūrvaiḥ proktaḥ ||21|| suprasannam atha nanda-tanūjaṁ bhāvayan japatu mantram ananyaḥ | sārtha-saṁsmṛti-yathāvidhi-saṅkhyā- pūraṇe’suyamanaṁ vidhadhīta ||22|| praṇava-puṭitaṁ bījaṁ japtvā śataṁ sahitāṣṭakaṁ nija-guru-mukhād āttān yogān yunaktu mahāmatiḥ | sad-amṛta-cid-ānandātmātho japaṁ ca samāpayed iti japa-vidhiḥ samyak prokto manu-dvitayāśritaḥ ||23|| ya imaṁ bhajate vidhiṁ naro bhavitāsau dayitaḥ śarīriṇām | api vāk-kamalaika-mandiraṁ paramaṁ te samupaiti tan-mahaḥ ||24|| iti śrī-nārada-pañcarātre jñānāmṛta-sāre tṛtīya-rātre ṣaṣṭho’dhyāyaḥ ||6|| …