Chapter 2

द्वितीयो ऽध्यायः अथ भक्ति-ज्ञान-निरूपणम् श्री-महादेव उवाच— हरि-भक्ति-प्रदꣳ ज्ञानꣳ ज्ञानꣳ पञ्च-विधेषु च । विदुषाꣳ वाञ्छिता मुक्तिः सततꣳ परमा सताम् ॥१॥ सा च श्री-कृष्ण-भक्तेश् च कलाꣳ नार्हति षोडशीम् । श्री-कृष्ण-भक्त-सङ्गेन भक्तिर् भवती नैष्ठिकी ॥२॥ अनिमित्ता च सुखदा हरि-दास्य-प्रदा शुभा । यथा वृक्ष-लतानाꣳ च नवीनः कोमलाङ्कुरः ॥३॥ वर्धते मेघ-वर्षेण शुष्कः सूर्य-करेण च । तथैव भक्तालापेन भक्ति-वृक्ष-नवाङ्कुरः ॥४॥ वर्धते शुष्कताꣳ याति चाभक्तालाप-मात्रतः । तस्माद् भक्तैः सहालापꣳ कुरुते पण्डितः सदा ॥५॥ यात्य् एवाभक्त-सꣳसर्गाद् दुष्टात् सर्पाद् यथा नरः । आलापाद् गात्र-सꣳस्पर्शात् शयनात् सह-भोजनात् ॥६॥ सञ्चरन्ति च पापानि तैल-विन्दुम् इवाम्भसा । सꣳसर्ग-जा गुणा दोषा भवन्त्य् एव हि जीविनाम् ॥७॥ तस्मात् सताꣳ हि सꣳसर्गꣳ सन्तो वाञ्छन्ति सꣳततम् । मुने सꣳसर्ग-जो दोषो वस्तूनाꣳ प्रभवेद् इह ॥८॥ हीन-धातु-प्रसङ्गेन स्वर्ण-दोषः प्रजायते । तस्माच् च हीन-सꣳसर्गꣳ न वाञ्छन्ति मनीषिणः ॥९॥ तस्माद् वैष्णव-सꣳसर्गꣳ कुर्वन्ति वैष्णवाः सदा । कुर्वन्ति वैष्णवाः शश्वत् षड्-विधꣳ भजनꣳ हरेः ॥१०॥ स्मरनꣳ कीर्तनꣳ चैव वन्दनꣳ पाद-सेवनꣳ । पूजनꣳ सततꣳ भक्त्या परꣳ स्वात्म-निवेदनम् ॥११॥ गृह्णाति भक्तो भक्त्या च कृष्ण-मन्त्रश् च वैष्णवात् । अवैष्णवाद् गृहीत्वा च हरि-भक्तिर् न वर्धते ॥१२॥ चाण्डलाद् अपि पापी स श्री-कृष्ण-विमुखो नरः । निष्फलꣳ तद्-धर्म-कर्म नाधिकारी स कर्मणाम् ॥१३॥ शश्वद् अशुचिः पापिष्ठो निन्दाꣳ कृत्वा हसत्य् अपि । भगवन्तꣳ भागवतम् आत्मानꣳ नैव मन्यते ॥१४॥ गुरु-मुखात् कृष्ण-मन्त्रो यस्य कर्णे विशेद् अहो । तꣳ वैष्णवꣳ महा-पूतꣳ प्रवदन्ति पुरा-विदः ॥१५॥ मन्त्र-ग्रहण-मात्रेण नरो नारायणानुजः । पुरुषाणाꣳ शतꣳ सार्धꣳ स्वात्मानꣳ च समुद्धरेत् ॥१६॥ माता-महानाꣳ शतकꣳ सोदरꣳ मातरꣳ सुतम् । भृत्यꣳ कलत्रꣳ बन्धुश् च शिष्य-वर्गाꣳस् तथैव च ॥१७॥ यदा नारायण-क्षेत्रे मन्त्रꣳ गृह्णाति वैष्णवात् । विष्णुः पुꣳसाꣳ सहस्रꣳ च लीलया च समुद्धरेत् ॥१८॥ मया श्री-कृष्ण-मन्त्रश् च कृष्णालये मुने पुरा । गोलोके विरजा-तीरे नीरे क्षीर-निभे ऽमले ॥१९॥ शत-लक्ष-जपꣳ कृत्वा पुण्ये वृन्दावने वने । श्री-कृष्णानुग्रहेणैव मन्त्रः सिद्धो बभूव मे ॥२०॥ ब्रह्म-भालोद्भवो ऽहꣳ च सर्वादि-सर्गतो मुने । प्राप्तꣳ मृत्युञ्जयꣳ ज्ञानꣳ कृष्णाच् च परमात्मनः ॥२१॥ सिद्धो मृत्युञ्जयो ऽहꣳ नित्य-नूतन-विग्रहः । ब्रह्मणः पतनेनैव निमेषो मे यथा हरेः ॥२२॥ एवꣳ तेषाꣳ पार्षदानाꣳ नास्ति मृत्युर् यथा हरेः । यस्मिन् देहे लभेन् मन्त्रꣳ वैष्णवो वैष्णवाद् अपि ॥२३॥ पूर्व-कर्माश्रितꣳ देहꣳ त्यक्त्वा स पार्षदो भवेत् । पञ्च-वक्त्रेण सततꣳ तन्-नाम-गुण-कीर्तनम् ॥२४॥ करोमि भार्यया सार्धꣳ पुत्राभ्याꣳ चापि नारद । तद् दिनꣳ दुर्दिनꣳ मन्ये मेघाच् छन्नꣳ न दुर्दिनम् ॥२५॥ यद् दिनꣳ कृष्ण-सꣳलाप-कथा-पीयुष-वर्जितम् । तꣳ क्षणꣳ निष्फलꣳ मन्ये श्री-कृष्ण-कीर्तनꣳ विना ॥२६॥ आयुर् हरति कालश् च पुꣳसाꣳ तत्-कीर्तनेन च । तꣳ क्षणꣳ मङ्गलꣳ मन्ये सर्व-हर्ष-करꣳ परम् ॥२७॥ तस्मात् पापाः पलायन्ते वैनतेयाद् इवोरगाः । ब्रह्मणापि पुरा लब्धस् तस्मात् तन्-मन्त्र एव च ॥२८॥ पद्म-नाभ-नाभि-पद्मे शत-लक्षꣳ जजाप स । तदाललाप ज्ञानꣳ च निर्मलꣳ सृष्टि-कारणम् ॥२९॥ अनिमादिक-सिद्धिꣳ च चकार तत्-प्रभावतः । सृष्टिꣳ च विविधाꣳ कृत्वा विधाता च बभूव सः ॥३०॥ बरꣳ तस्मै ददौ कृष्णो मत्-समत्वꣳ भवेति च । शेषस् तत्-कलया पूर्वꣳ बभूव कश्यपात्मजः ॥३१॥ तस्मात् सम्प्राप तन्-मन्त्रꣳ सिद्धः कोटि-जपेन च । सहस्र-शिरसस् तस्य मस्तकस्यैक-देशतः ॥३२॥ विश्वꣳ सर्षपवत् सर्पस्यैकदेशे यथा मुने । कूर्मस् तत्-कलया पूर्वꣳ बभूवायोनिजः स्वयम् ॥३३॥ अनन्तस् तत्-पृष्ठ-देशे गजेन्द्रे मशको यथा । वाय्व्-आधारश् च कूर्मश् च जलाधारः समीरणः ॥३४॥ महज्-जलꣳ महा-विष्णोः प्रत्येकꣳ लोम-कूपतः । महा-विष्णुर् जलाधारः सर्वाधारो महज्-जलम् ॥३५॥ शून्याश्रयꣳ निराधारꣳ परम् एतन् महज्-जलम् । तस्मिन् महज्-जले शेते बभूव कलया हरेः ॥३६॥ महज्-जलꣳ महा-वायुर् बभूव कलया हरेः । राधा-गर्भोद्भवो डिम्भः स च डिम्भोद्भवः पुरा ॥३७॥ बभञ्ज डिम्भः सहसा गोलोकात् प्रेरितस् तथा । भूत्वा द्वि-खण्डꣳ पतितो डिम्भो मग्नो जलार्णवे ॥३८॥ बालश् च शेते तोये पर्यङ्के च यथा नृपः । महा-विष्णोश् च लोम्नाꣳ च विवरेषु पृथक् पृथक् ॥३९॥ ब्रह्माण्डानि च प्रत्येकम् असꣳख्यानि च नारद । पृथक् पृथक् जलꣳ व्याप्तꣳ प्रतिलोम्नश् च कूपतः ॥४०॥ वायुस् तद्-ऊर्ध्वꣳ प्रत्येकꣳ तद्-ऊर्ध्वꣳ कमठस् तथा । शेषः कमठ-पृष्ठे च सहस्र-मित-मस्तकः ॥४१॥ मस्तकस्यैक-देशे च डिम्भः सर्षपवन् मुने । डिम्भान्तरे च ब्रह्माण्डम् अनित्यꣳ कृत्रिमꣳ च तत् ॥४२॥ डिम्भान्तरे च ब्रह्माण्ड-निर्माण-क्रमम् ईप्सितम् । सद्भिर् ज्ञातꣳ श्रुति-द्वारा साक्षाद् दृष्टꣳ मया मुने ॥४३॥ एवꣳ च सप्त-पातालꣳ यथैवाट्ठालिका-गृहम् । प्रययुः परिनिर्माणꣳ क्रमेण च पृथक् पृथक् ॥४४॥ अतलꣳ वितलꣳ चैव सुतलꣳ च तलातलम् । रसातलꣳ महातलꣳ पातालꣳ परिकीर्तितम् ॥४५॥ वितलꣳ सुन्दरꣳ शुद्धꣳ निर्माणꣳ स्वर्गवन् मुने । सद्-रत्न-रचितꣳ सर्वम् ईश्वरेच्छा-विनिर्मितम् ॥४६॥ पातालाधस् तलꣳ कृष्णꣳ गभीरꣳ च भयानकम् । डिम्भाधरꣳ तज्-जलꣳ च डिम्भाढः शेष एव च ॥४७॥ अतलोपरि तोयꣳ च तोयोपरि वसुन्धरा । काञ्चनी भूमि-सꣳयुक्ता सप्त-द्वीप-मनोहरा ॥४८॥ सप्त-सागर-सꣳयुक्ता वन-शैल-सरिद्युता । वर्त्तुला चन्द्र-विम्भाभा जल-मध्ये ऽब्ज-पत्रवत् ॥४९॥ जम्बु-द्वीपश् च तन्-मध्ये लवणोदेन वेष्ठितः । लवणोद-समुद्रश् च लक्ष-योजन-प्रस्थकः ॥५०॥ दैर्ध्यꣳ तस्माद् दश-गुणो ग्रामस्य परिखा यथा । उपद्वीपैर् बहुतरैः शोभायुक्तैः समन्वितः ॥५१॥ जम्बु-द्वीपे जम्बु-वृक्षो विस्तीर्णो ऽतिविचित्रकः । श्याम-वर्णꣳ पक्व-फलꣳ गजेन्द्र-निभम् एव च ॥५२॥ सुमेरु-शिखरो यत्र कैलासः शङ्करालयः । रत्नाकरो हिम-गिरिर् द्वीप-मध्ये मनोहरः ॥५३॥ मेरोश् चाष्टसु शृङ्गेषु विचित्राविष्कृतेषु च । यत्राष्ट-लोक-पालानाम् आश्रमाणि च नारद ॥५४॥ इन्द्रो वह्निः पितृ-पतिनैर् ऋतो वरुणो मरुत् । कुवेर ईशः पतयः पूर्वादीनाꣳ दिशाꣳ क्रमात् ॥५५॥ एतेषाम् आलयꣳ शुद्धꣳ रमणीयꣳ मनोहरम् । पूर्वस्माद् एव प्रत्येकꣳ क्रमेण च पृथक् पृथक् ॥५६॥ ऊर्ध्वꣳ शृङ्गो ऽतिविस्तीर्णो ब्रह्म-लोकस् तद्-अग्रतः । ब्रह्म-लोकोर्ध्व-डिम्भश् च विश्वꣳ डिम्भान्तरꣳ तथा ॥५७॥ ऊर्ध्व-शृङ्गे षष्ट-लोके ब्रह्म-लोकस् तद्-ऊर्ध्वतः । भूर्-लोको ऽपि भुवर्-लोकः स्वर्-लोकश् च तथैव च ॥५८॥ जन-लोको महर्-लोकः सत्य-लोकश् च मध्यतः । चतुर्-युगे सत्य-लोके पूर्णो धर्मश् च सन्ततम् ॥५९॥ ब्रह्म-लोकस्य वामे च ध्रुव-लोकस् तथैव च । विश्वꣳ च ब्रह्म-लोकान्तꣳ स्रष्टा सृष्टञ्च कृत्रिमम् ॥६०॥ जम्बु-द्वीपश् च कथितो यथा दृष्टो मया मुने । सरित्-शैलैर् बहु-विधैः काननैः कन्दरैर् युतः ॥६१॥ यत्र भारत-वर्षꣳ च सर्वेषाम् ईप्सितꣳ वरम् । कर्म-क्षेत्रꣳ सताꣳ सद्भिः प्रशस्यꣳ पुण्यदꣳ परम् ॥६२॥ आविर्भावो ऽत्र कृष्णस्य यत्र वृन्दावनꣳ वनम् । अन्य-स्थाने सुखꣳ जन्म निष्फलꣳ च गतागतम् ॥६३॥ भारते च क्षणꣳ जन्म सार्थकꣳ शुभ-कर्म-जम् । अनेक-जन्म-पुण्येन साधूनाꣳ जन्म भारते ॥६४॥ कृष्णानुग्रहतो विद्वान् लब्ध्वा च जन्म भारते । न भजेत् कृष्ण-पादाब्जꣳ तद् अत्यन्त-विडम्बनम् ॥६५॥ असार्थकꣳ तस्य जन्म वृथा तद्-गर्भ-यातना । निष्फलꣳ तच्-छरीरꣳ च नश्वरꣳ व्यर्थ-जीवनम् ॥६६॥ जीवन् मृतो हि पापी स चाण्डालाद् अधमो ऽशुचिः । भुङ्क्ते नित्यम् अभक्ष्यꣳ चाप्य् अनिवेद्यꣳ हरेर् अहो ॥६७॥ विण्-मूत्र-कॢप्त-भक्ष्यꣳ च नित्यꣳ भुङ्ग्क्ते च शूकरः ॥ नहि कॢप्तम् अभक्ष्यꣳ च भुङ्ग्क्ते स शूकराधमः ॥६८॥ अभक्ष्यꣳ ब्राह्मणानाꣳ तद् अनिवेद्यꣳ हरेर् अहो । अन्नꣳ विष्ठा जलꣳ मूत्रꣳ यद् विष्णोर् अनिवेदितम् ॥६९॥ नित्यꣳ पादोदकꣳ भुङ्क्ते नैवेद्यꣳ च हरेर् द्विज । तन्-मन्त्र-ग्रहणꣳ कृत्वा जीवन्-मुक्तो हि भारते ॥७०॥ तस्यैव पाद-रजसा सद्यः पूता वसुन्धरा । सर्वान्य् एव हि तीर्थानि पवित्राणि च नारद ॥७१॥ स एव शुद्धः सर्वेषु सद्यो मुक्तो मही-तले । पदे पदे ऽश्व-मेधस्य लभते निश्चितꣳ फलम् ॥७२॥ एवꣳ भृत्यस्य रक्षार्थꣳ कृष्णो दत्वा सुदर्शनम् । तथापि सुस्थो न प्रीतस् तꣳ त्यक्तुम् अक्षमः क्षणम् ॥७३॥ एवꣳ भूतो दया-सिन्धुर् भक्तानुग्रह-कातरः । अतः सन्तो हि तꣳ त्यक्त्वा न सेवन्ते सुरान्तरम् ॥७४॥ जम्बु-द्वीपश् च कथितः स्वर्गान् मेरु-क्रमेण च । अन्येषाम् अपि द्वीपानाꣳ श्रूयताम् अनुवर्त्तनम् ॥७५॥ जम्बु-द्वीपात् परः प्लक्षस् ततो ऽपि द्वि-गुण-क्रमात् । वृतश् चेक्षुरसादेन पूर्वस्माद् द्वि-गुणेन च ॥७६॥ पूर्वस्माद् द्वि-गुणैर् युक्तः सरिच्-छैल-वनादिकैः । नाना-विध-भोगाद् युक्तः शुद्धो ऽतिसुन्दरः ॥७७॥ तत्र क्रीडन्ति तत्र-स्था जरा-रोगादि-वर्जिताः । न तत्र कर्मणो जन्म भुङ्क्ते कर्म पुरातनम् ॥७८॥ भुक्त्वा शुभाशुभꣳ कर्म स्वर्गꣳ वा नरकꣳ पुनः । व्रजन्ति ते क्रमेणैव मूढाः प्राक्तनतो मुने ॥७९॥ प्लक्ष-द्वीपात् परः शाक-द्वीपो हि सुन्दरो मुने । पूर्वस्माद् द्वि-गुणो युक्तः सुरोद-द्वि-गुणेन च ॥८०॥ शाक-द्वीपत् कुश-द्वीपो द्वि-गुणः सुमनोहरः । पूर्वस्माद् द्वि-गुणेनैव घृतोदेन समावृतः ॥८१॥ कुश-द्वीपाच् च द्वि-गुणो वक-द्वीपो महा-मुने । वृतो दधि-समुद्रेण क्रमात् तद्-द्विगुणेन च ॥८२॥ वक-द्वीपाच् च द्वि-गुणः शाल्मलि-द्वीप एव च । पूर्वस्माद् द्वि-गुणेनैव क्षीरोदेन समावृतः ॥८३॥ श्वेत-द्वीपश् च क्षीरोदे चोपद्वीपो मनोहरः । तत्रैव भगवान् विष्णुः सेवितः सिन्धु-कन्यया ॥८४॥ नारायणाꣳशो वैकुण्ठः शुद्धः सत्त्व-गुणाश्रयः । श्यामश् चतुर्-भुजः शान्तो वन-माला-विभूषितः ॥८५॥ चतुर्-भुजैः श्याम-वर्णैः पार्षदैः परिवारितः । ब्रह्मादिभिस् तूयमानो मुनिभिः सनकादिभिः ॥८६॥ सुखदो मोक्षदः श्रीमान् प्रदाता सर्व-सम्पदाम् । द्वीपश् च वर्तुलाकारो विशुद्धश् चन्द्र-विम्बवत् ॥८७॥ योजनायुत-विस्तीर्णो दैर्ध्यꣳ च तत्-समः सदा । अमूल्य-रत्न-निर्माणो बभूव स्वेच्छया हरेः ॥८८॥ आत्मानꣳ मन्यते तुच्छꣳ विश्व-कर्मा निरीक्ष्य यम् । समावृतꣳ पार्षदानाꣳ शिविरैर् लक्ष-कोटिभिः ॥८९॥ उद्यानैः कल्प-वृक्षाणाꣳ सꣳसक्तꣳ शत-कोटिभिः । शत-कोटिभिर् अष्टाभिः काम-धेनुभिर् आवृतम् ॥९०॥ पुष्पोद्यानैर् आवृतैश् च सरोभिः शत-कोटिभिः । गन्धर्वैर् नर्तकैः सिद्धैर् योगेन्द्रैर् अप्सरो-गणैः ॥९१॥ तस्माद् द्वीपाच् च द्वि-गुणः क्रौञ्च-द्वीपो मनोहरः । पूर्वस्माद् द्वि-गुणेनैव जलोदेन समावृतः ॥९२॥ सप्त-द्वीपाश् च कथिताः सरित्-सागर-काननाः । शैलैर् बहु-विधैर् युक्ताः सुन्दरैः कन्दरोदरैः ॥९३॥ तत्-परा काञ्चनी भूमिः सर्व-सत्त्व-विवर्जिता । तेजः-स्वरूपा परमा प्रज्वलन्ती दिवानिशम् ॥९४॥ एवꣳ डिम्भोदर-स्थꣳ च विश्वꣳ विश्व-सृजा कृतम् । डिम्भस् तल्-लोम-कूपे च महा-विष्णुश् च नारद ॥९५॥ यावन्ति लोम-कूपाण्य् अविष्कृतानि हरेर् अहो । तावन्त्य् एव हि विश्वानि चासꣳख्यानि च नारद ॥९६॥ जले शेते महा-विष्णुर् जलꣳ तत्-प्रतिलोमसु । जलोपरि महा-वायुर् वायोर् उपरि कच्छपः ॥९७॥ कच्छपोपरि शेषश् च गजेन्द्र-मशको यथा । सहस्रम् ऊर्ध्वꣳ शेषस्य मस्तकस्यैक-देशतः ॥९८॥ विश्वाधारश् च डिम्भश् च शूर्पे च सर्षपो यथा । स एव च महा-विष्णुः कृष्णस्य परमात्मनः ॥९९॥ षोडशाꣳशो भगवतः परस्य प्रकृतेः परेः । ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तꣳ सर्वꣳ मिथ्यैव नारद । भज सत्यꣳ परꣳ ब्रह्म राधेशꣳ त्रि-गुणात् परम् ॥१००॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे द्वितीय-रात्रे भक्ति-ज्ञान-निरूपणꣳ नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥२॥ …

dvitīyo 'dhyāyaḥ atha bhakti-jñāna-nirūpaṇam śrī-mahādeva uvāca— hari-bhakti-pradaṁ jñānaṁ jñānaṁ pañca-vidheṣu ca | viduṣāṁ vāñchitā muktiḥ satataṁ paramā satām ||1|| sā ca śrī-kṛṣṇa-bhakteś ca kalāṁ nārhati ṣoḍaśīm | śrī-kṛṣṇa-bhakta-saṅgena bhaktir bhavatī naiṣṭhikī ||2|| animittā ca sukhadā hari-dāsya-pradā śubhā | yathā vṛkṣa-latānāṁ ca navīnaḥ komalāṅkuraḥ ||3|| vardhate megha-varṣeṇa śuṣkaḥ sūrya-kareṇa ca | tathaiva bhaktālāpena bhakti-vṛkṣa-navāṅkuraḥ ||4|| vardhate śuṣkatāṁ yāti cābhaktālāpa-mātrataḥ | tasmād bhaktaiḥ sahālāpaṁ kurute paṇḍitaḥ sadā ||5|| yāty evābhakta-saṁsargād duṣṭāt sarpād yathā naraḥ | ālāpād gātra-saṁsparśāt śayanāt saha-bhojanāt ||6|| sañcaranti ca pāpāni taila-vindum ivāmbhasā | saṁsarga-jā guṇā doṣā bhavanty eva hi jīvinām ||7|| tasmāt satāṁ hi saṁsargaṁ santo vāñchanti saṁtatam | mune saṁsarga-jo doṣo vastūnāṁ prabhaved iha ||8|| hīna-dhātu-prasaṅgena svarṇa-doṣaḥ prajāyate | tasmāc ca hīna-saṁsargaṁ na vāñchanti manīṣiṇaḥ ||9|| tasmād vaiṣṇava-saṁsargaṁ kurvanti vaiṣṇavāḥ sadā | kurvanti vaiṣṇavāḥ śaśvat ṣaḍ-vidhaṁ bhajanaṁ hareḥ ||10|| smaranaṁ kīrtanaṁ caiva vandanaṁ pāda-sevanaṁ | pūjanaṁ satataṁ bhaktyā paraṁ svātma-nivedanam ||11|| gṛhṇāti bhakto bhaktyā ca kṛṣṇa-mantraś ca vaiṣṇavāt | avaiṣṇavād gṛhītvā ca hari-bhaktir na vardhate ||12|| cāṇḍalād api pāpī sa śrī-kṛṣṇa-vimukho naraḥ | niṣphalaṁ tad-dharma-karma nādhikārī sa karmaṇām ||13|| śaśvad aśuciḥ pāpiṣṭho nindāṁ kṛtvā hasaty api | bhagavantaṁ bhāgavatam ātmānaṁ naiva manyate ||14|| guru-mukhāt kṛṣṇa-mantro yasya karṇe viśed aho | taṁ vaiṣṇavaṁ mahā-pūtaṁ pravadanti purā-vidaḥ ||15|| mantra-grahaṇa-mātreṇa naro nārāyaṇānujaḥ | puruṣāṇāṁ śataṁ sārdhaṁ svātmānaṁ ca samuddharet ||16|| mātā-mahānāṁ śatakaṁ sodaraṁ mātaraṁ sutam | bhṛtyaṁ kalatraṁ bandhuś ca śiṣya-vargāṁs tathaiva ca ||17|| yadā nārāyaṇa-kṣetre mantraṁ gṛhṇāti vaiṣṇavāt | viṣṇuḥ puṁsāṁ sahasraṁ ca līlayā ca samuddharet ||18|| mayā śrī-kṛṣṇa-mantraś ca kṛṣṇālaye mune purā | goloke virajā-tīre nīre kṣīra-nibhe 'male ||19|| śata-lakṣa-japaṁ kṛtvā puṇye vṛndāvane vane | śrī-kṛṣṇānugraheṇaiva mantraḥ siddho babhūva me ||20|| brahma-bhālodbhavo 'haṁ ca sarvādi-sargato mune | prāptaṁ mṛtyuñjayaṁ jñānaṁ kṛṣṇāc ca paramātmanaḥ ||21|| siddho mṛtyuñjayo 'haṁ nitya-nūtana-vigrahaḥ | brahmaṇaḥ patanenaiva nimeṣo me yathā hareḥ ||22|| evaṁ teṣāṁ pārṣadānāṁ nāsti mṛtyur yathā hareḥ | yasmin dehe labhen mantraṁ vaiṣṇavo vaiṣṇavād api ||23|| pūrva-karmāśritaṁ dehaṁ tyaktvā sa pārṣado bhavet | pañca-vaktreṇa satataṁ tan-nāma-guṇa-kīrtanam ||24|| karomi bhāryayā sārdhaṁ putrābhyāṁ cāpi nārada | tad dinaṁ durdinaṁ manye meghāc channaṁ na durdinam ||25|| yad dinaṁ kṛṣṇa-saṁlāpa-kathā-pīyuṣa-varjitam | taṁ kṣaṇaṁ niṣphalaṁ manye śrī-kṛṣṇa-kīrtanaṁ vinā ||26|| āyur harati kālaś ca puṁsāṁ tat-kīrtanena ca | taṁ kṣaṇaṁ maṅgalaṁ manye sarva-harṣa-karaṁ param ||27|| tasmāt pāpāḥ palāyante vainateyād ivoragāḥ | brahmaṇāpi purā labdhas tasmāt tan-mantra eva ca ||28|| padma-nābha-nābhi-padme śata-lakṣaṁ jajāpa sa | tadālalāpa jñānaṁ ca nirmalaṁ sṛṣṭi-kāraṇam ||29|| animādika-siddhiṁ ca cakāra tat-prabhāvataḥ | sṛṣṭiṁ ca vividhāṁ kṛtvā vidhātā ca babhūva saḥ ||30|| baraṁ tasmai dadau kṛṣṇo mat-samatvaṁ bhaveti ca | śeṣas tat-kalayā pūrvaṁ babhūva kaśyapātmajaḥ ||31|| tasmāt samprāpa tan-mantraṁ siddhaḥ koṭi-japena ca | sahasra-śirasas tasya mastakasyaika-deśataḥ ||32|| viśvaṁ sarṣapavat sarpasyaikadeśe yathā mune | kūrmas tat-kalayā pūrvaṁ babhūvāyonijaḥ svayam ||33|| anantas tat-pṛṣṭha-deśe gajendre maśako yathā | vāyv-ādhāraś ca kūrmaś ca jalādhāraḥ samīraṇaḥ ||34|| mahaj-jalaṁ mahā-viṣṇoḥ pratyekaṁ loma-kūpataḥ | mahā-viṣṇur jalādhāraḥ sarvādhāro mahaj-jalam ||35|| śūnyāśrayaṁ nirādhāraṁ param etan mahaj-jalam | tasmin mahaj-jale śete babhūva kalayā hareḥ ||36|| mahaj-jalaṁ mahā-vāyur babhūva kalayā hareḥ | rādhā-garbhodbhavo ḍimbhaḥ sa ca ḍimbhodbhavaḥ purā ||37|| babhañja ḍimbhaḥ sahasā golokāt preritas tathā | bhūtvā dvi-khaṇḍaṁ patito ḍimbho magno jalārṇave ||38|| bālaś ca śete toye paryaṅke ca yathā nṛpaḥ | mahā-viṣṇoś ca lomnāṁ ca vivareṣu pṛthak pṛthak ||39|| brahmāṇḍāni ca pratyekam asaṁkhyāni ca nārada | pṛthak pṛthak jalaṁ vyāptaṁ pratilomnaś ca kūpataḥ ||40|| vāyus tad-ūrdhvaṁ pratyekaṁ tad-ūrdhvaṁ kamaṭhas tathā | śeṣaḥ kamaṭha-pṛṣṭhe ca sahasra-mita-mastakaḥ ||41|| mastakasyaika-deśe ca ḍimbhaḥ sarṣapavan mune | ḍimbhāntare ca brahmāṇḍam anityaṁ kṛtrimaṁ ca tat ||42|| ḍimbhāntare ca brahmāṇḍa-nirmāṇa-kramam īpsitam | sadbhir jñātaṁ śruti-dvārā sākṣād dṛṣṭaṁ mayā mune ||43|| evaṁ ca sapta-pātālaṁ yathaivāṭṭhālikā-gṛham | prayayuḥ parinirmāṇaṁ krameṇa ca pṛthak pṛthak ||44|| atalaṁ vitalaṁ caiva sutalaṁ ca talātalam | rasātalaṁ mahātalaṁ pātālaṁ parikīrtitam ||45|| vitalaṁ sundaraṁ śuddhaṁ nirmāṇaṁ svargavan mune | sad-ratna-racitaṁ sarvam īśvarecchā-vinirmitam ||46|| pātālādhas talaṁ kṛṣṇaṁ gabhīraṁ ca bhayānakam | ḍimbhādharaṁ taj-jalaṁ ca ḍimbhāḍhaḥ śeṣa eva ca ||47|| atalopari toyaṁ ca toyopari vasundharā | kāñcanī bhūmi-saṁyuktā sapta-dvīpa-manoharā ||48|| sapta-sāgara-saṁyuktā vana-śaila-saridyutā | varttulā candra-vimbhābhā jala-madhye 'bja-patravat ||49|| jambu-dvīpaś ca tan-madhye lavaṇodena veṣṭhitaḥ | lavaṇoda-samudraś ca lakṣa-yojana-prasthakaḥ ||50|| dairdhyaṁ tasmād daśa-guṇo grāmasya parikhā yathā | upadvīpair bahutaraiḥ śobhāyuktaiḥ samanvitaḥ ||51|| jambu-dvīpe jambu-vṛkṣo vistīrṇo 'tivicitrakaḥ | śyāma-varṇaṁ pakva-phalaṁ gajendra-nibham eva ca ||52|| sumeru-śikharo yatra kailāsaḥ śaṅkarālayaḥ | ratnākaro hima-girir dvīpa-madhye manoharaḥ ||53|| meroś cāṣṭasu śṛṅgeṣu vicitrāviṣkṛteṣu ca | yatrāṣṭa-loka-pālānām āśramāṇi ca nārada ||54|| indro vahniḥ pitṛ-patinair ṛto varuṇo marut | kuvera īśaḥ patayaḥ pūrvādīnāṁ diśāṁ kramāt ||55|| eteṣām ālayaṁ śuddhaṁ ramaṇīyaṁ manoharam | pūrvasmād eva pratyekaṁ krameṇa ca pṛthak pṛthak ||56|| ūrdhvaṁ śṛṅgo 'tivistīrṇo brahma-lokas tad-agrataḥ | brahma-lokordhva-ḍimbhaś ca viśvaṁ ḍimbhāntaraṁ tathā ||57|| ūrdhva-śṛṅge ṣaṣṭa-loke brahma-lokas tad-ūrdhvataḥ | bhūr-loko 'pi bhuvar-lokaḥ svar-lokaś ca tathaiva ca ||58|| jana-loko mahar-lokaḥ satya-lokaś ca madhyataḥ | catur-yuge satya-loke pūrṇo dharmaś ca santatam ||59|| brahma-lokasya vāme ca dhruva-lokas tathaiva ca | viśvaṁ ca brahma-lokāntaṁ sraṣṭā sṛṣṭañca kṛtrimam ||60|| jambu-dvīpaś ca kathito yathā dṛṣṭo mayā mune | sarit-śailair bahu-vidhaiḥ kānanaiḥ kandarair yutaḥ ||61|| yatra bhārata-varṣaṁ ca sarveṣām īpsitaṁ varam | karma-kṣetraṁ satāṁ sadbhiḥ praśasyaṁ puṇyadaṁ param ||62|| āvirbhāvo 'tra kṛṣṇasya yatra vṛndāvanaṁ vanam | anya-sthāne sukhaṁ janma niṣphalaṁ ca gatāgatam ||63|| bhārate ca kṣaṇaṁ janma sārthakaṁ śubha-karma-jam | aneka-janma-puṇyena sādhūnāṁ janma bhārate ||64|| kṛṣṇānugrahato vidvān labdhvā ca janma bhārate | na bhajet kṛṣṇa-pādābjaṁ tad atyanta-viḍambanam ||65|| asārthakaṁ tasya janma vṛthā tad-garbha-yātanā | niṣphalaṁ tac-charīraṁ ca naśvaraṁ vyartha-jīvanam ||66|| jīvan mṛto hi pāpī sa cāṇḍālād adhamo 'śuciḥ | bhuṅkte nityam abhakṣyaṁ cāpy anivedyaṁ harer aho ||67|| viṇ-mūtra-kḷpta-bhakṣyaṁ ca nityaṁ bhuṅgkte ca śūkaraḥ || nahi kḷptam abhakṣyaṁ ca bhuṅgkte sa śūkarādhamaḥ ||68|| abhakṣyaṁ brāhmaṇānāṁ tad anivedyaṁ harer aho | annaṁ viṣṭhā jalaṁ mūtraṁ yad viṣṇor aniveditam ||69|| nityaṁ pādodakaṁ bhuṅkte naivedyaṁ ca harer dvija | tan-mantra-grahaṇaṁ kṛtvā jīvan-mukto hi bhārate ||70|| tasyaiva pāda-rajasā sadyaḥ pūtā vasundharā | sarvāny eva hi tīrthāni pavitrāṇi ca nārada ||71|| sa eva śuddhaḥ sarveṣu sadyo mukto mahī-tale | pade pade 'śva-medhasya labhate niścitaṁ phalam ||72|| evaṁ bhṛtyasya rakṣārthaṁ kṛṣṇo datvā sudarśanam | tathāpi sustho na prītas taṁ tyaktum akṣamaḥ kṣaṇam ||73|| evaṁ bhūto dayā-sindhur bhaktānugraha-kātaraḥ | ataḥ santo hi taṁ tyaktvā na sevante surāntaram ||74|| jambu-dvīpaś ca kathitaḥ svargān meru-krameṇa ca | anyeṣām api dvīpānāṁ śrūyatām anuvarttanam ||75|| jambu-dvīpāt paraḥ plakṣas tato 'pi dvi-guṇa-kramāt | vṛtaś cekṣurasādena pūrvasmād dvi-guṇena ca ||76|| pūrvasmād dvi-guṇair yuktaḥ saric-chaila-vanādikaiḥ | nānā-vidha-bhogād yuktaḥ śuddho 'tisundaraḥ ||77|| tatra krīḍanti tatra-sthā jarā-rogādi-varjitāḥ | na tatra karmaṇo janma bhuṅkte karma purātanam ||78|| bhuktvā śubhāśubhaṁ karma svargaṁ vā narakaṁ punaḥ | vrajanti te krameṇaiva mūḍhāḥ prāktanato mune ||79|| plakṣa-dvīpāt paraḥ śāka-dvīpo hi sundaro mune | pūrvasmād dvi-guṇo yuktaḥ suroda-dvi-guṇena ca ||80|| śāka-dvīpat kuśa-dvīpo dvi-guṇaḥ sumanoharaḥ | pūrvasmād dvi-guṇenaiva ghṛtodena samāvṛtaḥ ||81|| kuśa-dvīpāc ca dvi-guṇo vaka-dvīpo mahā-mune | vṛto dadhi-samudreṇa kramāt tad-dviguṇena ca ||82|| vaka-dvīpāc ca dvi-guṇaḥ śālmali-dvīpa eva ca | pūrvasmād dvi-guṇenaiva kṣīrodena samāvṛtaḥ ||83|| śveta-dvīpaś ca kṣīrode copadvīpo manoharaḥ | tatraiva bhagavān viṣṇuḥ sevitaḥ sindhu-kanyayā ||84|| nārāyaṇāṁśo vaikuṇṭhaḥ śuddhaḥ sattva-guṇāśrayaḥ | śyāmaś catur-bhujaḥ śānto vana-mālā-vibhūṣitaḥ ||85|| catur-bhujaiḥ śyāma-varṇaiḥ pārṣadaiḥ parivāritaḥ | brahmādibhis tūyamāno munibhiḥ sanakādibhiḥ ||86|| sukhado mokṣadaḥ śrīmān pradātā sarva-sampadām | dvīpaś ca vartulākāro viśuddhaś candra-vimbavat ||87|| yojanāyuta-vistīrṇo dairdhyaṁ ca tat-samaḥ sadā | amūlya-ratna-nirmāṇo babhūva svecchayā hareḥ ||88|| ātmānaṁ manyate tucchaṁ viśva-karmā nirīkṣya yam | samāvṛtaṁ pārṣadānāṁ śivirair lakṣa-koṭibhiḥ ||89|| udyānaiḥ kalpa-vṛkṣāṇāṁ saṁsaktaṁ śata-koṭibhiḥ | śata-koṭibhir aṣṭābhiḥ kāma-dhenubhir āvṛtam ||90|| puṣpodyānair āvṛtaiś ca sarobhiḥ śata-koṭibhiḥ | gandharvair nartakaiḥ siddhair yogendrair apsaro-gaṇaiḥ ||91|| tasmād dvīpāc ca dvi-guṇaḥ krauñca-dvīpo manoharaḥ | pūrvasmād dvi-guṇenaiva jalodena samāvṛtaḥ ||92|| sapta-dvīpāś ca kathitāḥ sarit-sāgara-kānanāḥ | śailair bahu-vidhair yuktāḥ sundaraiḥ kandarodaraiḥ ||93|| tat-parā kāñcanī bhūmiḥ sarva-sattva-vivarjitā | tejaḥ-svarūpā paramā prajvalantī divāniśam ||94|| evaṁ ḍimbhodara-sthaṁ ca viśvaṁ viśva-sṛjā kṛtam | ḍimbhas tal-loma-kūpe ca mahā-viṣṇuś ca nārada ||95|| yāvanti loma-kūpāṇy aviṣkṛtāni harer aho | tāvanty eva hi viśvāni cāsaṁkhyāni ca nārada ||96|| jale śete mahā-viṣṇur jalaṁ tat-pratilomasu | jalopari mahā-vāyur vāyor upari kacchapaḥ ||97|| kacchapopari śeṣaś ca gajendra-maśako yathā | sahasram ūrdhvaṁ śeṣasya mastakasyaika-deśataḥ ||98|| viśvādhāraś ca ḍimbhaś ca śūrpe ca sarṣapo yathā | sa eva ca mahā-viṣṇuḥ kṛṣṇasya paramātmanaḥ ||99|| ṣoḍaśāṁśo bhagavataḥ parasya prakṛteḥ pareḥ | brahmādi-stamba-paryantaṁ sarvaṁ mithyaiva nārada | bhaja satyaṁ paraṁ brahma rādheśaṁ tri-guṇāt param ||100|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre dvitīya-rātre bhakti-jñāna-nirūpaṇaṁ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| …