Chapter 1

प्रथमो ऽध्यायः अथाध्यात्मिक-वर्णनम् श्री-महादेव उवाच— नारायणꣳ नमस् कृत्य परमात्मानम् ईश्वरम् । शृणु नारद वक्ष्यामि परमꣳ धर्मम् ईप्सितम् ॥१॥ प्रकृतेः परम् इष्टꣳ च सर्वेषाम् अभिवाञ्छितम् । स्वेच्छामयꣳ परꣳ ब्रह्म पञ्च-रात्राभिधꣳ स्मृतम् ॥२॥ कारणꣳ काराणानाꣳ च कर्म-मूल-निकृन्तनम् । अनन्त-बीज-रूपꣳ च स्वाज्ञान-ध्वान्त-दीपकम् ॥३॥ सर्वेश्वरꣳ सर्व-धाम परꣳ वैराग्य-कारणम् । परमꣳ परमानन्द-माया-बन्ध-निकृन्तनम् ॥४॥ निर्लिप्तꣳ निर्गुणꣳ सारꣳ वेदानाꣳ गोपनीयकम् । कर्मिणाꣳ कर्मणाꣳ शश्वत् साक्षि-रूपꣳ सुनिर्मलम् ॥५॥ ब्रह्मेश-शेष-प्रमुख-देव-वन्द्यꣳ प्रशꣳसितम् । वेद-ज्ञानागोचरꣳ तꣳ योगिनाꣳ प्राणतः प्रियम् ॥६॥ सर्वाधारꣳ च सर्वाद्यꣳ सर्व-सन्देह-भञ्जनम् । सर्वाभीष्ट-प्रदातारꣳ सर्वेषाꣳ च सुदुर्लभम् ॥७॥ दुराराध्यꣳ च सर्वेषाꣳ भक्ति-साध्यꣳ च मुक्तिदम् । मङ्गल्यꣳ मङ्गलार्हꣳ च सर्व-विघ्न-विनाशनम् ॥८॥ पवित्रꣳ तीर्थ-पूतꣳ च मङ्गलानाꣳ च मङ्गलम् । वरꣳ स्व-पद-दातारम् भक्ति-दास्य-प्रदꣳ हरेः ॥९॥ पाप-घ्नꣳ पुण्यदꣳ शुद्धꣳ पापेन्ध-दाहनानलम् । सर्वावतार-बीजꣳ तꣳ सर्वावतार-वर्णनꣳ ॥१०॥ श्रुति-ज्ञꣳ श्रुति-दुर्बोधꣳ सर्वेषाꣳ श्रुति-सुन्दरम् । प्रसाददꣳ चाशु-तोषꣳ प्रसाद-गुण-सꣳयुतम् ॥११॥ पञ्च-रात्रꣳ इदꣳ ब्रह्मन् पञ्च-सꣳवादम् एव च । यत्र पञ्च-विधꣳ ज्ञानꣳ त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥१२॥ कृष्णेन ब्रह्मणे दत्तꣳ गोलोके विरजा-तटे । निरामये ब्रह्म-लोके मह्यꣳ दत्तꣳ च ब्रह्मणा ॥१३॥ पुरा सर्वादि-सर्गे च सर्व-ज्ञान-प्रदꣳ शुभम् । मया तुभ्यꣳ प्रदत्तꣳ च ज्ञानामृतम् अभीप्सितम् ॥१४॥ त्वम् एव वेद-व्यासाय पश्चाद् दास्यसि निश्चितम् । व्यासो दास्यति पुत्राय निर्जने ऽपि शुकाय च ॥१५॥ अतः परꣳ न दातव्यꣳ यस्मै कस्मै च नारद । विना नारायणाꣳशꣳ तꣳ व्यास-देवꣳ सुपुण्यदम् ॥१६॥ सत्यꣳ सत्य-स्वरूपꣳ च सती-सत्यवती-सुतम् । क्रमेण वर्णनꣳ सर्वम् एक-चित्तꣳ निशामय ॥१७॥ सर्वाद्याध्यात्मिकꣳ ज्ञानꣳ वेद-सारꣳ मनोहरम् । दुर्गꣳ नाना-प्रकारꣳ च नाना-तन्त्रेषु पुत्रक ॥१८॥ सर्व-सारोद्धृतꣳ तत्र श्री-कृष्ण-पाद-सेवनम् । सर्वेषाꣳ सम्मतꣳ ज्ञानꣳ निर्लिप्तꣳ भव-बन्धतः ॥१९॥ लक्ष-श्लोकम् इदꣳ शास्त्रꣳ श्री-कृष्णेन कृतꣳ पुरा । कथयामि कथꣳ ब्रह्मन् स्वल्पꣳ सꣳक्षेपतः शृणु ॥२०॥ आब्रह्म-स्तम्ब-पर्यन्तꣳ सर्वꣳ कृष्णꣳ चराचरम् । पुनस् तस्मिन् प्रलीनꣳ च पुनर् एव च सम्भवम् ॥२१॥ एक एवेश्वरः शश्वद् विश्वेषु निखिलेषु च । सर्वे तत्-कर्म-सिद्धाश् च मोहितास् तस्य मायया ॥२२॥ अनन्तस्य च कृष्णस्याप्य् अनन्तꣳ गुण-कीर्तनम् । अनन्त-रूपा कीर्तिश् चाप्य् अनन्तꣳ ज्ञानम् एव च ॥२३॥ नामान्य् अस्याप्य् अनन्तानि तीर्थ-पूतानि नारद । अनन्तानि च विश्वानि विचित्र-कृत्रिमाणि च ॥२४॥ नाना-विधानि सर्वाणि जीव-रूपाणि सर्वतः । मध्यमानि च क्षुद्राणि महन्ति चापि सर्वतः ॥२५॥ पृथक् पृथक् च प्रत्येकꣳ प्रत्यक्षꣳ सर्व-जीविषु । सन्ततꣳ सन्ति ये देवाः सन्तो जानन्ति निश्चितम् ॥२६॥ परमात्म-स्वरूपश् च भगवान् राधिकेश्वरः । निर्लिप्तः साक्षि-रूपश् च स च कर्मसु कर्मिणाꣳ ॥२७॥ जीवस् तत्-प्रतिबिम्बश् च भोक्ता च सुख-दुःखयोः । केचिद् वदन्ति तꣳ नित्यꣳ कारणस्य गुणेन च ॥२८॥ विद्यमानात् तिरोधानꣳ तिरोधानाच् च सꣳभवः । देहाद् देहान्तरꣳ यान्ति न मृत्युस् तस्य कुत्रचित् ॥२९॥ ततः प्रलीनः प्रलयः परꣳ सर्वालयालये । अतो नित्य-स्वरूपश् च जीव एव यथात्मकः ॥३०॥ केचिद् वदन्त्य् अनित्यश् च मिथ्यैव कृत्रिमः सदा । प्रलीयते पुनस् तत्र प्रतिबिम्बो यथा रवेः ॥३१॥ यथैव शात-कुम्भेषु निर्मलेषु जलेषु च । प्रत्येकꣳ प्रतिबिम्बश् च दृश्य एव हि जीविनाम् ॥३२॥ पुनः प्रलीयते सूर्ये गतेषु च घटेषु च । एवꣳ चन्द्रस्य बोद्धव्यꣳ दर्पणे जीवने यथा ॥३३॥ तस्मिन् नित्यꣳ परꣳ ब्रह्म सजीवो नित्य एव सः । सर्वान्तरात्मा भगवान् प्रत्यक्षꣳ प्रति-जीविषु ॥३४॥ अहꣳ ज्ञान-स्वरूपश् च ज्ञानाधिष्ठातृ-देवता । बुद्धि-रूपा भगवती सर्व-शक्ति-स्वरूपिणी ॥३५॥ इयꣳ दुर्गा तव पुरो विष्णु-माया सनातनी । अनया मोहिताः सर्वे कृष्ण-भक्तꣳ विना मुने ॥३६॥ मनः-स्वरूपो ब्रह्मा च मनो ऽधिष्ठातृ-देवता । स्वयꣳ स विषयी विष्णुः प्राणाः पञ्च-स्वरूपिणः ॥३७॥ एते ह्य् अभ्यन्तरे देवी चन्द्रः सूर्यश् च चक्षुषोः । सर्वे चन्द्रादयो देवाश् चेन्द्रियेषु पृथक् पृथक् ॥३८॥ धर्मः शीरश् च सर्वेषाꣳ जठरे च हुताशनः । प्राणाद् भिन्नश् च पवनः स विश्वासः प्रकीर्तितः ॥३९॥ गुणेशः कण्ठ-देशस्यो विघ्नदो विघ्न-नाश-कृत् । स्कन्दः प्रताप-रूपश् च कामो मनसि कामदः ॥४०॥ पापꣳ पुण्यꣳ हृदयजꣳ लक्ष्मीः सत्त्वानुसारिणी । आकण्ठ-देशात् सर्वेषाꣳ रसनासु सरस्वती ॥४१॥ सैव मन्त्रणा-रूपा पृथङ् मुक्त्या च सर्वतः । बुद्धिजाः शक्तयः सर्वा विद्यन्ते सर्व-जन्तुषु ॥४२॥ निद्रा तन्द्रा दया श्रद्धा तुष्टिः पुष्टिः क्षमा च क्षुत् । लज्जा तृष्णा यथेच्छा च शान्तिश् चिन्ता जरा जडा ॥४३॥ याते स्वामिनि यान्त्य् एते नर-देवम् इवानुगाः । चिन्ता ज्वरा च सततꣳ शोभाꣳ पुष्टिꣳ च द्वेष्टिꣳ च ॥४४॥ सर्वेषाꣳ जीविनाम् एव देहो ऽयꣳ पाञ्च-भौतिकः । पृथिवी वायुर् आकाशस् तेजस् तोयम् इति स्मृतः ॥४५॥ स्व-देहे च प्रपतिते स्व-भागꣳ प्राप्नुवन्ति च । पृथक् पृथक् च प्रत्येकम् एकम् एव क्रमेण च ॥४६॥ सङ्केत-पूर्वकꣳ नाम तत् स्मरन्ति च बान्धवाः । रुदन्ति सततꣳ भ्रान्त्या मायया मायिनस् तथा ॥४७॥ तस्मात् सन्तो हि सेवन्ते श्री-कृष्ण-चरणाम्बुजम् । नित्यꣳ सत्यम् अभयदꣳ जन्म-मृत्यु-जरा-हरम् ॥४८॥ प्रभात-स्वप्नवद् विश्वम् अनित्यꣳ कृत्रिमꣳ मुने । पाद्म-पद्मार्चितꣳ पाद-पद्मꣳ भज हरेर् मुदा ॥४९॥ मयोक्तꣳ प्रथमꣳ ज्ञानꣳ ज्ञानꣳ पञ्च-विधेषु च । द्वितीयꣳ श्रूयताꣳ वत्स यत्-सारꣳ कृष्ण-भक्तिदम् ॥५०॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे द्वितीय-रात्रे प्रथम-ज्ञानाध्यात्मिक-वर्णनꣳ नाम प्रथमो ऽध्यायः ॥१॥ …

prathamo 'dhyāyaḥ athādhyātmika-varṇanam śrī-mahādeva uvāca— nārāyaṇaṁ namas kṛtya paramātmānam īśvaram | śṛṇu nārada vakṣyāmi paramaṁ dharmam īpsitam ||1|| prakṛteḥ param iṣṭaṁ ca sarveṣām abhivāñchitam | svecchāmayaṁ paraṁ brahma pañca-rātrābhidhaṁ smṛtam ||2|| kāraṇaṁ kārāṇānāṁ ca karma-mūla-nikṛntanam | ananta-bīja-rūpaṁ ca svājñāna-dhvānta-dīpakam ||3|| sarveśvaraṁ sarva-dhāma paraṁ vairāgya-kāraṇam | paramaṁ paramānanda-māyā-bandha-nikṛntanam ||4|| nirliptaṁ nirguṇaṁ sāraṁ vedānāṁ gopanīyakam | karmiṇāṁ karmaṇāṁ śaśvat sākṣi-rūpaṁ sunirmalam ||5|| brahmeśa-śeṣa-pramukha-deva-vandyaṁ praśaṁsitam | veda-jñānāgocaraṁ taṁ yogināṁ prāṇataḥ priyam ||6|| sarvādhāraṁ ca sarvādyaṁ sarva-sandeha-bhañjanam | sarvābhīṣṭa-pradātāraṁ sarveṣāṁ ca sudurlabham ||7|| durārādhyaṁ ca sarveṣāṁ bhakti-sādhyaṁ ca muktidam | maṅgalyaṁ maṅgalārhaṁ ca sarva-vighna-vināśanam ||8|| pavitraṁ tīrtha-pūtaṁ ca maṅgalānāṁ ca maṅgalam | varaṁ sva-pada-dātāram bhakti-dāsya-pradaṁ hareḥ ||9|| pāpa-ghnaṁ puṇyadaṁ śuddhaṁ pāpendha-dāhanānalam | sarvāvatāra-bījaṁ taṁ sarvāvatāra-varṇanaṁ ||10|| śruti-jñaṁ śruti-durbodhaṁ sarveṣāṁ śruti-sundaram | prasādadaṁ cāśu-toṣaṁ prasāda-guṇa-saṁyutam ||11|| pañca-rātraṁ idaṁ brahman pañca-saṁvādam eva ca | yatra pañca-vidhaṁ jñānaṁ triṣu lokeṣu durlabham ||12|| kṛṣṇena brahmaṇe dattaṁ goloke virajā-taṭe | nirāmaye brahma-loke mahyaṁ dattaṁ ca brahmaṇā ||13|| purā sarvādi-sarge ca sarva-jñāna-pradaṁ śubham | mayā tubhyaṁ pradattaṁ ca jñānāmṛtam abhīpsitam ||14|| tvam eva veda-vyāsāya paścād dāsyasi niścitam | vyāso dāsyati putrāya nirjane 'pi śukāya ca ||15|| ataḥ paraṁ na dātavyaṁ yasmai kasmai ca nārada | vinā nārāyaṇāṁśaṁ taṁ vyāsa-devaṁ supuṇyadam ||16|| satyaṁ satya-svarūpaṁ ca satī-satyavatī-sutam | krameṇa varṇanaṁ sarvam eka-cittaṁ niśāmaya ||17|| sarvādyādhyātmikaṁ jñānaṁ veda-sāraṁ manoharam | durgaṁ nānā-prakāraṁ ca nānā-tantreṣu putraka ||18|| sarva-sāroddhṛtaṁ tatra śrī-kṛṣṇa-pāda-sevanam | sarveṣāṁ sammataṁ jñānaṁ nirliptaṁ bhava-bandhataḥ ||19|| lakṣa-ślokam idaṁ śāstraṁ śrī-kṛṣṇena kṛtaṁ purā | kathayāmi kathaṁ brahman svalpaṁ saṁkṣepataḥ śṛṇu ||20|| ābrahma-stamba-paryantaṁ sarvaṁ kṛṣṇaṁ carācaram | punas tasmin pralīnaṁ ca punar eva ca sambhavam ||21|| eka eveśvaraḥ śaśvad viśveṣu nikhileṣu ca | sarve tat-karma-siddhāś ca mohitās tasya māyayā ||22|| anantasya ca kṛṣṇasyāpy anantaṁ guṇa-kīrtanam | ananta-rūpā kīrtiś cāpy anantaṁ jñānam eva ca ||23|| nāmāny asyāpy anantāni tīrtha-pūtāni nārada | anantāni ca viśvāni vicitra-kṛtrimāṇi ca ||24|| nānā-vidhāni sarvāṇi jīva-rūpāṇi sarvataḥ | madhyamāni ca kṣudrāṇi mahanti cāpi sarvataḥ ||25|| pṛthak pṛthaK ca pratyekaṁ pratyakṣaṁ sarva-jīviṣu | santataṁ santi ye devāḥ santo jānanti niścitam ||26|| paramātma-svarūpaś ca bhagavān rādhikeśvaraḥ | nirliptaḥ sākṣi-rūpaś ca sa ca karmasu karmiṇāṁ ||27|| jīvas tat-pratibimbaś ca bhoktā ca sukha-duḥkhayoḥ | kecid vadanti taṁ nityaṁ kāraṇasya guṇena ca ||28|| vidyamānāt tirodhānaṁ tirodhānāc ca saṁbhavaḥ | dehād dehāntaraṁ yānti na mṛtyus tasya kutracit ||29|| tataḥ pralīnaḥ pralayaḥ paraṁ sarvālayālaye | ato nitya-svarūpaś ca jīva eva yathātmakaḥ ||30|| kecid vadanty anityaś ca mithyaiva kṛtrimaḥ sadā | pralīyate punas tatra pratibimbo yathā raveḥ ||31|| yathaiva śāta-kumbheṣu nirmaleṣu jaleṣu ca | pratyekaṁ pratibimbaś ca dṛśya eva hi jīvinām ||32|| punaḥ pralīyate sūrye gateṣu ca ghaṭeṣu ca | evaṁ candrasya boddhavyaṁ darpaṇe jīvane yathā ||33|| tasmin nityaṁ paraṁ brahma sajīvo nitya eva saḥ | sarvāntarātmā bhagavān pratyakṣaṁ prati-jīviṣu ||34|| ahaṁ jñāna-svarūpaś ca jñānādhiṣṭhātṛ-devatā | buddhi-rūpā bhagavatī sarva-śakti-svarūpiṇī ||35|| iyaṁ durgā tava puro viṣṇu-māyā sanātanī | anayā mohitāḥ sarve kṛṣṇa-bhaktaṁ vinā mune ||36|| manaḥ-svarūpo brahmā ca mano 'dhiṣṭhātṛ-devatā | svayaṁ sa viṣayī viṣṇuḥ prāṇāḥ pañca-svarūpiṇaḥ ||37|| ete hy abhyantare devī candraḥ sūryaś ca cakṣuṣoḥ | sarve candrādayo devāś cendriyeṣu pṛthak pṛthak ||38|| dharmaḥ śīraś ca sarveṣāṁ jaṭhare ca hutāśanaḥ | prāṇād bhinnaś ca pavanaḥ sa viśvāsaḥ prakīrtitaḥ ||39|| guṇeśaḥ kaṇṭha-deśasyo vighnado vighna-nāśa-kṛt | skandaḥ pratāpa-rūpaś ca kāmo manasi kāmadaḥ ||40|| pāpaṁ puṇyaṁ hṛdayajaṁ lakṣmīḥ sattvānusāriṇī | ākaṇṭha-deśāt sarveṣāṁ rasanāsu sarasvatī ||41|| saiva mantraṇā-rūpā pṛthaṅ muktyā ca sarvataḥ | buddhijāḥ śaktayaḥ sarvā vidyante sarva-jantuṣu ||42|| nidrā tandrā dayā śraddhā tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣamā ca kṣut | lajjā tṛṣṇā yathecchā ca śāntiś cintā jarā jaḍā ||43|| yāte svāmini yānty ete nara-devam ivānugāḥ | cintā jvarā ca satataṁ śobhāṁ puṣṭiṁ ca dveṣṭiṁ ca ||44|| sarveṣāṁ jīvinām eva deho 'yaṁ pāñca-bhautikaḥ | pṛthivī vāyur ākāśas tejas toyam iti smṛtaḥ ||45|| sva-dehe ca prapatite sva-bhāgaṁ prāpnuvanti ca | pṛthak pṛthak ca pratyekam ekam eva krameṇa ca ||46|| saṅketa-pūrvakaṁ nāma tat smaranti ca bāndhavāḥ | rudanti satataṁ bhrāntyā māyayā māyinas tathā ||47|| tasmāt santo hi sevante śrī-kṛṣṇa-caraṇāmbujam | nityaṁ satyam abhayadaṁ janma-mṛtyu-jarā-haram ||48|| prabhāta-svapnavad viśvam anityaṁ kṛtrimaṁ mune | pādma-padmārcitaṁ pāda-padmaṁ bhaja harer mudā ||49|| mayoktaṁ prathamaṁ jñānaṁ jñānaṁ pañca-vidheṣu ca | dvitīyaṁ śrūyatāṁ vatsa yat-sāraṁ kṛṣṇa-bhaktidam ||50|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre dvitīya-rātre prathama-jñānādhyātmika-varṇanaṁ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| …