Chapter 3

तृतीयो ऽध्यायः श्रीमहादेव उवाच— अथ सत्यसौ द्वितृतीयतूर्यकाः शिखिवामनेत्रशशिखण्डमण्डिताः । जय कृष्ण युगनिरन्तरात्मभूमि शिखिशक्तितास्यवृतिशक्तिवर्णकाः ॥१॥ प्राणि मध्यतो मुदितचेतसे ततो ऽन्त्यानुपरक्तदृङ्मत्तगुरुमारुताक्षराः । स चतुर्थकृष्णपादमिक्षुकामुको दशवर्णकश् च मनवर्यकस् त्व् असौ ॥२॥ सलवाधराचलसुतारमाक्षरैः पुटितः क्रमात् क्रमागतैः समुद्धरेत् । इति दन्तसूर्यवसुवर्ण उद्धृतः कवितानुतञ्जनरमाकरोद्यकृत् ॥३॥ मुखवृत्तनन्दयुतनारदो मुनिस् त्व् इह छन्द उक्तम् अमृतो विराड् अपि । त्रिजगद्विमोहनसमाह्वयो हरिः खलु देवतास्य मुनिभिः समीरिता ॥४॥ वसुमित्रभूधरगजात्मदिङ्मयैर् मनुर् अर्णकैस् त्रिपुटीकृतः पृथक् । निजजातिमुड्निगदितꣳ षडङकꣳ क्रिययैव तत् खलु जनानुरञ्जनꣳ ॥५॥ अथ सꣳविशोध्य तनुयुक्तमनिन्दितः प्रचय्य पीठम् अपि चारुचर्मणा । करयोर् दशाक्षरविधिꣳ क्रमात् न्यसेत् षडङ्गसायकम् अन्ङ्गपञ्चकꣳ च ॥६॥ मनुम् ईदृशꣳ न्यसतु सर्वतस् तनौ स्मरसꣳपुटैस् तद् अनु मातृकाक्षरैः । दशतत्त्वादि दशार्णकीर्तितꣳ त्व् अथ मूर्तिपञ्चरविधानम् आचरेत् ॥७॥ सृजतिस्थितिदशषडङ्गषायकान् न्यसतात् ततो ऽन्यद् अखिलꣳ पुरोक्तवत् । प्रविधायसकलभुवनैकसाक्षिणꣳ स्मरतान् मुकुन्दम् अनवद्यधीरधीः ॥८॥ अथ भूधरोदधिपरिष्कृतो महोन्नतशालगोपुरविशालवीथिके । मूलछद्मग्रसितसौधसꣳकुले मणिहर्म्यविस्तृतकवाटवेदिके ॥९॥ द्विजभूपविट्चरणजन्मानाꣳ गृहैर् विधैश् च शिल्पिजनवेश्मभिस् तथा । इभावाज्युरभ्रखरधेनुसौर्भच्छगलालयैश् च लसिते सहस्रशः ॥१०॥ विविधापणाश्रितमहाजनाकुले क्रयविक्रयद्रविणसꣳचयाण्ज्चिते । जनमानसाकृतिविदग्धसुन्दरीजनमन्दुरैः सुरुचिरैश् च मण्डिते ॥११॥ पृथुदीर्घिकाविमलपाथसि स्फुरद्विकचारविन्दमकरन्दलम्पटैः । कलहꣳससारसरथाङ्गनामभिर् विहगैर् विघुष्तककुभैः स्वके पुरे ॥१२॥ स्मरपादपैः सुरभिपुष्पलोलुपभ्रमराकुलैर् विविधकामदैर् नृणाम् । शिवमन्दमारुतच्लच्छिखैर् वृते मणिमण्डपे रविसहस्रप्रभे ॥१३॥ मणिदीपितान्तरे तनुचित्रविस्तृतवितान- शालिनि विलसिते विकस्वरविचित्रदामभिः । सुगन्धिगन्धसलिलोक्षितस्थले प्रमदाशतैर् मदनालसैः कविरभारलोलचारुचामरैः ॥१४॥ अभिसेविते स्खलितमञ्जुभाषिभिः स्तनभारभङ्गुरकृशावलग्नकैः । अधिवासधारमनिवार्यवर्षिणः सुमहानदामृतरसस्रुतेरधः ॥१५॥ सुरपादपस्य मणिभूतलोल्लसत् पृथुसिꣳहवक्त्रचरणाम्भ्जासने । अभिचिन्तयेत् सुखनिविष्टम् अच्युतꣳ नवनीलनीररुहकोमलच्छविम् ॥१६॥ कुटिलाग्रकुन्तललसत्करीटकꣳ स्मितरत्नपुष्परचितावतꣳसकम् । सुललातमुदञ्वितभुवꣳ मनोज्ञꣳ विपुलायतविलोलचारुलोचनम् ॥१७॥ मणिमण्डलोस्रपरिदीप्तगणडकꣳ नवबन्धुजीवकुसुमारुणाधरम् । स्मितचन्द्रिकोज्ज्वलितदिङ्मुखꣳ स्फुरत् पुलकश्रमाम्बुकणमण्डिताननम् ॥१८॥ स्फुरदꣳशुरत्नगणदीप्तभूषणोत्तमहारदामभिर् उरस्थलीयकम् । घनसारकुꣳकुमविलिप्तविग्रहꣳ पृथुदीप्तषड्द्वयभुजाविराजितम् ॥ अरुणाब्जनेत्रम् अङ्गजोन्मथिताङ्गम् अङ्कगसुशोभनकराम्बुजद्वयम् ॥१९॥ स्वाङ्कस्थभीष्मकसुतोरुयुगान्तरस्थꣳ ताꣳ तप्तहेमरुचिमात्मकराम्बुजाभ्याम् । श्लिष्ट्यन्तमार्द्रजघनामुपगूहमानाम् आत्मानमायलसत्करपल्लवाभ्याम् ॥२०॥ आनन्दोद्रेकनिघ्नाꣳ मुकुलितनयनेन्दीवराꣳ चारुहासाꣳ प्रोद्यद्रोमाञ्चलग्नश्रमजलकणिकामौक्तिकालꣳकृतङ्गीꣳ । आत्मन्यालीनबाह्यान्तरकरणगणामङ्गकैर्निस्तरङ्गे मज्जन्तꣳ लोलनानामतिमतुलमहानन्दसन्दिहसिन्धौ ॥२१॥ स द्वाभ्याꣳ युवतीभ्याꣳ दिव्यदुकूलानुलेपननिर्मलाभ्याम् । मन्मथशरणयुताभ्याꣳ श्यामारुणललितकोमलाङ्गलताभ्याम् ॥२२॥ भुजयुगलाश्लिष्ताभ्याꣳ श्यामारुणललितलोचनभ्रमराभ्याम् । आश्लिष्तमात्मदक्षिणवामगताभ्याꣳ करोल्लसत्कमलाभ्याम् ॥२३॥ पृष्ठगतया कलिन्दसुतया करकमलयुजा सम्परिरब्धमञ्जनरुचा च मदन्मथिता । पद्मगदारथाङ्गजलजमृद्भुजयुगयुगलꣳ दोर्द्वयसꣳसक्तवꣳशविलसन्मुखसरसीरुहम् ॥२४॥ दिक्षु बहिःसुरर्षियतिभिः भक्तिभारावनम्रतनुभिः । स्तुतिमुखमुखैः सन्ततꣳ सेव्यमानꣳ कमललोचनम् । ज्ञानविषयमर्थचतुष्टयप्रदꣳ त्रिभुवनजनकम् ॥२५॥ सान्द्रानन्दसुधाब्धिमग्नममले धाम्नि स्वके ऽवस्थितम् । ध्यात्वैवꣳ परमꣳ पुमाꣳसमनघात् सम्प्रेक्ष्य दीक्षागुरोः । लब्ध्वामुꣳ मनुमादरेण शितधीर्लक्षꣳ जपेद्योषिताम् । वार्ताकर्णनदर्शनादिरहितो मन्त्री गुरूणामपि ॥२६॥ जुहुयात्तद्दशाꣳशाꣳ सशर्करातिलक्षौद्रघृतेन पायसेन । प्रथमोक्तपीठवर्यके ऽमुꣳ प्रयजेदनित्यताविमुक्तैः ॥२७॥ आरभ्य विभूतिमथ न्यसेत् क्रमतः शरान्तमभ्यर्च्य । अद्येन्तरात्मानꣳ विꣳशत्यर्णोदिते यन्त्रवरे ॥२८॥ मध्ये बीजꣳ परितो वरुणेशयमेन्द्रदिक्षु सꣳलिख्य । पूर्वबीजचतुष्कꣳ तदपि च चत्वारिꣳशद्भरक्षरैर्द्व्यधिकैः ॥२९॥ श्लिष्तैश्च प्रवेशे शिवहरिवह्न्याशास्रयुवताꣳश्च विलिखेत् । वाङ्मयाश्रीभन्द्रास्तद्वह्व्योनुपालितलिखिताः ॥३०॥ शेषꣳ पर्वोदितवत् विधाय पीठमधस्तादभ्यर्च्य । सꣳकल्प्य मूर्तिमात्रमावाह्याभ्यर्च्य मध्यबीजे तत् ॥३१॥ मुखदक्षसव्यपृष्ठगबीजेष्वर्च्यास् तु शक्तयः क्रमशः । रुक्मिण्याद्याश्च षट्सुकोणेष्वङ्गनिकेसरेषु शरान् ॥३२॥ लक्ष्म्याद्यादलमध्येष्वग्न्यादिषु तद्वहिर्ध्वजप्रमुखान् अग्रकेतुꣳ श्यामꣳ पृष्ठे विप्रमरुणममलरक्तरुचम् ॥३३॥ पार्श्वद्वये निधीशानन्तौ तद्वदभिपूजयेत् क्रमशः । हेरम्बशास्तृद्वन्द्वविश्वक्सेनानधिदिक्षवहनाद्यम ॥३४॥ विद्रुममरकतदूर्वास्वर्णाभान् बहिरथेन्द्रवज्राद्यान् । यजनविधानमितीरितमावृतसप्तकयुतꣳ मुकुन्दस्य ॥३५॥ इति श्री-नारद-पञ्चरात्रे ज्ञानमृतसारे पञ्चमरात्रे तृतीयो ऽध्यायः ॥३॥ …

tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīmahādeva uvāca— atha satyasau dvitṛtīyatūryakāḥ śikhivāmanetraśaśikhaṇḍamaṇḍitāḥ | jaya kṛṣṇa yuganirantarātmabhūmi śikhiśaktitāsyavṛtiśaktivarṇakāḥ ||1|| prāṇi madhyato muditacetase tato 'ntyānuparaktadṛṅmattagurumārutākṣarāḥ | sa caturthakṛṣṇapādamikṣukāmuko daśavarṇakaś ca manavaryakas tv asau ||2|| salavādharācalasutāramākṣaraiḥ puṭitaḥ kramāt kramāgataiḥ samuddharet | iti dantasūryavasuvarṇa uddhṛtaḥ kavitānutañjanaramākarodyakṛt ||3|| mukhavṛttanandayutanārado munis tv iha chanda uktam amṛto virāḍ api | trijagadvimohanasamāhvayo hariḥ khalu devatāsya munibhiḥ samīritā ||4|| vasumitrabhūdharagajātmadiṅmayair manur arṇakais tripuṭīkṛtaḥ pṛthak | nijajātimuḍnigaditaṁ ṣaḍaṅakaṁ kriyayaiva tat khalu janānurañjanaṁ ||5|| atha saṁviśodhya tanuyuktamaninditaḥ pracayya pīṭham api cārucarmaṇā | karayor daśākṣaravidhiṁ kramāt nyaset ṣaḍaṅgasāyakam anṅgapañcakaṁ ca ||6|| manum īdṛśaṁ nyasatu sarvatas tanau smarasaṁpuṭais tad anu mātṛkākṣaraiḥ | daśatattvādi daśārṇakīrtitaṁ tv atha mūrtipañcaravidhānam ācaret ||7|| sṛjatisthitidaśaṣaḍaṅgaṣāyakān nyasatāt tato 'nyad akhilaṁ puroktavat | pravidhāyasakalabhuvanaikasākṣiṇaṁ smaratān mukundam anavadyadhīradhīḥ ||8|| atha bhūdharodadhipariṣkṛto mahonnataśālagopuraviśālavīthike | mūlachadmagrasitasaudhasaṁkule maṇiharmyavistṛtakavāṭavedike ||9|| dvijabhūpaviṭcaraṇajanmānāṁ gṛhair vidhaiś ca śilpijanaveśmabhis tathā | ibhāvājyurabhrakharadhenusaurbhacchagalālayaiś ca lasite sahasraśaḥ ||10|| vividhāpaṇāśritamahājanākule krayavikrayadraviṇasaṁcayāṇjcite | janamānasākṛtividagdhasundarījanamanduraiḥ suruciraiś ca maṇḍite ||11|| pṛthudīrghikāvimalapāthasi sphuradvikacāravindamakarandalampaṭaiḥ | kalahaṁsasārasarathāṅganāmabhir vihagair vighuṣtakakubhaiḥ svake pure ||12|| smarapādapaiḥ surabhipuṣpalolupabhramarākulair vividhakāmadair nṛṇām | śivamandamārutaclacchikhair vṛte maṇimaṇḍape ravisahasraprabhe ||13|| maṇidīpitāntare tanucitravistṛtavitāna- śālini vilasite vikasvaravicitradāmabhiḥ | sugandhigandhasalilokṣitasthale pramadāśatair madanālasaiḥ kavirabhāralolacārucāmaraiḥ ||14|| abhisevite skhalitamañjubhāṣibhiḥ stanabhārabhaṅgurakṛśāvalagnakaiḥ | adhivāsadhāramanivāryavarṣiṇaḥ sumahānadāmṛtarasasruteradhaḥ ||15|| surapādapasya maṇibhūtalollasat pṛthusiṁhavaktracaraṇāmbhjāsane | abhicintayet sukhaniviṣṭam acyutaṁ navanīlanīraruhakomalacchavim ||16|| kuṭilāgrakuntalalasatkarīṭakaṁ smitaratnapuṣparacitāvataṁsakam | sulalātamudañvitabhuvaṁ manojñaṁ vipulāyatavilolacārulocanam ||17|| maṇimaṇḍalosraparidīptagaṇaḍakaṁ navabandhujīvakusumāruṇādharam | smitacandrikojjvalitadiṅmukhaṁ sphurat pulakaśramāmbukaṇamaṇḍitānanam ||18|| sphuradaṁśuratnagaṇadīptabhūṣaṇottamahāradāmabhir urasthalīyakam | ghanasārakuṁkumaviliptavigrahaṁ pṛthudīptaṣaḍdvayabhujāvirājitam || aruṇābjanetram aṅgajonmathitāṅgam aṅkagasuśobhanakarāmbujadvayam ||19|| svāṅkasthabhīṣmakasutoruyugāntarasthaṁ tāṁ taptahemarucimātmakarāmbujābhyām | śliṣṭyantamārdrajaghanāmupagūhamānām ātmānamāyalasatkarapallavābhyām ||20|| ānandodrekanighnāṁ mukulitanayanendīvarāṁ cāruhāsāṁ prodyadromāñcalagnaśramajalakaṇikāmauktikālaṁkṛtaṅgīṁ | ātmanyālīnabāhyāntarakaraṇagaṇāmaṅgakairnistaraṅge majjantaṁ lolanānāmatimatulamahānandasandihasindhau ||21|| sa dvābhyāṁ yuvatībhyāṁ divyadukūlānulepananirmalābhyām | manmathaśaraṇayutābhyāṁ śyāmāruṇalalitakomalāṅgalatābhyām ||22|| bhujayugalāśliṣtābhyāṁ śyāmāruṇalalitalocanabhramarābhyām | āśliṣtamātmadakṣiṇavāmagatābhyāṁ karollasatkamalābhyām ||23|| pṛṣṭhagatayā kalindasutayā karakamalayujā samparirabdhamañjanarucā ca madanmathitā | padmagadārathāṅgajalajamṛdbhujayugayugalaṁ dordvayasaṁsaktavaṁśavilasanmukhasarasīruham ||24|| dikṣu bahiḥsurarṣiyatibhiḥ bhaktibhārāvanamratanubhiḥ | stutimukhamukhaiḥ santataṁ sevyamānaṁ kamalalocanam | jñānaviṣayamarthacatuṣṭayapradaṁ tribhuvanajanakam ||25|| sāndrānandasudhābdhimagnamamale dhāmni svake 'vasthitam | dhyātvaivaṁ paramaṁ pumāṁsamanaghāt samprekṣya dīkṣāguroḥ | labdhvāmuṁ manumādareṇa śitadhīrlakṣaṁ japedyoṣitām | vārtākarṇanadarśanādirahito mantrī gurūṇāmapi ||26|| juhuyāttaddaśāṁśāṁ saśarkarātilakṣaudraghṛtena pāyasena | prathamoktapīṭhavaryake 'muṁ prayajedanityatāvimuktaiḥ ||27|| ārabhya vibhūtimatha nyaset kramataḥ śarāntamabhyarcya | adyentarātmānaṁ viṁśatyarṇodite yantravare ||28|| madhye bījaṁ parito varuṇeśayamendradikṣu saṁlikhya | pūrvabījacatuṣkaṁ tadapi ca catvāriṁśadbharakṣarairdvyadhikaiḥ ||29|| śliṣtaiśca praveśe śivaharivahnyāśāsrayuvatāṁśca vilikhet | vāṅmayāśrībhandrāstadvahvyonupālitalikhitāḥ ||30|| śeṣaṁ parvoditavat vidhāya pīṭhamadhastādabhyarcya | saṁkalpya mūrtimātramāvāhyābhyarcya madhyabīje tat ||31|| mukhadakṣasavyapṛṣṭhagabījeṣvarcyās tu śaktayaḥ kramaśaḥ | rukmiṇyādyāśca ṣaṭsukoṇeṣvaṅganikesareṣu śarān ||32|| lakṣmyādyādalamadhyeṣvagnyādiṣu tadvahirdhvajapramukhān agraketuṁ śyāmaṁ pṛṣṭhe vipramaruṇamamalaraktarucam ||33|| pārśvadvaye nidhīśānantau tadvadabhipūjayet kramaśaḥ | herambaśāstṛdvandvaviśvaksenānadhidikṣavahanādyama ||34|| vidrumamarakatadūrvāsvarṇābhān bahirathendravajrādyān | yajanavidhānamitīritamāvṛtasaptakayutaṁ mukundasya ||35|| iti śrī-nārada-pañcarātre jñānamṛtasāre pañcamarātre tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| …