Chapter 3

तृतीयो ऽध्यायः सनत्-कुमार उवाच— अहो तात किम् आश्चर्यꣳ कृष्णस्य परमात्मनः । परꣳ नैवेद्य-माहात्म्यꣳ विस्तराद् वद साम्प्रतम् ॥१॥ अथ श्री-कृष्ण-महिम-वर्णनम् ब्रह्मोवाच— एकदा ब्राह्मणो हृष्टः प्रफुल्ल-वदनेक्षणः । पुत्रेण सार्धꣳ प्रययौ बान्धवस्य गृहꣳ मुदा ॥२॥ निमन्त्रितो विवाहेन महा-सꣳभार-सꣳभृतः । भुक्त्वा पीत्वा च तद्-गृहे स्व-गृहꣳ प्रययौ मुदा ॥३॥ सपुत्रो ब्राह्मणो मार्गे क्षुत्-पिपासार्दितः सुतः । ददर्श चन्द्र-भागाꣳ ताꣳ नदीम् अति-मनोहराम् ॥४॥ उवाच पुत्रः पित्रꣳ स्नात्वा भोक्ष्यामि चेति भोः । क्षुत्-पिपासा बलवती वर्धते तात वर्त्मनि ॥५॥ पुत्रस्य वचनꣳ श्रुत्वा तम् उवाच द्विजः स्वयम् । भयꣳकरꣳ वनम् इदꣳ समीपे सरितः सुतः ॥६॥ सुशीघ्रꣳ गच्छ ग्रामान्तꣳ पुरो रम्य-सरोवरम् । तत्र स्नात्वा च भोक्ष्यावो गच्छ वत्स यथासुखम् ॥७॥ तातस्य वचनꣳ श्रुत्वा जहास च चुकोप ह । पितरꣳ वक्तुम् आरेभे रक्त-पण्ग्कज-लोचनः ॥८॥ शिशुर् उवाच— बालो ऽहꣳ दश-वर्षीयस् त्वꣳ च वृद्धश् च ज्ञानदः । पिता ददाति पुत्राय ज्ञानꣳ सर्वत्र भू-तले ॥९॥ अहो दुरत्ययः कालो वृध्हो वदति बालवत् । कथꣳ प्राक्तनम् उल्लङ्घ्य ब्रूहि तात दुरत्ययम् ॥१०॥ प्राक्तनात् सुख-दुःखꣳ च रोगꣳ शोकꣳ भयꣳ पितः । सुमृत्युर् अपमृत्युर् वा चिरायुर् अल्प-जीवनः ॥११॥ यत्र काले च यन्-मृत्युर् भवनꣳ शुभ-कर्म च । न्यूनाधिकꣳ क्षणꣳ नास्ति निषेकः केन वार्यते ॥१२॥ यस्य हस्ते च यन्-मृत्युर् विधात्रा लिखितः पुरा । न च तꣳ खण्डितुꣳ शक्तः स्वयꣳ विष्णुश् च शङ्करः ॥१३॥ तात व्यर्थम् अधीतꣳ ते दुर्बुद्धेर् जन्म निष्फलम् । सुबुद्धेः सफलꣳ जन्म तत्-क्षणम् जीवनꣳ सुखम् ॥१४॥ येन शुक्ली-कृता हꣳसाः शुकाश् च हरिती-कृताः । मयूराश् चित्रिता येन स मे रक्षाꣳ करिष्यति ॥१५॥ येन कृष्णेन विश्वानि चासꣳख्यानि कृतानि च । चराचरꣳ च यो रक्षेत् स मे रक्षाꣳ करिष्यति ॥१६॥ घोरारण्ये सुखꣳ शेते यो हि कृष्णेन रक्षितः । निर्बन्धो ऽपि यस्य मरणꣳ तस्य मन्दिरे ॥१७॥ यः शेते नाग-शय्यासु प्राक्तनान् मङ्गलाहितः । यो नाग-भक्षितो भोगात् स भृतो गरुडान्तिके ॥१८॥ न समुद्रे च म्रियते नाग्नि-राशौ विषानले । न शस्त्रेण न चास्त्रेणायुर्-मर्माणि रक्षति ॥१९॥ नाप्राप्त-कालो म्रियते विद्धः शर-शतैर् अपि । तृणाग्रेणापि सꣳस्पृष्टः प्राप्त-कालो न जीवति ॥२०॥ कश्चिद् गर्भे च म्रियते कश्चिद् भूमिष्ट-मात्रतः । कश्चिद् यौवन-काले च कश्चिद् एव हि वार्द्धके ॥२१॥ कश्चिद् चिरायु रोगी चाप्य् अरोगी चापि कश्चन । कश्चिद् धनी दरिद्रश् च कश्चिद् एव हि कर्मणा ॥२२॥ कश्चित् कल्पान्त-जीवी च चिर-जीवी च कश्चन । प्राक्तनाद् अमरः कश्चिन् निषेको बलवत्तरः ॥२३॥ कश्चिद् याति च राजेन्द्रो दिव्य-यानेन कर्मणा । कश्चित् कीट-पतङ्गेषु कश्चित् पश्वादि-योनिषु ॥२४॥ कश्चिद् एव हि सन्न्यासी कश्चिच् च नर-घातकः । कश्चिद् गजेन्द्र-गामी च पशु-यायी च कश्चन ॥२५॥ कश्चिद् सूक्ष्माꣳशुका-धारी कश्चिज् जीर्ण-पटी जनः ॥२६॥ कश्चिन् नग्नो ऽअप्य् अनाहारी सुधा-भोजी च च कश्चन । कश्चिच् च सुन्दरः श्रीमान् गलत्-कुष्टी च कश्चन ॥२७॥ कश्चित् कुब्जश् चाङ्ग-हीनो बधिरः काण एव च । कश्चिद् दीर्घो मध्यमश् च कश्चित् खञ्जश् च वामनः ॥२८॥ कश्चित् कृष्णश् च गौरश् च श्यामलश् च स्व-कर्मणा । कश्चिद् भक्त्या च प्राप्नोति कृष्ण-दास्यꣳ सुदुर्लभम् ॥२९॥ ब्रह्मणः परमꣳ स्थानꣳ जन्म-मृत्यु-जरा-हरम् । कश्चित् प्राप्नोति परमꣳ ब्रह्म-लोकꣳ निरामयम् ॥३०॥ कश्चित् स्वर्गम् इन्द्र-पदꣳ शिव-लोकꣳ स्वकर्मणा । कश्चित् वर्गम् इन्द्र-लोकꣳ यम-लोकꣳ च कश्चन॥३१॥ कश्चिच् च नरके घोरे प्राप्नोति क्लेशम् उल्वणम् । तादितो यम-दूतेन क्षुधितस् तृषितः सदा ॥३२॥ भुङ्क्ते विण्-मूत्र-कीटꣳ तन्-मलꣳ श्लेष्मꣳ गरꣳ वसाम् । क्षुर-धारे तप्त-तैले वह्नौ शिते जले स्थले ॥३३॥ प्राप्नोति दारुणꣳ दुःखम् आकल्पꣳ पातकी पितः । तथा भोगावशेषे च लब्धा जन्म स्व-कर्मणा ॥३४॥ व्याधि-युक्तः प्रमुच्येत तया चेद् ईश्वरेच्छया । यद्-भयाद् वाति वातो ऽयꣳ सूर्यस् तपति यद्-भयात् ॥३५॥ वर्षतीन्द्रो दहत्य् अग्निर् मृत्युश् चरति जन्तुषु । यस्याज्ञया सृष्टि-विधौ मूर्मो ऽनन्तꣳ दधाति च॥ ३६॥ स च सर्वꣳ च ब्रह्माण्डꣳ लीलया चेश्वरेच्छया । यस्याज्ञया महा-भीता सर्वाधारा वसुन्धरा ॥३७॥ धरा सा सर्वस्याद्या रत्नवाꣳश् च हिमालयः । स्वयꣳ विधाता भगवान् ध्यायते यम् अहर्-निशम् ॥३८॥ यꣳ ध्यायते च भजते स्वयꣳ मृतुञ्जयः शिवः । सहस्र-वक्त्रो ऽयꣳ स्तौति ध्यायते भजते सदा ॥३९॥ स्वय्ꣳ सरस्वती स्तौति यम् ईश्वरम् अभीप्सितम् । सेवते पाद-पद्मꣳ च स्वयꣳ पद्मालया पितः ॥४०॥ माया भीता च यꣳ स्तौति दुर्गा दुर्गति-नाशिनी । स्तुवन्ति वेदाः सततꣳ सावित्री वेद-मातृका ॥४१॥ सिद्धेन्द्राश् च मुनीन्द्राश् च योगीन्द्राः सनकादयः । राजेन्द्राश् चासुरेन्द्राश् च सुरेन्द्रा मनवस् तथा ॥४२॥ ध्यायन्ते च भजन्ते च भक्ताः सन्तो हि सन्ततम् । केचिद् विदन्ति यꣳ ब्रह्माꣳ भगवन्तꣳ सनातनम् ॥४३॥ केचित् प्रधानꣳ सर्वाद्यꣳ केचिच् च ज्योतिर् ईश्वरम् । केचिच् च सर्व-रूपꣳ च सर्व-कारण-कारणम् ॥४४॥ केचित् स्वेच्छाभयꣳ रूपꣳ भक्तानुग्रह-विग्रहम् । केचित् सुरुचिरꣳ श्याम-सुन्दरꣳ मनोहरम् ॥४५॥ सानन्दꣳ परमानन्दꣳ गोविन्दꣳ नन्द-नन्दनम् । भज तात परꣳ ब्रह्म स्मर शश्वत् सुरेश्वरम् ॥४६॥ इत्य् एवम् उक्त्वा पितरꣳ चन्द्र-भागा-नदी-जले । स्नात्वा पपौ जलꣳ स्वच्छꣳ बुभुजे मिष्ट-मोदकम् ॥४७॥ पिता तद्-वचनꣳ श्रुत्वा सानन्दाश्रु मुमोच सः । चुचुम्ब गण्डꣳ पुत्रस्य समाश्लेषण-पूर्वकम् ॥४८॥ पिता स्नात्वा समारेभे सन्ध्याꣳ कर्तुꣳ च पूजनम् । सुस्नातꣳ पितरꣳ दृष्ट्वा पुत्रः स प्रययौ वनम् ॥४९॥ पत्रꣳ भोजन-पात्रार्थम् अर्हतुꣳ चञ्चलः शिशुः । चकार चयनꣳ तूर्णꣳ प्रशस्तꣳ पत्र-पञ्चकम् ॥५०॥ सुन्दरꣳ कुसुमꣳ वन्यꣳ पूजनार्थꣳ पितुस् तथा । ददर्श पुरतो बालः सुपक्वꣳ वदरी-फलम् ॥५१॥ चकार चयनꣳ तानि फलानि शोभनानि च । धात्री-फलꣳ सुपक्वꣳ च पक्वम् आम्रातकꣳ तथा ॥५२॥ सुपक्वꣳ च कदम्बꣳ च चकार चयनꣳ पुनः । सुपक्वꣳ सुन्दरꣳ रम्यꣳ दाडिमꣳ श्री-फलꣳ तथा ॥५३॥ रम्यꣳ जम्बु-फलꣳ चैव खर्जूरꣳ सुमनोहरम् । करञ्जकꣳ च जाम्बीरꣳ सुन्दरꣳ चिकुरꣳ तथा ॥५४॥ तत् सर्वꣳ चयनꣳ कृत्वा ददर्श पुरतः सरः । सुनिर्मलꣳ जलꣳ स्वच्छꣳ श्वेत-पद्मꣳ मनोहरम् ॥५५॥ रुचिरꣳ रक्त-कह्लारꣳ प्रस्फुटꣳ च जलान्तिके । विहाय तानि सर्वाणि सरः-शिरसि सुस्थले ॥५६॥ पपौ सरः-स्वच्छ-तोयꣳ जहार पद्मम् उल्वणम् । किꣳचित् सुरक्त-कह्लारꣳ पक्वꣳ पद्म-फलꣳ तथा ॥५७॥ सर्वम् आहरणꣳ कृत्वा पितरꣳ गन्तुम् उद्यतः । प्रफुल्ल-वदनः श्रीमान् सस्मितो द्विज-बालकः ॥५८॥ प्रफुल्ल-चम्पक-तरुꣳ ददर्श पुरतः शिशुः । मल्लिका-मालती-कुन्दयूथिका-माधवी-लताः ॥५९॥ चकार चयनꣳ स्फीतः पुष्पाणि सुन्दराणि च । पुष्पेण फल-पत्रेण तस्य भारो बभूव ह ॥६०॥ बालो वोढुम् अशक्यन्तश् च ययौ गमन-मन्थरः । न फलꣳ बुभुजे सो ऽपि धर्माधर्म-भयेन च ॥६१॥ पुरो ददर्श स शिशुर् घोरꣳ व्याघ्रालयꣳ भिया । तात तातेति शब्दꣳ च चकार ह पुनः पुनः ॥६२॥ न ददर्श च तातꣳ च शार्दुलꣳ च ददर्श सः । भिया सस्मार गोविन्द-पादारवैन्दम् ईप्सितम् ॥६३॥ हरिꣳ नर-हरिꣳ रामꣳ कृष्णꣳ विष्णुꣳ च माध्वम् । दामोदरꣳ हृषीकेशꣳ मुकुन्दꣳ मधु-सूदनम् ॥६४॥ एतानि दश नामानि जपन् विप्र-शिशुर् भिया । प्रययौ पुरतः शीघ्रꣳ पुनर् एव सरोवरम् ॥६५॥ सरसो निर्मले तीरे पुष्पाणि च फलानि च । ददौ भक्त्या भगवते कृष्णाय परमात्मने ॥६६॥ श्री-कृष्ण-पूजाꣳ कुर्वन्तꣳ ध्यानमानाꣳ पदाम्बुजम् । निकटꣳ न ययौ व्याघ्रो दृष्ट्वा बालꣳ च दूरतः ॥६७॥ व्याघ्रꣳ ददर्श बालश् च प्रकटास्यꣳ भयानकम् । विकृताकार-दशनꣳ विकटाक्षꣳ महोदरम् ॥६८॥ दृष्ट्वा च दुरतो व्याघ्रम् उवास सरसस् तटे । दध्यौ कृष्ण-पदाम्भोजꣳ जन्म-मृत्यु-जरा-हरम् ॥६९॥ मूलाधारꣳ स्वाधिष्ठानꣳ मणिपूरम् अनाहतम् । विशुद्धꣳ च तथाज्ञाख्यꣳ षट्-चक्रꣳ च विभाव्य च ॥७०॥ कुण्डलिन्या स्व-शक्त्या च सहितꣳ परमेश्वरम् । सहस्र-दल-पद्म-स्थꣳ हृदये स्वात्मनः प्रभुम् ॥७१॥ ददर्श द्विभुजꣳ कृष्णꣳ पीत-कौशेय-वाससम् । सस्मितꣳ सुन्दरꣳ शुद्धꣳ नवीन-जलद-प्रभम् ॥७२॥ कोटि-कन्दर्प-सौन्दर्य-लीला-धाम-मनोहरम् । कोटि-पार्वण-पूर्णेन्दु-प्रभा-जुष्टꣳ च सुन्दरम् ॥७३॥ सुख-दृश्यꣳ सुरूपꣳ च भक्तानुग्रह-कारकम् । चन्दनोक्षित-सर्वाङ्गꣳ रत्न-भूषण-भूषितम् ॥७४॥ प्रफुल्ल-पद्म-नयनꣳ राधा-वक्षः-स्थल-स्थितम् । मालती-माल्य-सम्बद्ध-चूडा-चारु-सुशोभनम् ॥७५॥ धृत-रत्नꣳ रत्न-पद्मꣳ दक्षिणेन करेण च । वामेन मणि-निर्माण-दीप्त-दर्पणम् उज्ज्वलम् ॥७६॥ रत्न-कुण्डाल-युग्मेन गण्ड-स्थल-विराजितम् । कौस्थुभेन मणीन्द्रेण चारु-वक्षः-स्थलोज्ज्वलम् ॥७७॥ मुक्ताराजि-विनिन्दैक-दन्त-राजि-विराजितम् । आजानु-मालती-माला-वन-माला-विभूषितम् ॥७८॥ वेदानन-सरस्वत्या स्तुतꣳ ब्रह्मेश-वन्दितम् । पद्मापद्मालया-माया-सꣳसेवित-पदाम्बुजम् ॥७९॥ परि-पूर्णतमम् ब्रह्म परमात्मानम् ईश्वरम् । निर्लिप्तꣳ साक्षि-भूतꣳ च भगवन्तꣳ सनातनम् ॥८०॥ सर्वेशाꣳ सर्व-रूपꣳ च सर्व-कारण-कारणम् । पुरुषꣳ परमात्मैकꣳ परेशꣳ प्रकृतेः परꣳ ॥८१॥ एवꣳ भूतꣳ विभुꣳ दृष्ट्वा मनसा प्रणनाम तम् । तुष्टाव परया भक्त्या तम् ईशꣳ सम्पुटाञ्जलिः ॥८२॥ श्री-सुभद्र उवाच— हे नाथ दर्श्नꣳ देहि माꣳ भक्तꣳ शरणागतम् । श्रीद श्रीश श्री-निवास श्री-निधे श्री-निकेतन ॥८३॥ श्रिया सेवित-पादाब्ज श्री-समुत्पत्ति-कारण । वेदानिर्वचनियेश निरीह निर्गुणाधिप ॥८४॥ सर्वाद्य सर्व-निलय सर्व-बीज सनातन । शान्त सरस्वती-कान्त नितान्त सर्व-कर्मसु ॥८५॥ सर्वाधार निराधार काम-पूर परात् पर । दुष्पारासार-सꣳसार-कर्ण-धार नमो ऽस्तु ते ॥८६॥ इत्य् एवम् उक्त्वा स शिशु रुरोद च पुनः पुनः । ध्यायेन तत्-पदाम्भोजꣳ शरणꣳ च चकार सः ॥८७॥ इति विप्रकृतꣳ स्तोत्रꣳ त्रि-सन्ध्यꣳ यः पठेन् नरः । मुच्यते सर्व-पापेभ्यो विष्णु-लोकꣳ स गच्छति ॥८८॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे ब्रह्म-सनत्-कुमार-सꣳवादे श्री-कृष्ण-महिमोपालम्भनꣳ नाम तृतीयो ऽध्यायः ॥३॥ …

tṛtīyo 'dhyāyaḥ sanat-kumāra uvāca— aho tāta kim āścaryaṁ kṛṣṇasya paramātmanaḥ | paraṁ naivedya-māhātmyaṁ vistarād vada sāmpratam ||1|| atha śrī-kṛṣṇa-mahima-varṇanam brahmovāca— ekadā brāhmaṇo hṛṣṭaḥ praphulla-vadanekṣaṇaḥ | putreṇa sārdhaṁ prayayau bāndhavasya gṛhaṁ mudā ||2|| nimantrito vivāhena mahā-saṁbhāra-saṁbhṛtaḥ | bhuktvā pītvā ca tad-gṛhe sva-gṛhaṁ prayayau mudā ||3|| saputro brāhmaṇo mārge kṣut-pipāsārditaḥ sutaḥ | dadarśa candra-bhāgāṁ tāṁ nadīm ati-manoharām ||4|| uvāca putraḥ pitraṁ snātvā bhokṣyāmi ceti bhoḥ | kṣut-pipāsā balavatī vardhate tāta vartmani ||5|| putrasya vacanaṁ śrutvā tam uvāca dvijaḥ svayam | bhayaṁkaraṁ vanam idaṁ samīpe saritaḥ sutaḥ ||6|| suśīghraṁ gaccha grāmāntaṁ puro ramya-sarovaram | tatra snātvā ca bhokṣyāvo gaccha vatsa yathāsukham ||7|| tātasya vacanaṁ śrutvā jahāsa ca cukopa ha | pitaraṁ vaktum ārebhe rakta-paṇgkaja-locanaḥ ||8|| śiśur uvāca— bālo 'haṁ daśa-varṣīyas tvaṁ ca vṛddhaś ca jñānadaḥ | pitā dadāti putrāya jñānaṁ sarvatra bhū-tale ||9|| aho duratyayaḥ kālo vṛdhho vadati bālavat | kathaṁ prāktanam ullaṅghya brūhi tāta duratyayam ||10|| prāktanāt sukha-duḥkhaṁ ca rogaṁ śokaṁ bhayaṁ pitaḥ | sumṛtyur apamṛtyur vā cirāyur alpa-jīvanaḥ ||11|| yatra kāle ca yan-mṛtyur bhavanaṁ śubha-karma ca | nyūnādhikaṁ kṣaṇaṁ nāsti niṣekaḥ kena vāryate ||12|| yasya haste ca yan-mṛtyur vidhātrā likhitaḥ purā | na ca taṁ khaṇḍituṁ śaktaḥ svayaṁ viṣṇuś ca śaṅkaraḥ ||13|| tāta vyartham adhītaṁ te durbuddher janma niṣphalam | subuddheḥ saphalaṁ janma tat-kṣaṇam jīvanaṁ sukham ||14|| yena śuklī-kṛtā haṁsāḥ śukāś ca haritī-kṛtāḥ | mayūrāś citritā yena sa me rakṣāṁ kariṣyati ||15|| yena kṛṣṇena viśvāni cāsaṁkhyāni kṛtāni ca | carācaraṁ ca yo rakṣet sa me rakṣāṁ kariṣyati ||16|| ghorāraṇye sukhaṁ śete yo hi kṛṣṇena rakṣitaḥ | nirbandho 'pi yasya maraṇaṁ tasya mandire ||17|| yaḥ śete nāga-śayyāsu prāktanān maṅgalāhitaḥ | yo nāga-bhakṣito bhogāt sa bhṛto garuḍāntike ||18|| na samudre ca mriyate nāgni-rāśau viṣānale | na śastreṇa na cāstreṇāyur-marmāṇi rakṣati ||19|| nāprāpta-kālo mriyate viddhaḥ śara-śatair api | tṛṇāgreṇāpi saṁspṛṣṭaḥ prāpta-kālo na jīvati ||20|| kaścid garbhe ca mriyate kaścid bhūmiṣṭa-mātrataḥ | kaścid yauvana-kāle ca kaścid eva hi vārddhake ||21|| kaścid cirāyu rogī cāpy arogī cāpi kaścana | kaścid dhanī daridraś ca kaścid eva hi karmaṇā ||22|| kaścit kalpānta-jīvī ca cira-jīvī ca kaścana | prāktanād amaraḥ kaścin niṣeko balavattaraḥ ||23|| kaścid yāti ca rājendro divya-yānena karmaṇā | kaścit kīṭa-pataṅgeṣu kaścit paśvādi-yoniṣu ||24|| kaścid eva hi sannyāsī kaścic ca nara-ghātakaḥ | kaścid gajendra-gāmī ca paśu-yāyī ca kaścana ||25|| kaścid sūkṣmāṁśukā-dhārī kaścij jīrṇa-paṭī janaḥ ||26|| kaścin nagno 'apy anāhārī sudhā-bhojī ca ca kaścana | kaścic ca sundaraḥ śrīmān galat-kuṣṭī ca kaścana ||27|| kaścit kubjaś cāṅga-hīno badhiraḥ kāṇa eva ca | kaścid dīrgho madhyamaś ca kaścit khañjaś ca vāmanaḥ ||28|| kaścit kṛṣṇaś ca gauraś ca śyāmalaś ca sva-karmaṇā | kaścid bhaktyā ca prāpnoti kṛṣṇa-dāsyaṁ sudurlabham ||29|| brahmaṇaḥ paramaṁ sthānaṁ janma-mṛtyu-jarā-haram | kaścit prāpnoti paramaṁ brahma-lokaṁ nirāmayam ||30|| kaścit svargam indra-padaṁ śiva-lokaṁ svakarmaṇā | kaścit vargam indra-lokaṁ yama-lokaṁ ca kaścana||31|| kaścic ca narake ghore prāpnoti kleśam ulvaṇam | tādito yama-dūtena kṣudhitas tṛṣitaḥ sadā ||32|| bhuṅkte viṇ-mūtra-kīṭaṁ tan-malaṁ śleṣmaṁ garaṁ vasām | kṣura-dhāre tapta-taile vahnau śite jale sthale ||33|| prāpnoti dāruṇaṁ duḥkham ākalpaṁ pātakī pitaḥ | tathā bhogāvaśeṣe ca labdhā janma sva-karmaṇā ||34|| vyādhi-yuktaḥ pramucyeta tayā ced īśvarecchayā | yad-bhayād vāti vāto 'yaṁ sūryas tapati yad-bhayāt ||35|| varṣatīndro dahaty agnir mṛtyuś carati jantuṣu | yasyājñayā sṛṣṭi-vidhau mūrmo 'nantaṁ dadhāti ca|| 36|| sa ca sarvaṁ ca brahmāṇḍaṁ līlayā ceśvarecchayā | yasyājñayā mahā-bhītā sarvādhārā vasundharā ||37|| dharā sā sarvasyādyā ratnavāṁś ca himālayaḥ | svayaṁ vidhātā bhagavān dhyāyate yam ahar-niśam ||38|| yaṁ dhyāyate ca bhajate svayaṁ mṛtuñjayaḥ śivaḥ | sahasra-vaktro 'yaṁ stauti dhyāyate bhajate sadā ||39|| svayṁ sarasvatī stauti yam īśvaram abhīpsitam | sevate pāda-padmaṁ ca svayaṁ padmālayā pitaḥ ||40|| māyā bhītā ca yaṁ stauti durgā durgati-nāśinī | stuvanti vedāḥ satataṁ sāvitrī veda-mātṛkā ||41|| siddhendrāś ca munīndrāś ca yogīndrāḥ sanakādayaḥ | rājendrāś cāsurendrāś ca surendrā manavas tathā ||42|| dhyāyante ca bhajante ca bhaktāḥ santo hi santatam | kecid vidanti yaṁ brahmāṁ bhagavantaṁ sanātanam ||43|| kecit pradhānaṁ sarvādyaṁ kecic ca jyotir īśvaram | kecic ca sarva-rūpaṁ ca sarva-kāraṇa-kāraṇam ||44|| kecit svecchābhayaṁ rūpaṁ bhaktānugraha-vigraham | kecit suruciraṁ śyāma-sundaraṁ manoharam ||45|| sānandaṁ paramānandaṁ govindaṁ nanda-nandanam | bhaja tāta paraṁ brahma smara śaśvat sureśvaram ||46|| ity evam uktvā pitaraṁ candra-bhāgā-nadī-jale | snātvā papau jalaṁ svacchaṁ bubhuje miṣṭa-modakam ||47|| pitā tad-vacanaṁ śrutvā sānandāśru mumoca saḥ | cucumba gaṇḍaṁ putrasya samāśleṣaṇa-pūrvakam ||48|| pitā snātvā samārebhe sandhyāṁ kartuṁ ca pūjanam | susnātaṁ pitaraṁ dṛṣṭvā putraḥ sa prayayau vanam ||49|| patraṁ bhojana-pātrārtham arhatuṁ cañcalaḥ śiśuḥ | cakāra cayanaṁ tūrṇaṁ praśastaṁ patra-pañcakam ||50|| sundaraṁ kusumaṁ vanyaṁ pūjanārthaṁ pitus tathā | dadarśa purato bālaḥ supakvaṁ vadarī-phalam ||51|| cakāra cayanaṁ tāni phalāni śobhanāni ca | dhātrī-phalaṁ supakvaṁ ca pakvam āmrātakaṁ tathā ||52|| supakvaṁ ca kadambaṁ ca cakāra cayanaṁ punaḥ | supakvaṁ sundaraṁ ramyaṁ dāḍimaṁ śrī-phalaṁ tathā ||53|| ramyaṁ jambu-phalaṁ caiva kharjūraṁ sumanoharam | karañjakaṁ ca jāmbīraṁ sundaraṁ cikuraṁ tathā ||54|| tat sarvaṁ cayanaṁ kṛtvā dadarśa purataḥ saraḥ | sunirmalaṁ jalaṁ svacchaṁ śveta-padmaṁ manoharam ||55|| ruciraṁ rakta-kahlāraṁ prasphuṭaṁ ca jalāntike | vihāya tāni sarvāṇi saraḥ-śirasi susthale ||56|| papau saraḥ-svaccha-toyaṁ jahāra padmam ulvaṇam | kiṁcit surakta-kahlāraṁ pakvaṁ padma-phalaṁ tathā ||57|| sarvam āharaṇaṁ kṛtvā pitaraṁ gantum udyataḥ | praphulla-vadanaḥ śrīmān sasmito dvija-bālakaḥ ||58|| praphulla-campaka-taruṁ dadarśa purataḥ śiśuḥ | mallikā-mālatī-kundayūthikā-mādhavī-latāḥ ||59|| cakāra cayanaṁ sphītaḥ puṣpāṇi sundarāṇi ca | puṣpeṇa phala-patreṇa tasya bhāro babhūva ha ||60|| bālo voḍhum aśakyantaś ca yayau gamana-mantharaḥ | na phalaṁ bubhuje so 'pi dharmādharma-bhayena ca ||61|| puro dadarśa sa śiśur ghoraṁ vyāghrālayaṁ bhiyā | tāta tāteti śabdaṁ ca cakāra ha punaḥ punaḥ ||62|| na dadarśa ca tātaṁ ca śārdulaṁ ca dadarśa saḥ | bhiyā sasmāra govinda-pādāravaindam īpsitam ||63|| hariṁ nara-hariṁ rāmaṁ kṛṣṇaṁ viṣṇuṁ ca mādhvam | dāmodaraṁ hṛṣīkeśaṁ mukundaṁ madhu-sūdanam ||64|| etāni daśa nāmāni japan vipra-śiśur bhiyā | prayayau purataḥ śīghraṁ punar eva sarovaram ||65|| saraso nirmale tīre puṣpāṇi ca phalāni ca | dadau bhaktyā bhagavate kṛṣṇāya paramātmane ||66|| śrī-kṛṣṇa-pūjāṁ kurvantaṁ dhyānamānāṁ padāmbujam | nikaṭaṁ na yayau vyāghro dṛṣṭvā bālaṁ ca dūrataḥ ||67|| vyāghraṁ dadarśa bālaś ca prakaṭāsyaṁ bhayānakam | vikṛtākāra-daśanaṁ vikaṭākṣaṁ mahodaram ||68|| dṛṣṭvā ca durato vyāghram uvāsa sarasas taṭe | dadhyau kṛṣṇa-padāmbhojaṁ janma-mṛtyu-jarā-haram ||69|| mūlādhāraṁ svādhiṣṭhānaṁ maṇipūram anāhatam | viśuddhaṁ ca tathājñākhyaṁ ṣaṭ-cakraṁ ca vibhāvya ca ||70|| kuṇḍalinyā sva-śaktyā ca sahitaṁ parameśvaram | sahasra-dala-padma-sthaṁ hṛdaye svātmanaḥ prabhum ||71|| dadarśa dvibhujaṁ kṛṣṇaṁ pīta-kauśeya-vāsasam | sasmitaṁ sundaraṁ śuddhaṁ navīna-jalada-prabham ||72|| koṭi-kandarpa-saundarya-līlā-dhāma-manoharam | koṭi-pārvaṇa-pūrṇendu-prabhā-juṣṭaṁ ca sundaram ||73|| sukha-dṛśyaṁ surūpaṁ ca bhaktānugraha-kārakam | candanokṣita-sarvāṅgaṁ ratna-bhūṣaṇa-bhūṣitam ||74|| praphulla-padma-nayanaṁ rādhā-vakṣaḥ-sthala-sthitam | mālatī-mālya-sambaddha-cūḍā-cāru-suśobhanam ||75|| dhṛta-ratnaṁ ratna-padmaṁ dakṣiṇena kareṇa ca | vāmena maṇi-nirmāṇa-dīpta-darpaṇam ujjvalam ||76|| ratna-kuṇḍāla-yugmena gaṇḍa-sthala-virājitam | kausthubhena maṇīndreṇa cāru-vakṣaḥ-sthalojjvalam ||77|| muktārāji-vinindaika-danta-rāji-virājitam | ājānu-mālatī-mālā-vana-mālā-vibhūṣitam ||78|| vedānana-sarasvatyā stutaṁ brahmeśa-vanditam | padmāpadmālayā-māyā-saṁsevita-padāmbujam ||79|| pari-pūrṇatamam brahma paramātmānam īśvaram | nirliptaṁ sākṣi-bhūtaṁ ca bhagavantaṁ sanātanam ||80|| sarveśāṁ sarva-rūpaṁ ca sarva-kāraṇa-kāraṇam | puruṣaṁ paramātmaikaṁ pareśaṁ prakṛteḥ paraṁ ||81|| evaṁ bhūtaṁ vibhuṁ dṛṣṭvā manasā praṇanāma tam | tuṣṭāva parayā bhaktyā tam īśaṁ sampuṭāñjaliḥ ||82|| śrī-subhadra uvāca— he nātha darśnaṁ dehi māṁ bhaktaṁ śaraṇāgatam | śrīda śrīśa śrī-nivāsa śrī-nidhe śrī-niketana ||83|| śriyā sevita-pādābja śrī-samutpatti-kāraṇa | vedānirvacaniyeśa nirīha nirguṇādhipa ||84|| sarvādya sarva-nilaya sarva-bīja sanātana | śānta sarasvatī-kānta nitānta sarva-karmasu ||85|| sarvādhāra nirādhāra kāma-pūra parāt para | duṣpārāsāra-saṁsāra-karṇa-dhāra namo 'stu te ||86|| ity evam uktvā sa śiśu ruroda ca punaḥ punaḥ | dhyāyena tat-padāmbhojaṁ śaraṇaṁ ca cakāra saḥ ||87|| iti viprakṛtaṁ stotraṁ tri-sandhyaṁ yaḥ paṭhen naraḥ | mucyate sarva-pāpebhyo viṣṇu-lokaṁ sa gacchati ||88|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre prathamaika-rātre brahma-sanat-kumāra-saṁvāde śrī-kṛṣṇa-mahimopālambhanaṁ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| …