Chapter 2

द्वितीयोऽध्यायः शुक उवाच— कुत्र वा पञ्च-रात्रꣳ च नारदस्य च धीमते । प्रदत्तꣳ शम्भुना तात तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥१॥ अथ नारदस्य तपो-वर्णनम् व्यास उवाच— अधीत्य सर्वान् वेदाꣳश् च वेदाङ्गाण् पितुर् अन्तिके । जगाम तीत्र्हꣳ केदारꣳ सुप्रशस्तꣳ च भारते ॥२॥ हिमालयस्य पूर्वे य गङ्गा-तीरे मनोहरे । सिद्धे नारायण-क्षेत्रे सर्वेषाꣳ अभिवाञ्च्छिते ॥३॥ तपश् चकार स मुनिर् दिव्यꣳ वर्ष-सहस्रकम् । पित्रोक्तेनैव विधिना सततꣳ सꣳयुतः शुचिः ॥४॥ शुश्रावाकाश-वाणीꣳ च तपसो ऽन्ते महा-मुनिः । स्वल्पाक्षराꣳ च बह्व्-अर्थाꣳ परिणाम-सुखावहाम् ॥५॥ अथ नारदꣳ प्रति दैव-वाणी अशरीरिष्य् उवाच— आधारितो यदि हरिस् तपसा ततः किम् । नाधारितो यदि हरिस् तपसा ततः किम् । अन्तर् बहिर् यदि हरिस् तपसा ततः किम् । नान्तर् बहिर् यदि हरिस् तपसा ततः किम् ॥६॥ विरम विरम ब्रह्मन् किꣳ तपस्यासु वत्स । व्रज व्रज द्विज शीघ्रꣳ शङ्करꣳ ज्ञान-सिन्धुम् । लभ लभ हरि-भक्तिꣳ वैष्णवोक्ताꣳ सुपक्वाꣳ । भव-निगड-निबन्ध-छेदिनीꣳ कर्तनीꣳ च ॥७॥ इति श्रुत्वा च स मुनिर् विमनाः स्वर्-णदी-तटे । चकारार्थानुसन्धानꣳ न प्रसन्नम् च तन् मनः ॥८॥ रुरोद स्वर्-णदी-तीरे स्मारꣳ स्मारꣳ हरेः पदम् । ददर्श पुरतस् तातꣳ ब्रह्माणꣳ सकुमारकम् ॥९॥ ननाम सहसा मूर्ध्ना पितरꣳ तꣳ सहोदरम् । पाद्यम् अर्घ्यꣳ च प्रददौ जवेन सादरꣳ मुनिः ॥१०॥ श्लोक-द्वयार्थꣳ पप्रच्छ कुमारꣳ जगताꣳ विधिम् । सुखासीनꣳ सुस्थिरꣳ च सस्मितꣳ च गत-श्रमम् ॥११॥ स्वात्मारामꣳ पूर्ण-कामꣳ ज्ञानिनाꣳ च गुरोर् गुरुम् । साश्रु-नेत्रः पुलकितो भक्त्या प्रणत-कन्धरम् ॥१२॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तꣳ कातरꣳ विधिः । पुत्रेण सार्द्धम् आलोच्य व्याख्याꣳ कर्तुꣳ समारेभे ॥१३॥ अथ दैव-वाण्यर्थः ब्रह्मोवाच— हे वत्स पूर्व-श्लोकार्थꣳ निगूढꣳ श्रुति-सम्मतम् । वेदार्थꣳ द्वि-विधꣳ शुद्धꣳ व्याख्याꣳ कुर्वन्ति वैदिकाः ॥१४॥ आराधितो यदि हरिर् येन पुꣳसा स्व-भक्तितः । किꣳ तस्य तपसा व्यर्थꣳ तीर्थ-पूतस्य नारद ॥१५॥ कृष्ण-मन्त्रोपासकस्य जीवन्-मुक्तस्य भारते । तपश् चोपहास-बीजꣳ तथा चर्वित-चर्वणम् ॥१६॥ मन्त्र-ग्रहण-मात्रेण पुरुषाणाꣳ शतꣳ सुत । पुनाति स्व-स्व-भक्तꣳ च चान्धवꣳश् चावलीलया ॥१७॥ नहि धर्मो नहि तपः श्री-कृष्ण-सेवनात् परम् । परिश्रमꣳ च विफलꣳ तपसा वैष्णवस्य च ॥१८॥ कृष्ण-मन्त्रोपासकस्य तीर्थ-पूतस्य पुत्रक । तीर्थ-स्नानम् अनशनꣳ वेदेषु च विडम्बनम् ॥१९॥ पूर्व-कर्मानुरोधेन यत् पापꣳ वैष्णवस्य च । मन्त्र-ग्रहण-मात्रेण नष्टꣳ वह्नौ यथा तृणम् ॥२०॥ पवित्रः परमो वह्निः पवित्रꣳ चामलꣳ जलꣳ । पवित्रꣳ भारतꣳ वर्षꣳ तीर्थꣳ यत् तुलसी-दलम् ॥२१॥ पुनाति लीलयैतानि शुद्धः कृष्ण-परायणः । उपस्पर्श च भक्तस्याप्य् एते वाञ्च्छन्ति सादरम् ॥२२॥ भक्तस्य पाद-रजसा सद्यः पूता वसुन्धरा । नहि पूत-स्त्रि-भुवने श्री-कृष्ण-सेवकात् परः ॥२३॥ शालिग्राम-शिला-चक्रे करोति कृष्ण-पूजनम् । तत्-पादोदक-नैवेद्यꣳ नित्यꣳ भुङ्क्ते च यः पुमान् ॥२४॥ स वैष्णवो महा-पूतस् तन्-मन्त्रोपासकः शुचिः । पुनाति पुꣳसाꣳ शतकꣳ जन्म-मात्रात् सबान्धवम् ॥२५॥ वत्स श्लोकस्यैक-पादꣳ व्याख्यातꣳ च यथागमम् । व्याख्यातꣳ करोम्य् अन्य-पादꣳ यथाज्ञानꣳ मिशामय ॥२६॥ नाराधितो यदि हरिर् येन पुꣳसाधमेन च । किꣳ तस्य तपसा व्यर्थꣳ निष्फलꣳ तत्-परिश्रमः ॥२७॥ व्रतान्य् एव हि दानानि तपाꣳस्य् अनशनानि च । वेदोपयुक्ता यज्ञाश् च कर्माणि च शुभानि च ॥ न निष्पुनात्य् अभक्तꣳ च सुराकुम्भम् इवापगा ॥२८॥ अभक्त-स्पर्श-मात्रेण तीर्थानि कम्पितानि च । अभक्त-भार-दुःखेन कम्पिता सा वसुन्धरा ॥२९॥ श्लोकार्धꣳ कथितꣳ वत्स किꣳचिद् एव यथागमम् । तस्यार्धस्यापि व्याख्यानꣳ करोमीति निशामय ॥३०॥ वेद-सारꣳ कृष्ण-मतꣳ ममापि नहि कल्पना । अन्तर् बहिर् यदि हैर् येषाꣳ पुꣳसाꣳ महात्मनाꣳ ॥३१॥ स्वप्ने जागरणे शश्वत् तपस् तेषाꣳ च निष्फलम् । स एव विष्णु-तुल्यो हि तद्-अꣳशो भारते मुने ॥३२॥ तस्य रक्षा-निबन्धेन तद्-अभ्यासे सुदर्शनम् । ध्यान-मात्रेण निष्-पापः पुनाति भुवन-त्रयम् ॥३३॥ दत्वा चक्रꣳ च रक्षार्थꣳ न निश्चिन्तो जनार्दनः । स्वयꣳ तन् निकटꣳ याति द्रष्टुꣳ रक्षणाय च ॥३४॥ तत्-परो हि प्रियो नास्ति कृष्णस्य परमात्मनः । नहि भक्तात् परश् चात्मा प्राणाश् चावयवादयः ॥ न लक्ष्मी राधिका वाणी स्वयꣳभुः शम्भुर् एव च ॥३५॥ भक्त-प्राणो हि कृष्णश् च कृष्ण-प्राणा हि वैष्णवाः । ध्यायन्ते वैष्णवाः कृष्णꣳ कृष्णश् च वैष्णवाꣳस् तथा ॥३६॥ व्याख्यातम् च त्रि-पादꣳ च हे मुनीन्द्र यथागमम् । शेष-पादस्य व्याख्यानꣳ करोमीति निशामय ॥३७॥ नान्तर् बहिर् यदि हरिर् येषाꣳ पुꣳसाꣳ च नारद । तेषाम् अपि तपो व्यर्थम् अन्तर्-मलिन-चेतसाꣳ ॥३८॥ किꣳ तज्-ज्ञानेन तपसा व्रतेन नियमेन च । तीर्थ-स्नानेन पुण्येनापि अभक्त-मूढ-चेतसाꣳ ॥३९॥ कृष्ण-भक्ति-विहीनेभ्यो द्विजेभ्यः श्वपचो महान् । शूकरो म्लेच्छ-निवहः स्व-धर्माचरेण च ॥४०॥ स्व-धर्म-हीना विप्राश् चाप्य् अभक्ष्य-भक्षणेन च । नित्यꣳ नित्यꣳ विधर्मेण पतिताः श्वपचाधमाः ॥४१॥ ब्रह्मणानाꣳ स्व-धर्मश् च सन्ततꣳ कृष्ण-सेवनम् । नित्यꣳ ते भुञ्जते सन्तस् तन्-नैवेद्यꣳ पादोदकम् ॥४२॥ न दत्वा हरये यस् तु यदि भुङ्क्ते द्विजाधमः । अन्नꣳ विष्ठा-समꣳ मूत्र-समꣳ तोयꣳ विदुर् बुधाः ॥४३॥ भुङ्क्ते स्व-भक्ष्यꣳ कोलश् च म्लेच्छश् च श्वपचाधमः । विप्रो नित्यम् अभक्ष्यꣳ च भुङ्क्ते च पतितस् ततः ॥४४॥ श्लोकम् एकꣳ च व्याख्यातꣳ यथा-ज्ञानꣳ च नारद । सन्निबोध परस्यार्धꣳ व्याख्यानꣳ च यथोचितꣳ ॥४५॥ तपसो विरम ब्रह्मन् व्यर्थꣳ भक्त-तपो ध्रुवम् । शङ्करश् च गुरुꣳ कृत्वा हरि-भक्तिꣳ लभाचिरम् ॥४६॥ सुपक्वा हरि-भक्तिश् च तरणी भव-तारणे । गुरुर् एव परꣳ ब्रह्म कर्ण-धार-स्वरूपकः ॥४७॥ इत्य् एवम् उक्त्वा त्वाꣳ देवी प्रजगाम सरस्वती । व्याख्यातस् तद्-अभिप्रायः किꣳ भूयः कथयामि ते ॥४८॥ ब्रह्माणश् च वचः श्रुत्वा जहास योगिनाꣳ गुरुः । सनत्-कुमारो भगवान् उवाच पितरꣳ शुक ॥४९॥ सनत्-कुमार उवाच— पूर्व-श्लोकस्य व्याख्यानꣳ न बुद्धꣳ शिशुना मया । पुत्रꣳ शिष्यम् अबोधꣳ च युक्तꣳ बोधयितुम् पुनः ॥५०॥ आराधितो हरिर् येन तस्य व्यर्थꣳ तपो यदि । नाराधितो हैर् येन तस्य व्यर्तꣳ तपो यदि ॥५१॥ तस्यारहितौ तौ द्वौ तपसश् च स्थलꣳ कुतः । तपः कुर्वन्ति ये तात त्वꣳ माꣳ बोधय बालकम् ॥५२॥ पुत्रस्य वचनꣳ श्रुत्वा सन्दिग्धो जगताꣳ गुरुः । दध्यौ कृष्ण-पदाम्भोजꣳ परꣳ कल्प-तरुꣳ शुक ॥५३॥ क्षणꣳ सꣳचित्य पादाब्जꣳ प्राप राद्धान्तम् ईप्सितम् । व्याख्याꣳ कर्तुꣳ समारेभे विधाता जगताम् अपि ॥५४॥ अथ नैवेद्य-प्रशꣳसा ब्रह्मोवाच— धन्यो ऽहꣳ भवतः पुत्रात् ज्ञानिनाꣳ च गुरोर् गुरोः । विष्णु-भक्ताच् च धर्मिष्ठात् सत्-पुत्राच् च पिता सुखी ॥५५॥ धन्यो ऽसि पण्डितो ऽसि त्वꣳ हरि-भक्तो ऽसि पुत्रक । ममापि सफलꣳ जन्म जीवनꣳ च त्वया बुध ॥५६॥ निबोध पूर्व-श्लोकार्थꣳ पुनर् व्याख्याꣳ करोमि च । तथापि चेन् न सन्तोषो भवान् व्याख्याꣳ करिष्यति ॥५७॥ आशब्दः सम्यग्-अर्थे च राधितः प्राप्त-वाचकः । सꣳप्राप्तश् च हरिर् येन व्यर्थस् तस्य तपः-श्रमः ॥५८॥ येन सम्यक्-प्रकारेण सꣳप्राप्तो हरिर् ईश्वरः । स्वप्ने ज्ञाने च ज्ञातस् तेषाꣳ व्यर्थस् तपः-श्रमः ॥५९॥ श्री-कृष्ण-विमुखꣳ मूढꣳ द्विजम् एव नराधमम् । तीर्थꣳ दानꣳ तापः पुण्यꣳ व्रतꣳ नैव पुनाति तम् ॥६०॥ यश् च मूढतमो लोके यश् च भक्तिꣳ पराꣳ गतः । ताव् उभौ सुख-सेधेते तपः कुर्वन्ति मध्यमाः ॥६१॥ देवान् अन्याꣳश् च भजते हरिꣳ जानाति तत्-परः । तपः करोति तꣳ प्राप्तुम् आकाङ्क्षन् मध्यमो जनः ॥६२॥ प्राक्तनाद् अनुरागी च गृही सꣳसार-सꣳवृतः । तपः करोति श्री-कृष्ण-पाद-पद्मार्थम् ईप्सितम् ॥६३॥ परꣳ श्री-कृष्ण-भजनꣳ ध्यानꣳ तन्-नाम-कीर्तनम् । तत्-पादोदक-नैवेद्य-भक्षणꣳ सर्व-वाञ्च्छितम् ॥६४॥ अतीव मूढो विप्रश् च प्राक्तनाद् गुरु-दोषतः । तामसो हि न जानाति श्री-कृष्णꣳ त्रि-गुणात् परम् ॥६५॥ अज्ञानाद् अथ वा ज्ञानात् सत्-सङ्गाद् एव प्राक्तनात् । भुङ्क्ते नैवेद्यꣳ ईशस्य कृष्णस्य परमात्मनः ॥६६॥ स च मुक्तो भवेत् पुत्र मुच्यते सर्व-पातकात् । स याति दिव्य-यानेन गोलोकꣳ लोकम् उत्तमम् ॥६७॥ शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पूर्वाख्यानꣳ पुरातनम् । अतीव सुश्रवꣳ चारु मधुरꣳ मुक्तिदꣳ परम् ॥६८॥ कान्यकुब्जः सुक्षुब्धश् च ब्राह्मणो ग्राम-याजकः । देवलो वृष-वाहश् च महा-मूढश् च पातकी ॥६९॥ स्वप्ने ज्ञाने न जानाति पुण्यꣳ वा कृष्ण-पूजनम् । कृष्ण-भक्त-सहालाप-दर्शन-स्पर्शनꣳ शुभꣳ ॥७०॥ बभूव प्राक्तनात् तस्य क्षण-मात्रꣳ सुदुर्लभम् । तेन पुण्येन नैवेद्यꣳ लेभे कृष्णस्य ब्राह्मणः ॥७१॥ पितुः पुण्येन पुत्रश् च मार्गे पतितम् अल्पकम् । स्वयꣳ भुक्तावशेषꣳ च पतितꣳ वैष्णवाज् जनात् ॥७२॥ सुस्निग्धाक्षत-जीर्णꣳ च रजसा मिश्रितꣳ परम् । गच्छतस् तत्र विप्रस्य पतितꣳ भक्ष्य-वस्तु च ॥७३॥ नैवेद्योपरि कृष्णस्य त्वरायुक्तस्य पुत्रक । तद्-वस्तु भुक्तꣳ विप्रेण कृष्ण-नैवेद्य-मिश्रितम् ॥७४॥ सपुत्रेण क्षुधार्तेन तौ ययतुर् गृहम् । विप्रोच्छिष्टꣳ च बुभुजे तस्य पत्नी पति-व्रता ॥७५॥ परम्परानुसꣳबन्धात् पवित्रा सा बभूव ह । जीवन्-मुक्तो ब्राह्मणश् च बभूव स सपुत्रकः ॥७६॥ कालेन तेन पुण्येन व्याघ्र-भुक्तश् च कानने । सार्धꣳ च व्याघ्र-पुत्राभ्याꣳ गोलोकꣳ प्रययौ द्विज । पति-व्रता सह-मृता भर्ता सार्धꣳ जगाम सा ॥७७॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे ब्रह्म-सनत्-कुमार-सꣳवादे नैवेद्य-प्रशꣳसनꣳ नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥२॥ … ________________

dvitīyo'dhyāyaḥ śuka uvāca— kutra vā pañca-rātraṁ ca nāradasya ca dhīmate | pradattaṁ śambhunā tāta tan me vyākhyātum arhasi ||1|| atha nāradasya tapo-varṇanam vyāsa uvāca— adhītya sarvān vedāṁś ca vedāṅgāṇ pitur antike | jagāma tītrhaṁ kedāraṁ supraśastaṁ ca bhārate ||2|| himālayasya pūrve ya gaṅgā-tīre manohare | siddhe nārāyaṇa-kṣetre sarveṣāṁ abhivāñcchite ||3|| tapaś cakāra sa munir divyaṁ varṣa-sahasrakam | pitroktenaiva vidhinā satataṁ saṁyutaḥ śuciḥ ||4|| śuśrāvākāśa-vāṇīṁ ca tapaso 'nte mahā-muniḥ | svalpākṣarāṁ ca bahv-arthāṁ pariṇāma-sukhāvahām ||5|| atha nāradaṁ prati daiva-vāṇī aśarīriṣy uvāca— ādhārito yadi haris tapasā tataḥ kim | nādhārito yadi haris tapasā tataḥ kim | antar bahir yadi haris tapasā tataḥ kim | nāntar bahir yadi haris tapasā tataḥ kim ||6|| virama virama brahman kiṁ tapasyāsu vatsa | vraja vraja dvija śīghraṁ śaṅkaraṁ jñāna-sindhum | labha labha hari-bhaktiṁ vaiṣṇavoktāṁ supakvāṁ | bhava-nigaḍa-nibandha-chedinīṁ kartanīṁ ca ||7|| iti śrutvā ca sa munir vimanāḥ svar-ṇadī-taṭe | cakārārthānusandhānaṁ na prasannam ca tan manaḥ ||8|| ruroda svar-ṇadī-tīre smāraṁ smāraṁ hareḥ padam | dadarśa puratas tātaṁ brahmāṇaṁ sakumārakam ||9|| nanāma sahasā mūrdhnā pitaraṁ taṁ sahodaram | pādyam arghyaṁ ca pradadau javena sādaraṁ muniḥ ||10|| śloka-dvayārthaṁ papraccha kumāraṁ jagatāṁ vidhim | sukhāsīnaṁ susthiraṁ ca sasmitaṁ ca gata-śramam ||11|| svātmārāmaṁ pūrṇa-kāmaṁ jñānināṁ ca guror gurum | sāśru-netraḥ pulakito bhaktyā praṇata-kandharam ||12|| nāradasya vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā taṁ kātaraṁ vidhiḥ | putreṇa sārddham ālocya vyākhyāṁ kartuṁ samārebhe ||13|| atha daiva-vāṇyarthaḥ brahmovāca— he vatsa pūrva-ślokārthaṁ nigūḍhaṁ śruti-sammatam | vedārthaṁ dvi-vidhaṁ śuddhaṁ vyākhyāṁ kurvanti vaidikāḥ ||14|| ārādhito yadi harir yena puṁsā sva-bhaktitaḥ | kiṁ tasya tapasā vyarthaṁ tīrtha-pūtasya nārada ||15|| kṛṣṇa-mantropāsakasya jīvan-muktasya bhārate | tapaś copahāsa-bījaṁ tathā carvita-carvaṇam ||16|| mantra-grahaṇa-mātreṇa puruṣāṇāṁ śataṁ suta | punāti sva-sva-bhaktaṁ ca cāndhavaṁś cāvalīlayā ||17|| nahi dharmo nahi tapaḥ śrī-kṛṣṇa-sevanāt param | pariśramaṁ ca viphalaṁ tapasā vaiṣṇavasya ca ||18|| kṛṣṇa-mantropāsakasya tīrtha-pūtasya putraka | tīrtha-snānam anaśanaṁ vedeṣu ca viḍambanam ||19|| pūrva-karmānurodhena yat pāpaṁ vaiṣṇavasya ca | mantra-grahaṇa-mātreṇa naṣṭaṁ vahnau yathā tṛṇam ||20|| pavitraḥ paramo vahniḥ pavitraṁ cāmalaṁ jalaṁ | pavitraṁ bhārataṁ varṣaṁ tīrthaṁ yat tulasī-dalam ||21|| punāti līlayaitāni śuddhaḥ kṛṣṇa-parāyaṇaḥ | upasparśa ca bhaktasyāpy ete vāñcchanti sādaram ||22|| bhaktasya pāda-rajasā sadyaḥ pūtā vasundharā | nahi pūta-stri-bhuvane śrī-kṛṣṇa-sevakāt paraḥ ||23|| śāligrāma-śilā-cakre karoti kṛṣṇa-pūjanam | tat-pādodaka-naivedyaṁ nityaṁ bhuṅkte ca yaḥ pumān ||24|| sa vaiṣṇavo mahā-pūtas tan-mantropāsakaḥ śuciḥ | punāti puṁsāṁ śatakaṁ janma-mātrāt sabāndhavam ||25|| vatsa ślokasyaika-pādaṁ vyākhyātaṁ ca yathāgamam | vyākhyātaṁ karomy anya-pādaṁ yathājñānaṁ miśāmaya ||26|| nārādhito yadi harir yena puṁsādhamena ca | kiṁ tasya tapasā vyarthaṁ niṣphalaṁ tat-pariśramaḥ ||27|| vratāny eva hi dānāni tapāṁsy anaśanāni ca | vedopayuktā yajñāś ca karmāṇi ca śubhāni ca || na niṣpunāty abhaktaṁ ca surākumbham ivāpagā ||28|| abhakta-sparśa-mātreṇa tīrthāni kampitāni ca | abhakta-bhāra-duḥkhena kampitā sā vasundharā ||29|| ślokārdhaṁ kathitaṁ vatsa kiṁcid eva yathāgamam | tasyārdhasyāpi vyākhyānaṁ karomīti niśāmaya ||30|| veda-sāraṁ kṛṣṇa-mataṁ mamāpi nahi kalpanā | antar bahir yadi hair yeṣāṁ puṁsāṁ mahātmanāṁ ||31|| svapne jāgaraṇe śaśvat tapas teṣāṁ ca niṣphalam | sa eva viṣṇu-tulyo hi tad-aṁśo bhārate mune ||32|| tasya rakṣā-nibandhena tad-abhyāse sudarśanam | dhyāna-mātreṇa niṣ-pāpaḥ punāti bhuvana-trayam ||33|| datvā cakraṁ ca rakṣārthaṁ na niścinto janārdanaḥ | svayaṁ tan nikaṭaṁ yāti draṣṭuṁ rakṣaṇāya ca ||34|| tat-paro hi priyo nāsti kṛṣṇasya paramātmanaḥ | nahi bhaktāt paraś cātmā prāṇāś cāvayavādayaḥ || na lakṣmī rādhikā vāṇī svayaṁbhuḥ śambhur eva ca ||35|| bhakta-prāṇo hi kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-prāṇā hi vaiṣṇavāḥ | dhyāyante vaiṣṇavāḥ kṛṣṇaṁ kṛṣṇaś ca vaiṣṇavāṁs tathā ||36|| vyākhyātam ca tri-pādaṁ ca he munīndra yathāgamam | śeṣa-pādasya vyākhyānaṁ karomīti niśāmaya ||37|| nāntar bahir yadi harir yeṣāṁ puṁsāṁ ca nārada | teṣām api tapo vyartham antar-malina-cetasāṁ ||38|| kiṁ taj-jñānena tapasā vratena niyamena ca | tīrtha-snānena puṇyenāpi abhakta-mūḍha-cetasāṁ ||39|| kṛṣṇa-bhakti-vihīnebhyo dvijebhyaḥ śvapaco mahān | śūkaro mleccha-nivahaḥ sva-dharmācareṇa ca ||40|| sva-dharma-hīnā viprāś cāpy abhakṣya-bhakṣaṇena ca | nityaṁ nityaṁ vidharmeṇa patitāḥ śvapacādhamāḥ ||41|| brahmaṇānāṁ sva-dharmaś ca santataṁ kṛṣṇa-sevanam | nityaṁ te bhuñjate santas tan-naivedyaṁ pādodakam ||42|| na datvā haraye yas tu yadi bhuṅkte dvijādhamaḥ | annaṁ viṣṭhā-samaṁ mūtra-samaṁ toyaṁ vidur budhāḥ ||43|| bhuṅkte sva-bhakṣyaṁ kolaś ca mlecchaś ca śvapacādhamaḥ | vipro nityam abhakṣyaṁ ca bhuṅkte ca patitas tataḥ ||44|| ślokam ekaṁ ca vyākhyātaṁ yathā-jñānaṁ ca nārada | sannibodha parasyārdhaṁ vyākhyānaṁ ca yathocitaṁ ||45|| tapaso virama brahman vyarthaṁ bhakta-tapo dhruvam | śaṅkaraś ca guruṁ kṛtvā hari-bhaktiṁ labhāciram ||46|| supakvā hari-bhaktiś ca taraṇī bhava-tāraṇe | gurur eva paraṁ brahma karṇa-dhāra-svarūpakaḥ ||47|| ity evam uktvā tvāṁ devī prajagāma sarasvatī | vyākhyātas tad-abhiprāyaḥ kiṁ bhūyaḥ kathayāmi te ||48|| brahmāṇaś ca vacaḥ śrutvā jahāsa yogināṁ guruḥ | sanat-kumāro bhagavān uvāca pitaraṁ śuka ||49|| sanat-kumāra uvāca— pūrva-ślokasya vyākhyānaṁ na buddhaṁ śiśunā mayā | putraṁ śiṣyam abodhaṁ ca yuktaṁ bodhayitum punaḥ ||50|| ārādhito harir yena tasya vyarthaṁ tapo yadi | nārādhito hair yena tasya vyartaṁ tapo yadi ||51|| tasyārahitau tau dvau tapasaś ca sthalaṁ kutaḥ | tapaḥ kurvanti ye tāta tvaṁ māṁ bodhaya bālakam ||52|| putrasya vacanaṁ śrutvā sandigdho jagatāṁ guruḥ | dadhyau kṛṣṇa-padāmbhojaṁ paraṁ kalpa-taruṁ śuka ||53|| kṣaṇaṁ saṁcitya pādābjaṁ prāpa rāddhāntam īpsitam | vyākhyāṁ kartuṁ samārebhe vidhātā jagatām api ||54|| atha naivedya-praśaṁsā brahmovāca— dhanyo 'haṁ bhavataḥ putrāt jñānināṁ ca guror guroḥ | viṣṇu-bhaktāc ca dharmiṣṭhāt sat-putrāc ca pitā sukhī ||55|| dhanyo 'si paṇḍito 'si tvaṁ hari-bhakto 'si putraka | mamāpi saphalaṁ janma jīvanaṁ ca tvayā budha ||56|| nibodha pūrva-ślokārthaṁ punar vyākhyāṁ karomi ca | tathāpi cen na santoṣo bhavān vyākhyāṁ kariṣyati ||57|| āśabdaḥ samyag-arthe ca rādhitaḥ prāpta-vācakaḥ | saṁprāptaś ca harir yena vyarthas tasya tapaḥ-śramaḥ ||58|| yena samyak-prakāreṇa saṁprāpto harir īśvaraḥ | svapne jñāne ca jñātas teṣāṁ vyarthas tapaḥ-śramaḥ ||59|| śrī-kṛṣṇa-vimukhaṁ mūḍhaṁ dvijam eva narādhamam | tīrthaṁ dānaṁ tāpaḥ puṇyaṁ vrataṁ naiva punāti tam ||60|| yaś ca mūḍhatamo loke yaś ca bhaktiṁ parāṁ gataḥ | tāv ubhau sukha-sedhete tapaḥ kurvanti madhyamāḥ ||61|| devān anyāṁś ca bhajate hariṁ jānāti tat-paraḥ | tapaḥ karoti taṁ prāptum ākāṅkṣan madhyamo janaḥ ||62|| prāktanād anurāgī ca gṛhī saṁsāra-saṁvṛtaḥ | tapaḥ karoti śrī-kṛṣṇa-pāda-padmārtham īpsitam ||63|| paraṁ śrī-kṛṣṇa-bhajanaṁ dhyānaṁ tan-nāma-kīrtanam | tat-pādodaka-naivedya-bhakṣaṇaṁ sarva-vāñcchitam ||64|| atīva mūḍho vipraś ca prāktanād guru-doṣataḥ | tāmaso hi na jānāti śrī-kṛṣṇaṁ tri-guṇāt param ||65|| ajñānād atha vā jñānāt sat-saṅgād eva prāktanāt | bhuṅkte naivedyaṁ īśasya kṛṣṇasya paramātmanaḥ ||66|| sa ca mukto bhavet putra mucyate sarva-pātakāt | sa yāti divya-yānena golokaṁ lokam uttamam ||67|| śṛṇu vatsa pravakṣyāmi pūrvākhyānaṁ purātanam | atīva suśravaṁ cāru madhuraṁ muktidaṁ param ||68|| kānyakubjaḥ sukṣubdhaś ca brāhmaṇo grāma-yājakaḥ | devalo vṛṣa-vāhaś ca mahā-mūḍhaś ca pātakī ||69|| svapne jñāne na jānāti puṇyaṁ vā kṛṣṇa-pūjanam | kṛṣṇa-bhakta-sahālāpa-darśana-sparśanaṁ śubhaṁ ||70|| babhūva prāktanāt tasya kṣaṇa-mātraṁ sudurlabham | tena puṇyena naivedyaṁ lebhe kṛṣṇasya brāhmaṇaḥ ||71|| pituḥ puṇyena putraś ca mārge patitam alpakam | svayaṁ bhuktāvaśeṣaṁ ca patitaṁ vaiṣṇavāj janāt ||72|| susnigdhākṣata-jīrṇaṁ ca rajasā miśritaṁ param | gacchatas tatra viprasya patitaṁ bhakṣya-vastu ca ||73|| naivedyopari kṛṣṇasya tvarāyuktasya putraka | tad-vastu bhuktaṁ vipreṇa kṛṣṇa-naivedya-miśritam ||74|| saputreṇa kṣudhārtena tau yayatur gṛham | viprocchiṣṭaṁ ca bubhuje tasya patnī pati-vratā ||75|| paramparānusaṁbandhāt pavitrā sā babhūva ha | jīvan-mukto brāhmaṇaś ca babhūva sa saputrakaḥ ||76|| kālena tena puṇyena vyāghra-bhuktaś ca kānane | sārdhaṁ ca vyāghra-putrābhyāṁ golokaṁ prayayau dvija | pati-vratā saha-mṛtā bhartā sārdhaṁ jagāma sā ||77|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre prathamaika-rātre brahma-sanat-kumāra-saṁvāde naivedya-praśaṁsanaṁ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| … ________________