Chapter 10

दशमोऽध्यायः नारद उवाच— अधुना श्रोतुमिच्छामि शरीरस्य यथाक्रमम् । का नाड्यः कतिधास्तत्र गतयो वायुसम्भ्रमा ॥१॥ विशेषेण महादेव वक्तुमर्हसि माꣳ प्रति । त्वदन्यः सꣳशयस्यास्योच्छेत्ता नैवोपलभ्यते ॥२॥ शृणु नारद वक्ष्यामि योगधारणमुत्तमम् । तिस्रकोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः ॥३॥ तासु मुख्या दश प्रोक्तास्तासु तिस्त्रोऽभ्यवस्थिताः । प्रधानो मेरुदण्डोऽत्र चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी ॥४॥ शक्तिरूपा च सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे पिङ्गलाख्या तु पुꣳरूपा सूर्यविग्रहा ॥५॥ दाडिमीकुसुमप्रख्या विषाख्या मुनिभिः स्मृता । मेरुमध्ये स्थिता या तु मूलदा ब्रह्मविग्रहा ॥६॥ सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्णा बहुरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्या अमृतप्लाविनी शुभा ॥७॥ सर्वदेवमयी सा तु योगिनाꣳ हृदयङ्गमा । विसर्गाद् बिन्दुपर्यन्तꣳ व्याप्य तिष्ठति तत्त्वतः ॥८॥ मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाजालक्रियात्मके । मध्ये स्वयम्भुलिङ्गꣳ तु कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥९॥ तदूर्ध्वे कामबीजꣳ तु फलशान्तीन्दुनादकम् । तदूर्ध्वे तु शिखाकारा कुण्डली ब्रह्मविग्रहा ॥१०॥ यद्बाह्य हेमवर्णाभꣳ रसवर्णꣳ चतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यꣳ पद्मꣳ तत्र विभावयेत् ॥११॥ तदूर्ध्वेऽग्निसमप्रख्यꣳ षड्दलꣳ हीरकप्रभम् । कादिचान्तषड्वर्णेन युक्ताधिष्ठानसꣳज्ञकम् ॥१२॥ मूलमाधाय षट्कोणꣳ मूलाधारꣳ ततो विदुः । स्वशब्देन परꣳ लिङ्गꣳ स्वाधिष्ठानꣳ ततो विदुः ॥१३॥ तदूर्ध्वꣳ नाभिदेशे तु मणिपूरꣳ महत्प्रभम् । मेघाभꣳ विद्युदाभꣳ च बहुतेजोमयꣳ ततः ॥१४॥ मणिवद्भिन्नतत्पद्यꣳ मणिपुरꣳ तथोच्यते । दशभिश्च दनैर्युक्तꣳ डादिफान्ताक्षरान्वितम् ॥१५॥ शिखेनाधिष्ठितꣳ पद्मꣳ विश्वलोकैककारणम् । तदूर्ध्वेन हितꣳ पद्ममुद्यदादित्यसान्नभम् ॥१६॥ कादिठान्ताक्षरैरर्कपत्रेश्चाज्यमधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गꣳ तु सूर्यायुतसमप्रभम् ॥१७॥ शब्दब्रह्ममयꣳ शब्देनाहतꣳ तत्र दृश्यते । तेनाहताख्यꣳ पद्मꣳ तु मुनिभिः परिकीर्यते ॥१८॥ आनन्दसदनꣳ तत्तु पुरुषावेष्टितꣳ परम् । तदूर्ध्वꣳ तु विशुद्धाख्यꣳ दलषोडशपङ्कजम् ॥१९॥ रवेः षोडशकैर्युक्तꣳ धूम्रवर्णꣳ महत्प्रभम् । विशुद्धꣳ तनुते तस्माज्जीवस्याहꣳ सलोकनात् ॥२०॥ विशुद्धꣳ पद्ममाख्यातम् आकाशाख्यꣳ महत् परम् । आज्ञाचक्रꣳ तदूर्ध्वे तु आत्मनाधिष्ठितꣳ परम् ॥२१॥ आज्ञासꣳक्रमणꣳ तत्र गुरोराज्ञेति कीर्तितम् । कैलासाख्ये तदूर्ध्वे तु बोधनी तु तदूर्ध्वतः ॥२२॥ एवꣳ च सर्वचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत । सहस्राराम्बुजꣳ विन्दुस्थानꣳ तदूर्ध्वमीरितम् ॥२३॥ इत्येतत् कथितꣳ सर्वꣳ योगमार्गमनुत्तमम् । आदौ पूरकयोगेन आधारे योजयेन्मनः ॥२४॥ गुदमेड्रान्तरे शक्तिꣳ तामूर्ध्वꣳ च प्रबोधयेत् । लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रꣳ तु प्रापयेत् ॥२५॥ शम्भुना ताꣳ पराꣳ शक्तिमेकोभावꣳ विचिन्तयेत् । तत्रोत्थितामृतरसꣳ द्रुतलाक्षारसोपमम् ॥२६॥ पाययित्वा च ताꣳ शक्तिꣳ कृष्णाख्याꣳ योगसिद्धिदाम् । षट्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया ॥२७॥ अनेन ज्ञानमार्गेण मूलाधारꣳ ततः सुधीः । एवमभ्यस्य चायम्य अहन्यहनि मारुतम् ॥२८॥ जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् । पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिद्ध्यन्ति नान्यथा ॥२९॥ ये गुणाः सन्ति देवस्य पञ्चकृत्यविधायिनः । ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा ॥३०॥ इत्येतत् कथितꣳ सर्वꣳ योगमार्गमनुत्तमम् । इदꣳ तु धारणाध्यानꣳ शृणुष्वावहितो मम ॥३१॥ दिक्कालाद्यनवच्छिन्ने कृष्णे चतो विधाय च । तन्मयो भवति क्षिप्रꣳ जीवो ब्रह्मणि योजनात् ॥३२॥ अथवा समलꣳ चित्तꣳ यदा क्षिप्रꣳ न सिद्ध्यति । तदावयवसꣳयोगाद्योगी योगान् समभ्यसेत् ॥३३॥ पादाम्भोजे मनो दद्यात् नखकिञ्जल्कचित्रिते । जङ्घायुग्मे तथा रामकदलीकाण्डशोभिते ॥३४॥ ऊरुद्वये मत्तहस्तिकरदण्डसमप्रभे । गङ्गावर्तगभीरे तु नाभौ सिद्धबिले ततः ॥३५॥ उदरे वक्षसि तथा हरेः श्रीवत्सकौस्तुभे । पूर्णचन्द्रायुतप्रख्ये ललाटे चारुमण्डले ॥३६॥ शङ्खचक्रगदाम्भोजदोर्दण्डपरिमण्डिते । सहस्रादित्यसकाशे किरीटकुण्डलद्वये ॥३७॥ स्थाने स्थाने यजेन्मन्त्री विशुद्धशुद्धचेतसा । मनो निवेश्य कृष्णे वै तन्मयो भवति ध्रुवम् । यावन्मनो लयꣳ याति कृष्णे स्वात्मनि चिन्तयेत् ॥३८॥ तारादिष्टमनुꣳ मन्त्री जपहोमꣳ समभ्यसेत् । अतः परꣳ न किञ्चिच्च कृत्यमास्ते मनोहरे ॥३९॥ विदिते परतत्त्वे तु समस्तैर्नियमैरलम् । तालꣳवृन्तेन किꣳ कार्यꣳ लब्धे मलयमारुते ॥४०॥ मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञानꣳ ज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हरिः ॥४१॥ द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसꣳसिद्धिकारणम् । तमःपरिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते ॥४२॥ एवꣳ मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः । एवꣳ ते कथितꣳ ब्रह्मन् मन्त्रयोगमनुत्तमम् । दुर्लभꣳ विषायासक्तैः सुलभꣳ तादृशामपि ॥४३॥ इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे पञ्चमरात्रे योगकथने दशमोऽध्यायः ॥१०॥ …

daśamo'dhyāyaḥ nārada uvāca— adhunā śrotumicchāmi śarīrasya yathākramam | kā nāḍyaḥ katidhāstatra gatayo vāyusambhramā ||1|| viśeṣeṇa mahādeva vaktumarhasi māṁ prati | tvadanyaḥ saṁśayasyāsyocchettā naivopalabhyate ||2|| śṛṇu nārada vakṣyāmi yogadhāraṇamuttamam | tisrakoṭyastadardhena śarīre nāḍayo matāḥ ||3|| tāsu mukhyā daśa proktāstāsu tistro'bhyavasthitāḥ | pradhāno merudaṇḍo'tra candrasūryāgnirūpiṇī ||4|| śaktirūpā ca sā nāḍī sākṣādamṛtavigrahā | dakṣiṇe piṅgalākhyā tu puṁrūpā sūryavigrahā ||5|| dāḍimīkusumaprakhyā viṣākhyā munibhiḥ smṛtā | merumadhye sthitā yā tu mūladā brahmavigrahā ||6|| sarvatejomayī sā tu suṣumṇā bahurūpiṇī | tasyā madhye vicitrākhyā amṛtaplāvinī śubhā ||7|| sarvadevamayī sā tu yogināṁ hṛdayaṅgamā | visargād binduparyantaṁ vyāpya tiṣṭhati tattvataḥ ||8|| mūlādhāre trikoṇākhye icchājālakriyātmake | madhye svayambhuliṅgaṁ tu koṭisūryasamaprabham ||9|| tadūrdhve kāmabījaṁ tu phalaśāntīndunādakam | tadūrdhve tu śikhākārā kuṇḍalī brahmavigrahā ||10|| yadbāhya hemavarṇābhaṁ rasavarṇaṁ caturdalam | drutahemasamaprakhyaṁ padmaṁ tatra vibhāvayet ||11|| tadūrdhve'gnisamaprakhyaṁ ṣaḍdalaṁ hīrakaprabham | kādicāntaṣaḍvarṇena yuktādhiṣṭhānasaṁjñakam ||12|| mūlamādhāya ṣaṭkoṇaṁ mūlādhāraṁ tato viduḥ | svaśabdena paraṁ liṅgaṁ svādhiṣṭhānaṁ tato viduḥ ||13|| tadūrdhvaṁ nābhideśe tu maṇipūraṁ mahatprabham | meghābhaṁ vidyudābhaṁ ca bahutejomayaṁ tataḥ ||14|| maṇivadbhinnatatpadyaṁ maṇipuraṁ tathocyate | daśabhiśca danairyuktaṁ ḍādiphāntākṣarānvitam ||15|| śikhenādhiṣṭhitaṁ padmaṁ viśvalokaikakāraṇam | tadūrdhvena hitaṁ padmamudyadādityasānnabham ||16|| kādiṭhāntākṣarairarkapatreścājyamadhiṣṭhitam | tanmadhye bāṇaliṅgaṁ tu sūryāyutasamaprabham ||17|| śabdabrahmamayaṁ śabdenāhataṁ tatra dṛśyate | tenāhatākhyaṁ padmaṁ tu munibhiḥ parikīryate ||18|| ānandasadanaṁ tattu puruṣāveṣṭitaṁ param | tadūrdhvaṁ tu viśuddhākhyaṁ dalaṣoḍaśapaṅkajam ||19|| raveḥ ṣoḍaśakairyuktaṁ dhūmravarṇaṁ mahatprabham | viśuddhaṁ tanute tasmājjīvasyāhaṁ salokanāt ||20|| viśuddhaṁ padmamākhyātam ākāśākhyaṁ mahat param | ājñācakraṁ tadūrdhve tu ātmanādhiṣṭhitaṁ param ||21|| ājñāsaṁkramaṇaṁ tatra gurorājñeti kīrtitam | kailāsākhye tadūrdhve tu bodhanī tu tadūrdhvataḥ ||22|| evaṁ ca sarvacakrāṇi proktāni tava suvrata | sahasrārāmbujaṁ vindusthānaṁ tadūrdhvamīritam ||23|| ityetat kathitaṁ sarvaṁ yogamārgamanuttamam | ādau pūrakayogena ādhāre yojayenmanaḥ ||24|| gudameḍrāntare śaktiṁ tāmūrdhvaṁ ca prabodhayet | liṅgabhedakrameṇaiva binducakraṁ tu prāpayet ||25|| śambhunā tāṁ parāṁ śaktimekobhāvaṁ vicintayet | tatrotthitāmṛtarasaṁ drutalākṣārasopamam ||26|| pāyayitvā ca tāṁ śaktiṁ kṛṣṇākhyāṁ yogasiddhidām | ṣaṭcakradevatāstatra santarpyāmṛtadhārayā ||27|| anena jñānamārgeṇa mūlādhāraṁ tataḥ sudhīḥ | evamabhyasya cāyamya ahanyahani mārutam ||28|| jarāmaraṇaduḥkhādyairmucyate bhavabandhanāt | pūrvoktadūṣitā mantrāḥ sarve siddhyanti nānyathā ||29|| ye guṇāḥ santi devasya pañcakṛtyavidhāyinaḥ | te guṇāḥ sādhakavare bhavantyeva na cānyathā ||30|| ityetat kathitaṁ sarvaṁ yogamārgamanuttamam | idaṁ tu dhāraṇādhyānaṁ śṛṇuṣvāvahito mama ||31|| dikkālādyanavacchinne kṛṣṇe cato vidhāya ca | tanmayo bhavati kṣipraṁ jīvo brahmaṇi yojanāt ||32|| athavā samalaṁ cittaṁ yadā kṣipraṁ na siddhyati | tadāvayavasaṁyogādyogī yogān samabhyaset ||33|| pādāmbhoje mano dadyāt nakhakiñjalkacitrite | jaṅghāyugme tathā rāmakadalīkāṇḍaśobhite ||34|| ūrudvaye mattahastikaradaṇḍasamaprabhe | gaṅgāvartagabhīre tu nābhau siddhabile tataḥ ||35|| udare vakṣasi tathā hareḥ śrīvatsakaustubhe | pūrṇacandrāyutaprakhye lalāṭe cārumaṇḍale ||36|| śaṅkhacakragadāmbhojadordaṇḍaparimaṇḍite | sahasrādityasakāśe kirīṭakuṇḍaladvaye ||37|| sthāne sthāne yajenmantrī viśuddhaśuddhacetasā | mano niveśya kṛṣṇe vai tanmayo bhavati dhruvam | yāvanmano layaṁ yāti kṛṣṇe svātmani cintayet ||38|| tārādiṣṭamanuṁ mantrī japahomaṁ samabhyaset | ataḥ paraṁ na kiñcicca kṛtyamāste manohare ||39|| vidite paratattve tu samastairniyamairalam | tālaṁvṛntena kiṁ kāryaṁ labdhe malayamārute ||40|| mantrābhyāsena yogena jñānaṁ jñānāya kalpate | na yogena vinā mantro na mantreṇa vinā hariḥ ||41|| dvayorabhyāsayogo hi brahmasaṁsiddhikāraṇam | tamaḥparivṛte gehe ghaṭo dīpena dṛśyate ||42|| evaṁ māyāvṛto hyātmā manunā gocarīkṛtaḥ | evaṁ te kathitaṁ brahman mantrayogamanuttamam | durlabhaṁ viṣāyāsaktaiḥ sulabhaṁ tādṛśāmapi ||43|| iti śrīnāradapañcarātre jñānāmṛtasāre pañcamarātre yogakathane daśamo'dhyāyaḥ ||10|| …