Chapter 12

द्वादशो ऽध्यायः शुक उवाच— महोत्सवे सुनिष्पन्ने दानस्योत्तर-कालतः । किꣳ बभूव रहस्यꣳ च तन् माꣳ व्याख्यातुम् अर्हसि ॥१॥ श्री-व्यास उवाच— सꣳप्राप्य दानꣳ देवानाꣳ गन्धर्वश् चोपवर्हणः । तेषाꣳ च पुरतो भक्त्या विदयाम् आस वै सदा ॥२॥ श्रुत्वा तद् वचनꣳ ब्रह्मा तम् उवाच च सꣳसदि । शम्भुना च समालोच्य ब्रह्मोवाच विधाता जगताम् अपि ॥३॥ मथुरा-गमनꣳ चैव कृष्णस्य परमात्मनः । विलापꣳ गोप-गोपीनाꣳ श्रावयास्माꣳश् च साम्प्रतम् ॥४॥ महोत्सवꣳ कुरु पुनः शृण्वन्तु मुनयः सुराः । गायन्तु ताश् च सꣳगीतꣳ नृत्यन्त्व् अप्सराꣳ गणाः ॥५॥ ब्रह्मणश् च वचः श्रुत्वा ननृत्युश् चाप्सरोगणाः । चक्रुस् ताः सरसꣳ गीतꣳ विद्याधर्यश् च सꣳसदि ॥६॥ मायिनाꣳ चैव प्रवरो गन्धर्वश् चोपवर्हणः । जगौ सन्धान-भावेन मथुरा-गमनꣳ हरेः ॥७॥ विलापꣳ गोकुल-स्थानाꣳ श्रुत्वा विप्राः सुरादयः । मूर्च्छाꣳ प्रापुश् च रुरुदुर् ददुर् दानꣳ पुनः पुनः ॥८॥ गोपीनाꣳ विरहालापैर् मूर्च्छितश् चोपवर्हणः । विस्वरेण वितनात् तु ताल-भङ्गो बभूव ह ॥९॥ तत् ताल-भङ्गꣳ विज्ञाय देवाश् च मुनयस् तथा । चुकुपुः सहसा सर्वे निर्गतास् तन् मुखाग्नयः ॥१०॥ तद् दृष्ट्वा सहसा भीतो गन्धर्वश् चोपवर्हणः । सस्मार कृष्णꣳ स्वभीष्टꣳ परमात्मानम् ईश्वरम् ॥११॥ ददृशुः स्मृति-मात्रेण तत्-तेजो नभसि स्थितम् । स्तम्भिता देवताः सर्वाशि-चक्र-पुत्तलिका यथा ॥१२॥ स्तम्भिता वह्नयः सर्वे मुनयश् च विजृम्भिताः । हरि-स्मृतिश् चाभयदा शुभदा विघ्न-नाशिनी ॥१३॥ ददृशुर् देवताः सर्वाः मुनयश् चापि योषितः । गन्धर्वाश् च तथैवान्ये तेजो दृश्यꣳ सुख-प्रदम् ॥१४॥ परꣳ कुञ्ज्ञटिकाकारꣳ कोटीन्दु-किरण-प्रभम् । योजनायत-विस्तीर्णꣳ सुस्निग्धꣳ सुमनोहरम् ॥१५॥ तत् तेजो ऽभ्यन्तरे सर्वे ददृशू रथम् उत्तमम् । गव्यूतिमानꣳ विस्तीर्णꣳ धनुष्-कोटि-समुच्छ्रितम् ॥१६॥ श्वेताश्वानाꣳ च चक्राणाꣳ सहस्रेण समावृतम् । अमूल्य-रत्न-रचितम् ईश्वरेच्छा-विनिर्मितम् ॥१७॥ नाना-चित्र-विचित्राढ्यꣳ मनोयायि ममोहरम् । मुक्तामाणिक्य-परम-हीराहारैर् विराजितम् ॥१८॥ रत्न-दर्पण-लक्षैश् च त्रि-लक्षैः श्वेत-चामरैः । वह्नि-शुद्धाꣳशुकानाꣳ च त्रि-लक्षैः परिशोभितम् ॥१९॥ त्रि-कोटिभिश् च ज्वलितꣳ क्रीडा-सुन्दर-मन्दिरैः । पारिजात-प्रसूनानाꣳ मन्दराणाꣳ मनोहरैः ॥२०॥ मालाजालैस् त्रि-लक्षैश् च मालतीनाꣳ च मण्डितम् । एवꣳभूतꣳ रथꣳ दृष्ट्वा ददृशुस् ते तद्-अनन्तरे ॥२१॥ मध्य-कोष्ठाभ्यन्तरे च किशोरꣳ श्याम-सुन्दरम् । वह्नि-शुद्धाꣳशुकेनैव पीत-वर्णेन शोभितम् ॥२२॥ रत्न-केयूर-वलय-रत्न-मञ्जीर-रञ्जितम् । रत्न-कुण्डल-युग्मेन गण्ड-स्थल-समुज्ज्वलम् ॥।२३॥ ईषद्धास्य-प्रसन्नास्यꣳ नित्योपास्यꣳ सुरासुरैः । चन्दनोक्षित-सर्वाङ्गꣳ मालती-माल्य-मण्डितम् ॥२४॥ मणिना कौस्तुभेन्द्रेण गण्ड-स्थल-विभूषितम् । परꣳ प्रधानꣳ परमꣳ परमात्मानम् ईश्वरम् ॥२५॥ स्तुतꣳ ब्रह्मेश-शेषैश् च राधा-वक्षः स्थल-स्थितम् । वेदानिर्वचनीयꣳ च स्वेच्छामयम् अनीश्वरम् ॥२६॥ नित्यꣳ नित्यꣳ निर्गुणꣳ च ज्योति-रूपꣳ सनातनम् । प्रकृतेः परम् ईशानꣳ भक्तानुग्रहकातरम् ॥२७॥ कोटि-कन्दर्प-लावण्य-लीला-धाम-मनोहरम् । मयूर-पुच्छ-चूडꣳ च वरꣳ वꣳशी-धरꣳ परꣳ ॥२८॥ दृष्ट्वा तम् अद्भुतꣳ रूपꣳ तुष्टाव कमलोद्भवः । गणेशः शेषः शम्भुश् च तद्-अन्ये मुनयः सुराः ॥२९॥ ब्रह्मोवाच— परꣳ ब्रह्म परꣳ धाम परमात्मानम् ईश्वरम् । वन्दे वन्द्यꣳ च सर्वेषाꣳ सर्व-कारण-कारणम् ॥३०॥ सर्वेश्वरꣳ सर्व-रूपꣳ सर्वाद्यꣳ सद्भिर् ईडितम् । वेदावेद्यꣳ च विद्वद्भिर् न दृष्टꣳ स्वप्न-गोचरे ॥३१॥ श्री-महादेव उवाच— सिद्ध-स्वरूपꣳ सिद्धाद्यꣳ सिद्ध-बीजꣳ सनातनम् । प्रसिद्धꣳ सिद्धिदꣳ शान्तꣳ सिद्धानाꣳ च गुरोर् गुरुम् ॥३२॥ वन्दे वन्द्यꣳ च महताꣳ परात् परतरꣳ विभुम् । स्वात्मा-रामꣳ पूर्ण-कामꣳ भक्तानुग्रहकातरम् ॥३३॥ भक्ति-प्रियꣳ च भक्तेशꣳ स्व-भक्ति-दास्यदꣳ परम् । स्व-पद-प्रदम् एकꣳ च दातारꣳ सर्व-सम्पदाम् ॥३४॥ अनन्त उवाच— वक्त्राणाꣳ च सहस्रेण किꣳ वा स्तौमि श्रुति-श्रुतम् । कोटिभिः कोटिभिर् वक्त्रैः को वा स्तोतुꣳ क्षमः प्रभो ॥३५॥ किम् उ स्तोष्यति शम्भुश् च पञ्च-वक्त्रेण वाञ्च्छितम् । कर्ता चतुर्णाꣳ वेदानाꣳ किꣳ स्तोष्यति चतुर्-मुखः ॥३६॥ षड्-वक्त्रो गज-वक्त्रश् च देवाश् च मुनयो ऽपि वा । वेदा वा किꣳ वेद-विदः स्तुवन्ति प्रकृतेः परम् ॥३७॥ वेदानिर्वचनीयꣳ च वेदा निर्वक्तुम् अक्षमाः । वेद-विज्ञात-वाक्येन विद्वाꣳसः किꣳ स्तुवन्ति तम् ॥३८॥ श्री-गणेश उवाच— मूर्खो वदति विष्णाय बुधो वदति विष्णवे । नम इत्य् एवम् अर्थम् च द्वयोर् एव समꣳ फलम् ॥३९॥ यस्मै दत्तꣳ च यज् ज्ञानꣳ ज्ञान-दाता हरिः स्वयम् । ज्ञानेन तेन स स्तौति भाव-ग्राही जनार्दनः ॥४०॥ एक-वक्त्रो ऽनेक-वक्त्रो मूर्खो विद्वान् स्व-कर्मणा । अधनी च धनी वापि सपुत्रो वाप्य् अपुत्रकः ॥४१॥ कर्मणा परम् ईशꣳ च स्तोतुꣳ को वाप्य् अनुत्तमम् । यथा-शक्ति स्तुतिः पूजा वन्दनꣳ स्मरणꣳ हरेः ॥४२॥ सꣳकीर्तनꣳ च भजनꣳ जपनꣳ बुद्ध्य्-अनुक्रमम् । कुर्वन्ति सन्तो ऽसन्तश् च सन्ततꣳ परमात्मनः ॥४३॥ कार्तिकेय उवाच— सर्वान्तरात्मा भगवान् ज्ञानꣳ च सर्व-जीविनाꣳ । ज्ञानानुरूपꣳ स्तवनꣳ सन्तो नैव हसन्ति तम् ॥४४॥ भवेषु त्रि-विधो लोको ऽप्य् उत्तमो मध्यमो ऽधमः । सर्वे स्व-कर्म-वश-गा निषेकः केन वार्यते ॥४५॥ सर्वेश्वरꣳ च सꣳवीक्ष्य सर्वो वदति मत्-प्रभुम् । मद्-ईश्वरस्य समता सर्वेषु किꣳकरेषु च ॥४६॥ भजन्ति केचित् शुद्धान्तꣳ परमात्मानम् ईश्वरम् । केचित् तद्-अꣳशाꣳशꣳ प्राप्नुवन्ति क्रमेण तम् ॥४७॥ धर्म उवाच— अहꣳ साक्षी च सर्वेषाꣳ विधिना निर्मितः पुरा । विधातुश् च विधाता त्वꣳ सर्वेश्वरꣳ नमो ऽस्तु ते ॥४८॥ देवा ऊचुः— यꣳ स्तोतुम् असमर्थश् च सहस्रायुः स्वयꣳ विधिः । ज्ञानाधिदेवः शम्भुश् च तꣳ स्तोतुꣳ किꣳ वयꣳ क्षमाः ॥४९॥ वेदा ऊचुः— किꣳ जानीमो वयꣳ के वाप्य् अनन्तेशस्य यो गुणः । वयꣳ वेदाश् त्वम् अस्माकꣳ कारणस्यापि कारकः ॥५०॥ मुनयः ऊचुः— यदि वेदा न जानन्ति माहात्म्यꣳ परमात्मनः । न जानीमस् तव गुणꣳ वेदानुसारिणो वयम् ॥५१॥ सरस्वत्य् उवाच— विद्याधिदेवताहꣳ च वेदा विद्याधिदेवकाः । वेदाधिदेवो धाता च तद्-ईशꣳ स्तौमि किꣳ प्रभो ॥५२॥ पद्मोवाच— यत् पाद-पद्मꣳ पद्मेशः शेषाश् चान्ये सुरास् तथा । ध्यायन्ते मुनयो देवा ध्याये तꣳ प्रकृतेः परम् ॥५३॥ सावित्र्य् उवाच— सावित्री वेद-माताहꣳ वेदानाꣳ जनको विधिः । त्वाम् एव धत्ते धातरꣳ नमामि त्रि-गुणात् परम् ॥५४॥ श्री-पार्वत्य् उवाच— तव वक्षसि राधाहꣳ रासे वृन्दावने वने । महा-लक्ष्मीश् च वैकुण्ठे पाद-पद्मार्चने रता ॥५५॥ श्वेत-द्वीपे सिन्धु-कन्या विष्णोर् उरसि भू-तले । ब्रह्म-लोके च ब्रह्माणी वेद-माता च भारती ॥५६॥ तवाज्ञया च देवानाम् अविर्भूता च तेजसि । निहत्य दैत्यान् देवारीन् दत्वा राज्यꣳ सुराय च ॥५७॥ तत्-पश्चाद् दक्ष-कन्याहम् अधुना पार्वती हरे । तवाज्ञया हर-क्रोडे त्वद्-भक्ता प्रति-जन्मनि ॥५८॥ नारायण-प्रिया शश्वत् तेन नारायणी श्रुतौ । विष्णोर् अहꣳ परा-शक्तिर् विष्णु-माया च वैष्णवी ॥५९॥ अनन्त-कोटि ब्रह्माण्डꣳ मया सम्मोहितꣳ सदा । विदुषाꣳ रसनाग्रे च प्रत्यक्षꣳ हि सरस्वती ॥६०॥ महा-विष्णोश् च माताहꣳ विश्वानि यस्य लोमसु । रामेश्वरी च सर्वाद्या सर्व-शक्ति-स्वरूपिणी ॥६१॥ तद्-रासे धारणाद् राधा विद्वद्भिः परिकीर्तिता । परमानन्द-पादाब्जꣳ वन्दे सानन्द-पूर्वकम् ॥६२॥ यत्-पाद-पद्मꣳ ध्यायन्ते परमानन्द-कारणम् । पाद-पद्मेश-शेषाद्या मुनयो मनवः सुराः ॥६३॥ योगिनः सन्ततꣳ सन्तः सिद्धाश् च वैष्णवास् तथा । अनुग्रहꣳ कुरु विभो बुद्धि-शक्तिर् अहꣳ तव ॥६४॥ इति सꣳवृतꣳ स्तोत्रꣳ यः पठेत् सꣳयतः शुचिः । इहैव च सुखꣳ भुङ्क्ते यात्य् अन्ते श्री-हरेः पदम् ॥६५॥ निवृत्तेषु च वेदेषु देवीषु मुनि-पुङ्गवे । उपवर्हण-गन्धर्वः स्तुतिꣳ कर्तुꣳ समुद्यतः ॥६६॥ अथ गन्धर्व-कृत-स्तोत्रम् गन्धर्व उवाच— वन्दे नव-घन-श्यामꣳ पीत-कौशेय-वाससम् । सानन्दꣳ सुन्दरꣳ शुद्धꣳ श्री-कृष्णꣳ प्रकृतेः परम् ॥६७॥ राधेशꣳ राधिका-प्राण-वल्लभꣳ वल्लवी-सुतम् । राधा-सेवित-पादाब्जꣳ राधा-वक्षः-स्थल-स्थितम् ॥६८॥ राधानुरागꣳ राधिकेष्टꣳ राधापहृत-मानसम् । राधाधरꣳ भवाधारꣳ सर्वाधारꣳ नमामि तम् ॥६९॥ राधा-हृत्-पद्म-मध्ये च वसन्तꣳ सन्ततꣳ शुभम् । राधा-सह-चरꣳ शश्वत् राधाज्ञा-परि-पालकम् ॥७०॥ ध्यायन्ते योगिनो योगात् सिद्धाः सिद्धेश्वराश् च यम् । तꣳ ध्याये सततꣳ शुद्धꣳ भगवन्तꣳ सनातनम् ॥७१॥ सेवन्ते सन्ततꣳ सन्तो ब्रह्मेश-शेष-सꣳज्ञकाः । सेवन्ते निर्गुणꣳ ब्रह्म भगवन्तꣳ सनातनम् ॥७२॥ निर्लिप्तꣳ च निरीहꣳ च परमात्मानम् ईश्वरम् । नित्यꣳ सत्यꣳ च परꣳ भगवन्तꣳ सनातनम् ॥७३॥ यꣳ सृष्टेर् आदि-भूतꣳ च सर्व-बीजꣳ परात् परम् । योगिनस् तꣳ प्रपद्यन्ते भगवन्तꣳ सनातनम् ॥७४॥ बीजꣳ नानावताराणाꣳ सर्व-कारण-कारणम् । वेदावेद्यꣳ वेद-बीजꣳ वेद-कारण-कारणम् ॥७५॥ योगिनस् तꣳ प्रपद्यन्ते भगवन्तꣳ सनातनम् । इत्य् एवम् उक्त्वा गन्धर्वः पपात धरणी-तले ॥७६॥ ननाम दण्डवद् भूमौ देव-देवꣳ परात् परम् । इति तेन कृतꣳ स्तोत्रꣳ यः पठेत् प्रयतः शुचिः ॥७७॥ इहैव जीवन्-मुक्तश् च परे याति पराꣳ गतिम् । हरि-भक्तिꣳ हरेर् दास्यꣳ गोलोके च निरामयः । पार्षद-प्रवरत्वꣳ च लभते नात्र सꣳशयः ॥७८॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे गन्धर्व-कृत-स्तोत्रꣳ नाम द्वादशो ऽध्यायः ॥१२॥ …

dvādaśo 'dhyāyaḥ śuka uvāca— mahotsave suniṣpanne dānasyottara-kālataḥ | kiṁ babhūva rahasyaṁ ca tan māṁ vyākhyātum arhasi ||1|| śrī-vyāsa uvāca— saṁprāpya dānaṁ devānāṁ gandharvaś copavarhaṇaḥ | teṣāṁ ca purato bhaktyā vidayām āsa vai sadā ||2|| śrutvā tad vacanaṁ brahmā tam uvāca ca saṁsadi | śambhunā ca samālocya brahmovāca vidhātā jagatām api ||3|| mathurā-gamanaṁ caiva kṛṣṇasya paramātmanaḥ | vilāpaṁ gopa-gopīnāṁ śrāvayāsmāṁś ca sāmpratam ||4|| mahotsavaṁ kuru punaḥ śṛṇvantu munayaḥ surāḥ | gāyantu tāś ca saṁgītaṁ nṛtyantv apsarāṁ gaṇāḥ ||5|| brahmaṇaś ca vacaḥ śrutvā nanṛtyuś cāpsarogaṇāḥ | cakrus tāḥ sarasaṁ gītaṁ vidyādharyaś ca saṁsadi ||6|| māyināṁ caiva pravaro gandharvaś copavarhaṇaḥ | jagau sandhāna-bhāvena mathurā-gamanaṁ hareḥ ||7|| vilāpaṁ gokula-sthānāṁ śrutvā viprāḥ surādayaḥ | mūrcchāṁ prāpuś ca rurudur dadur dānaṁ punaḥ punaḥ ||8|| gopīnāṁ virahālāpair mūrcchitaś copavarhaṇaḥ | visvareṇa vitanāt tu tāla-bhaṅgo babhūva ha ||9|| tat tāla-bhaṅgaṁ vijñāya devāś ca munayas tathā | cukupuḥ sahasā sarve nirgatās tan mukhāgnayaḥ ||10|| tad dṛṣṭvā sahasā bhīto gandharvaś copavarhaṇaḥ | sasmāra kṛṣṇaṁ svabhīṣṭaṁ paramātmānam īśvaram ||11|| dadṛśuḥ smṛti-mātreṇa tat-tejo nabhasi sthitam | stambhitā devatāḥ sarvāśi-cakra-puttalikā yathā ||12|| stambhitā vahnayaḥ sarve munayaś ca vijṛmbhitāḥ | hari-smṛtiś cābhayadā śubhadā vighna-nāśinī ||13|| dadṛśur devatāḥ sarvāḥ munayaś cāpi yoṣitaḥ | gandharvāś ca tathaivānye tejo dṛśyaṁ sukha-pradam ||14|| paraṁ kuñjñaṭikākāraṁ koṭīndu-kiraṇa-prabham | yojanāyata-vistīrṇaṁ susnigdhaṁ sumanoharam ||15|| tat tejo 'bhyantare sarve dadṛśū ratham uttamam | gavyūtimānaṁ vistīrṇaṁ dhanuṣ-koṭi-samucchritam ||16|| śvetāśvānāṁ ca cakrāṇāṁ sahasreṇa samāvṛtam | amūlya-ratna-racitam īśvarecchā-vinirmitam ||17|| nānā-citra-vicitrāḍhyaṁ manoyāyi mamoharam | muktāmāṇikya-parama-hīrāhārair virājitam ||18|| ratna-darpaṇa-lakṣaiś ca tri-lakṣaiḥ śveta-cāmaraiḥ | vahni-śuddhāṁśukānāṁ ca tri-lakṣaiḥ pariśobhitam ||19|| tri-koṭibhiś ca jvalitaṁ krīḍā-sundara-mandiraiḥ | pārijāta-prasūnānāṁ mandarāṇāṁ manoharaiḥ ||20|| mālājālais tri-lakṣaiś ca mālatīnāṁ ca maṇḍitam | evaṁbhūtaṁ rathaṁ dṛṣṭvā dadṛśus te tad-anantare ||21|| madhya-koṣṭhābhyantare ca kiśoraṁ śyāma-sundaram | vahni-śuddhāṁśukenaiva pīta-varṇena śobhitam ||22|| ratna-keyūra-valaya-ratna-mañjīra-rañjitam | ratna-kuṇḍala-yugmena gaṇḍa-sthala-samujjvalam |||23|| īṣaddhāsya-prasannāsyaṁ nityopāsyaṁ surāsuraiḥ | candanokṣita-sarvāṅgaṁ mālatī-mālya-maṇḍitam ||24|| maṇinā kaustubhendreṇa gaṇḍa-sthala-vibhūṣitam | paraṁ pradhānaṁ paramaṁ paramātmānam īśvaram ||25|| stutaṁ brahmeśa-śeṣaiś ca rādhā-vakṣaḥ sthala-sthitam | vedānirvacanīyaṁ ca svecchāmayam anīśvaram ||26|| nityaṁ nityaṁ nirguṇaṁ ca jyoti-rūpaṁ sanātanam | prakṛteḥ param īśānaṁ bhaktānugrahakātaram ||27|| koṭi-kandarpa-lāvaṇya-līlā-dhāma-manoharam | mayūra-puccha-cūḍaṁ ca varaṁ vaṁśī-dharaṁ paraṁ ||28|| dṛṣṭvā tam adbhutaṁ rūpaṁ tuṣṭāva kamalodbhavaḥ | gaṇeśaḥ śeṣaḥ śambhuś ca tad-anye munayaḥ surāḥ ||29|| brahmovāca— paraṁ brahma paraṁ dhāma paramātmānam īśvaram | vande vandyaṁ ca sarveṣāṁ sarva-kāraṇa-kāraṇam ||30|| sarveśvaraṁ sarva-rūpaṁ sarvādyaṁ sadbhir īḍitam | vedāvedyaṁ ca vidvadbhir na dṛṣṭaṁ svapna-gocare ||31|| śrī-mahādeva uvāca— siddha-svarūpaṁ siddhādyaṁ siddha-bījaṁ sanātanam | prasiddhaṁ siddhidaṁ śāntaṁ siddhānāṁ ca guror gurum ||32|| vande vandyaṁ ca mahatāṁ parāt parataraṁ vibhum | svātmā-rāmaṁ pūrṇa-kāmaṁ bhaktānugrahakātaram ||33|| bhakti-priyaṁ ca bhakteśaṁ sva-bhakti-dāsyadaṁ param | sva-pada-pradam ekaṁ ca dātāraṁ sarva-sampadām ||34|| ananta uvāca— vaktrāṇāṁ ca sahasreṇa kiṁ vā staumi śruti-śrutam | koṭibhiḥ koṭibhir vaktraiḥ ko vā stotuṁ kṣamaḥ prabho ||35|| kim u stoṣyati śambhuś ca pañca-vaktreṇa vāñcchitam | kartā caturṇāṁ vedānāṁ kiṁ stoṣyati catur-mukhaḥ ||36|| ṣaḍ-vaktro gaja-vaktraś ca devāś ca munayo 'pi vā | vedā vā kiṁ veda-vidaḥ stuvanti prakṛteḥ param ||37|| vedānirvacanīyaṁ ca vedā nirvaktum akṣamāḥ | veda-vijñāta-vākyena vidvāṁsaḥ kiṁ stuvanti tam ||38|| śrī-gaṇeśa uvāca— mūrkho vadati viṣṇāya budho vadati viṣṇave | nama ity evam artham ca dvayor eva samaṁ phalam ||39|| yasmai dattaṁ ca yaj jñānaṁ jñāna-dātā hariḥ svayam | jñānena tena sa stauti bhāva-grāhī janārdanaḥ ||40|| eka-vaktro 'neka-vaktro mūrkho vidvān sva-karmaṇā | adhanī ca dhanī vāpi saputro vāpy aputrakaḥ ||41|| karmaṇā param īśaṁ ca stotuṁ ko vāpy anuttamam | yathā-śakti stutiḥ pūjā vandanaṁ smaraṇaṁ hareḥ ||42|| saṁkīrtanaṁ ca bhajanaṁ japanaṁ buddhy-anukramam | kurvanti santo 'santaś ca santataṁ paramātmanaḥ ||43|| kārtikeya uvāca— sarvāntarātmā bhagavān jñānaṁ ca sarva-jīvināṁ | jñānānurūpaṁ stavanaṁ santo naiva hasanti tam ||44|| bhaveṣu tri-vidho loko 'py uttamo madhyamo 'dhamaḥ | sarve sva-karma-vaśa-gā niṣekaḥ kena vāryate ||45|| sarveśvaraṁ ca saṁvīkṣya sarvo vadati mat-prabhum | mad-īśvarasya samatā sarveṣu kiṁkareṣu ca ||46|| bhajanti kecit śuddhāntaṁ paramātmānam īśvaram | kecit tad-aṁśāṁśaṁ prāpnuvanti krameṇa tam ||47|| dharma uvāca— ahaṁ sākṣī ca sarveṣāṁ vidhinā nirmitaḥ purā | vidhātuś ca vidhātā tvaṁ sarveśvaraṁ namo 'stu te ||48|| devā ūcuḥ— yaṁ stotum asamarthaś ca sahasrāyuḥ svayaṁ vidhiḥ | jñānādhidevaḥ śambhuś ca taṁ stotuṁ kiṁ vayaṁ kṣamāḥ ||49|| vedā ūcuḥ— kiṁ jānīmo vayaṁ ke vāpy ananteśasya yo guṇaḥ | vayaṁ vedāś tvam asmākaṁ kāraṇasyāpi kārakaḥ ||50|| munayaḥ ūcuḥ— yadi vedā na jānanti māhātmyaṁ paramātmanaḥ | na jānīmas tava guṇaṁ vedānusāriṇo vayam ||51|| sarasvaty uvāca— vidyādhidevatāhaṁ ca vedā vidyādhidevakāḥ | vedādhidevo dhātā ca tad-īśaṁ staumi kiṁ prabho ||52|| padmovāca— yat pāda-padmaṁ padmeśaḥ śeṣāś cānye surās tathā | dhyāyante munayo devā dhyāye taṁ prakṛteḥ param ||53|| sāvitry uvāca— sāvitrī veda-mātāhaṁ vedānāṁ janako vidhiḥ | tvām eva dhatte dhātaraṁ namāmi tri-guṇāt param ||54|| śrī-pārvaty uvāca— tava vakṣasi rādhāhaṁ rāse vṛndāvane vane | mahā-lakṣmīś ca vaikuṇṭhe pāda-padmārcane ratā ||55|| śveta-dvīpe sindhu-kanyā viṣṇor urasi bhū-tale | brahma-loke ca brahmāṇī veda-mātā ca bhāratī ||56|| tavājñayā ca devānām avirbhūtā ca tejasi | nihatya daityān devārīn datvā rājyaṁ surāya ca ||57|| tat-paścād dakṣa-kanyāham adhunā pārvatī hare | tavājñayā hara-kroḍe tvad-bhaktā prati-janmani ||58|| nārāyaṇa-priyā śaśvat tena nārāyaṇī śrutau | viṣṇor ahaṁ parā-śaktir viṣṇu-māyā ca vaiṣṇavī ||59|| ananta-koṭi brahmāṇḍaṁ mayā sammohitaṁ sadā | viduṣāṁ rasanāgre ca pratyakṣaṁ hi sarasvatī ||60|| mahā-viṣṇoś ca mātāhaṁ viśvāni yasya lomasu | rāmeśvarī ca sarvādyā sarva-śakti-svarūpiṇī ||61|| tad-rāse dhāraṇād rādhā vidvadbhiḥ parikīrtitā | paramānanda-pādābjaṁ vande sānanda-pūrvakam ||62|| yat-pāda-padmaṁ dhyāyante paramānanda-kāraṇam | pāda-padmeśa-śeṣādyā munayo manavaḥ surāḥ ||63|| yoginaḥ santataṁ santaḥ siddhāś ca vaiṣṇavās tathā | anugrahaṁ kuru vibho buddhi-śaktir ahaṁ tava ||64|| iti saṁvṛtaṁ stotraṁ yaḥ paṭhet saṁyataḥ śuciḥ | ihaiva ca sukhaṁ bhuṅkte yāty ante śrī-hareḥ padam ||65|| nivṛtteṣu ca vedeṣu devīṣu muni-puṅgave | upavarhaṇa-gandharvaḥ stutiṁ kartuṁ samudyataḥ ||66|| atha gandharva-kṛta-stotram gandharva uvāca— vande nava-ghana-śyāmaṁ pīta-kauśeya-vāsasam | sānandaṁ sundaraṁ śuddhaṁ śrī-kṛṣṇaṁ prakṛteḥ param ||67|| rādheśaṁ rādhikā-prāṇa-vallabhaṁ vallavī-sutam | rādhā-sevita-pādābjaṁ rādhā-vakṣaḥ-sthala-sthitam ||68|| rādhānurāgaṁ rādhikeṣṭaṁ rādhāpahṛta-mānasam | rādhādharaṁ bhavādhāraṁ sarvādhāraṁ namāmi tam ||69|| rādhā-hṛt-padma-madhye ca vasantaṁ santataṁ śubham | rādhā-saha-caraṁ śaśvat rādhājñā-pari-pālakam ||70|| dhyāyante yogino yogāt siddhāḥ siddheśvarāś ca yam | taṁ dhyāye satataṁ śuddhaṁ bhagavantaṁ sanātanam ||71|| sevante santataṁ santo brahmeśa-śeṣa-saṁjñakāḥ | sevante nirguṇaṁ brahma bhagavantaṁ sanātanam ||72|| nirliptaṁ ca nirīhaṁ ca paramātmānam īśvaram | nityaṁ satyaṁ ca paraṁ bhagavantaṁ sanātanam ||73|| yaṁ sṛṣṭer ādi-bhūtaṁ ca sarva-bījaṁ parāt param | yoginas taṁ prapadyante bhagavantaṁ sanātanam ||74|| bījaṁ nānāvatārāṇāṁ sarva-kāraṇa-kāraṇam | vedāvedyaṁ veda-bījaṁ veda-kāraṇa-kāraṇam ||75|| yoginas taṁ prapadyante bhagavantaṁ sanātanam | ity evam uktvā gandharvaḥ papāta dharaṇī-tale ||76|| nanāma daṇḍavad bhūmau deva-devaṁ parāt param | iti tena kṛtaṁ stotraṁ yaḥ paṭhet prayataḥ śuciḥ ||77|| ihaiva jīvan-muktaś ca pare yāti parāṁ gatim | hari-bhaktiṁ harer dāsyaṁ goloke ca nirāmayaḥ | pārṣada-pravaratvaṁ ca labhate nātra saṁśayaḥ ||78|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre prathamaika-rātre gandharva-kṛta-stotraṁ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12|| …