Chapter 2

द्वितीयोऽध्यायः शुक्लाम्बरधरꣳ विष्णुꣳ शशिवर्णꣳ चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनꣳ ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥१॥ ब्रह्मलोकादिह प्राप्तꣳ नारदꣳ भगवत्प्रियम् । दृष्ट्वा नत्वा सभायाꣳ तु प्रप्रच्छुर्मुनयो मुदा ॥२॥ ऋषय ऊचुः— ब्रह्मन् केन प्रकारेण सर्वपापक्षयो भवेत् । विना दानेन तपसा विना तीर्थैर्विना मखैः ॥३॥ विना वेदैर्विना ध्यानैर्विना चेन्द्रियनिग्रहैः । विना शास्त्रसमूहैश्च कथꣳ मुक्तिरवाप्यते ॥४॥ दानेन तपसा तीर्थैर्मखैश्चापि विना मुने । देवाधिदेवो देवेशः स्थितस्तपसि शङ्करः । कꣳ समाराधयेद्देवꣳ जपध्यानपरायणः ॥५॥ इदमेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यदुवाच शृणुध्वꣳ हि कथयामि सुविस्तरात् ॥६॥ कैलासशिखरासीनꣳ देवदेवꣳ जगद्गुरुम् । प्राणिपत्य महादेवꣳ पर्यपृच्छदुमापतिम् ॥७॥ श्रीपार्वत्युवाच— भगवꣳस्त्वꣳ परो देवः सर्वज्ञः सर्वपूजितः । त्वल्लिङ्गमर्च्यते देवैर्ब्रह्मसूर्यादिकैरपि ॥८॥ त्वत्तो लभन्तेऽभिमताꣳ सिद्धिꣳ सर्ववरप्रद । त्वꣳ जन्ममृत्युरहितः स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान् ॥९॥ सदा ध्यायसि कि स्वामिन् दिग्वासा मदनान्तकः । तपश्चरसि कस्मात्त्वꣳ जटिलो भस्मधूसरः ॥१०॥ किꣳ वा जपसि देवेश परꣳ कौतूहलꣳ हि मे । अनुग्राह्या प्रिया चाहꣳ तन्मे कथय सुव्रत ॥११॥ श्री महादेव उचाच— नेदꣳ कस्यापि कथितꣳ गोपनीयभिदꣳ मम । किꣳ तु वक्ष्यामि भद्रꣳ ते त्वꣳ भक्तासि प्रियासि मे ॥१२॥ पुरा सत्ययुगे देवि विशुद्धमतयोऽखिलाः । यजन्ति विष्णु मेवैकꣳ ज्ञात्वा सर्वेश्वरेश्वरम् ॥१३॥ प्रयान्ति परमामृद्धिमैहिकामुष्मिकीꣳ पराम् । या न प्राप्ताऽमरैः सर्वैरक्षया क्लेशवर्जिता ॥१४॥ न ताꣳ सन्तः प्रपद्यन्ते विनाचाररतान्नरान् । सन्मुखादपि सꣳश्रुत्य देवा विष्णुबहिर्मुखाः ॥१५॥ वेदैः पुराणैः सिद्धान्तैर्भिन्नैविश्रान्तचेतसः । निश्चयꣳ नाधिगच्छन्ति किꣳ तत्वꣳ किꣳ परꣳ पदम् ॥१६॥ तुलापुरुषदानाद्यैरश्वमेधादिभिर्मखैः । वाराणसीप्रयागादितीर्थस्नानादिभिः प्रिये ॥१७॥ गयाश्राद्धादिभिः पित्र्यैर्वेदपाठादिभिर्जपैः । तपोभिरुग्रैर्नियमैर्धर्मैर्भूतदयादिभिः ॥१८॥ गुरुशुश्रूषणैः सत्यैर्धमैर्वर्णाश्रमोदितैः । ज्ञानध्यानादिभिः सम्यक् चरितैर्जन्मजन्मभिः ॥१९॥ न याति तत्परꣳ श्रेयो विष्णुꣳ सर्वेश्वरेश्वरम् । सर्वभावैरनाश्रित्य पुराणꣳ पुरुषोत्तमम् ॥२०॥ अनन्यगतयो मर्त्यो भोगिनोऽपि परꣳतपाः । ज्ञानवैराग्यरहिता ब्रह्मचर्यादिवर्जिताः ॥२१॥ सर्वधर्मजितो विष्णोर्नाममात्रैकजल्पकाः सुखेन याꣳ गतिꣳ यान्ति न ताꣳ सर्वेऽपि धार्मिकाः ॥२२॥ स्मर्तव्यः सततꣳ विष्णुर्विस्मर्त्तव्यो न कर्हिचित् । सर्वे विधिनिषिद्धाः स्युरेतस्यैव हि किङ्कराः ॥२३॥ किꣳ तु बह्मादिभिर्देवैः पुरा दृष्ट्वा निरꣳहसः । निर्भयꣳ विष्णु नाम्नैव यथेष्टꣳ पदमागतान् ॥२४॥ अलक्ष्य चात्मनः पूजाꣳ सम्यगाराधितो हरिः । मया चास्मादपि त्रैष्ठ्यꣳ वाञ्छितोऽयꣳ यतात्मना ॥२५॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । अꣳशाꣳशेनात्मनो वैतान् पूजयामास केशवः ॥२६॥ देवान् पितृन् द्विजान् हव्यकव्याशान् करुणामयः । ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥२७॥ बह्मादयः सुराः सर्वे प्रसादात् शार्ङ्गधन्वनः । माञ्चोवाच तदा मत्तः पूज्यश्रेष्ठो भविष्यसि ॥२८॥ त्वामाराध्य यदा शम्भो ग्रहिष्यामि वरꣳतव । द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु ॥२९॥ आगमैः कल्पितैस्त्वꣳ हि जनान् मद्विमुखान् कुरु । माꣳ च गोपयमे न स्यात् सृष्टिरेवोत्तरोत्तरा । ततस्तꣳ प्रणिपत्याहमुवाच परमेश्वरम् ॥३०॥ इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे चतुर्थरात्रे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ …

dvitīyo'dhyāyaḥ śuklāmbaradharaṁ viṣṇuṁ śaśivarṇaṁ caturbhujam | prasannavadanaṁ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye ||1|| brahmalokādiha prāptaṁ nāradaṁ bhagavatpriyam | dṛṣṭvā natvā sabhāyāṁ tu prapracchurmunayo mudā ||2|| ṛṣaya ūcuḥ— brahman kena prakāreṇa sarvapāpakṣayo bhavet | vinā dānena tapasā vinā tīrthairvinā makhaiḥ ||3|| vinā vedairvinā dhyānairvinā cendriyanigrahaiḥ | vinā śāstrasamūhaiśca kathaṁ muktiravāpyate ||4|| dānena tapasā tīrthairmakhaiścāpi vinā mune | devādhidevo deveśaḥ sthitastapasi śaṅkaraḥ | kaṁ samārādhayeddevaṁ japadhyānaparāyaṇaḥ ||5|| idameva purā pṛṣṭaḥ pārvatyā parameśvaraḥ | yaduvāca śṛṇudhvaṁ hi kathayāmi suvistarāt ||6|| kailāsaśikharāsīnaṁ devadevaṁ jagadgurum | prāṇipatya mahādevaṁ paryapṛcchadumāpatim ||7|| śrīpārvatyuvāca— bhagavaṁstvaṁ paro devaḥ sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ | tvalliṅgamarcyate devairbrahmasūryādikairapi ||8|| tvatto labhante'bhimatāṁ siddhiṁ sarvavaraprada | tvaṁ janmamṛtyurahitaḥ svayambhūḥ sarvaśaktimān ||9|| sadā dhyāyasi ki svāmin digvāsā madanāntakaḥ | tapaścarasi kasmāttvaṁ jaṭilo bhasmadhūsaraḥ ||10|| kiṁ vā japasi deveśa paraṁ kautūhalaṁ hi me | anugrāhyā priyā cāhaṁ tanme kathaya suvrata ||11|| śrī mahādeva ucāca— nedaṁ kasyāpi kathitaṁ gopanīyabhidaṁ mama | kiṁ tu vakṣyāmi bhadraṁ te tvaṁ bhaktāsi priyāsi me ||12|| purā satyayuge devi viśuddhamatayo'khilāḥ | yajanti viṣṇu mevaikaṁ jñātvā sarveśvareśvaram ||13|| prayānti paramāmṛddhimaihikāmuṣmikīṁ parām | yā na prāptā'maraiḥ sarvairakṣayā kleśavarjitā ||14|| na tāṁ santaḥ prapadyante vinācāraratānnarān | sanmukhādapi saṁśrutya devā viṣṇubahirmukhāḥ ||15|| vedaiḥ purāṇaiḥ siddhāntairbhinnaiviśrāntacetasaḥ | niścayaṁ nādhigacchanti kiṁ tatvaṁ kiṁ paraṁ padam ||16|| tulāpuruṣadānādyairaśvamedhādibhirmakhaiḥ | vārāṇasīprayāgāditīrthasnānādibhiḥ priye ||17|| gayāśrāddhādibhiḥ pitryairvedapāṭhādibhirjapaiḥ | tapobhirugrairniyamairdharmairbhūtadayādibhiḥ ||18|| guruśuśrūṣaṇaiḥ satyairdhamairvarṇāśramoditaiḥ | jñānadhyānādibhiḥ samyak caritairjanmajanmabhiḥ ||19|| na yāti tatparaṁ śreyo viṣṇuṁ sarveśvareśvaram | sarvabhāvairanāśritya purāṇaṁ puruṣottamam ||20|| ananyagatayo martyo bhogino'pi paraṁtapāḥ | jñānavairāgyarahitā brahmacaryādivarjitāḥ ||21|| sarvadharmajito viṣṇornāmamātraikajalpakāḥ sukhena yāṁ gatiṁ yānti na tāṁ sarve'pi dhārmikāḥ ||22|| smartavyaḥ satataṁ viṣṇurvismarttavyo na karhicit | sarve vidhiniṣiddhāḥ syuretasyaiva hi kiṅkarāḥ ||23|| kiṁ tu bahmādibhirdevaiḥ purā dṛṣṭvā niraṁhasaḥ | nirbhayaṁ viṣṇu nāmnaiva yatheṣṭaṁ padamāgatān ||24|| alakṣya cātmanaḥ pūjāṁ samyagārādhito hariḥ | mayā cāsmādapi traiṣṭhyaṁ vāñchito'yaṁ yatātmanā ||25|| tataḥ sākṣājjagannāthaḥ prasanno bhaktavatsalaḥ | aṁśāṁśenātmano vaitān pūjayāmāsa keśavaḥ ||26|| devān pitṛn dvijān havyakavyāśān karuṇāmayaḥ | tataḥ prabhṛti pūjyante trailokye sacarācare ||27|| bahmādayaḥ surāḥ sarve prasādāt śārṅgadhanvanaḥ | māñcovāca tadā mattaḥ pūjyaśreṣṭho bhaviṣyasi ||28|| tvāmārādhya yadā śambho grahiṣyāmi varaṁtava | dvāparādau yuge bhūtvā kalayā mānuṣādiṣu ||29|| āgamaiḥ kalpitaistvaṁ hi janān madvimukhān kuru | māṁ ca gopayame na syāt sṛṣṭirevottarottarā | tatastaṁ praṇipatyāhamuvāca parameśvaram ||30|| iti śrīnāradapañcarātre jñānāmṛtasāre caturtharātre dvitīyo'dhyāyaḥ ||2|| …