Chapter 4

चतुर्थोऽध्यायः श्री महादेव उवाच— इत्यर्चयन्नच्युतमादरेण योऽमुꣳ जपेन्मन्त्रवरꣳ यतात्मा । सोऽभ्यर्च्यते दिव्यजनैर्जनानाꣳ हृन्नेत्रपङ्केरुहतिग्मभानुः ॥१॥ सितशर्करोत्तरपयःप्रतिपत्या तर्पयेद्दिनमुखेदिनशस्तम् । सलिलैःशतꣳ शतमखश्रियमेष स्वविभूत्युदन्वति करोत्युदविन्दुम् ॥२॥ विदलद्दलैःसुमनसः सुमनोभिर्घनद्रवमग्नैः । ममुनामुना हवनतोऽयुतसङ्ख्यꣳ त्रिजगत्श्रेयः स मन्त्रवित् कविराट् स्यात् ॥३॥ ध्यानादेवास्यसद्यस्त्रिदशमृगदृशोवश्यताꣳ यान्त्यवश्यꣳ कन्दोर्पार्ताजपाद्यैः किमथ न सुलभꣳ मन्त्रतोऽस्यान्तरस्थꣳ । स्पर्धामुद्भूय चित्तꣳ महदिदमपि नैसर्गिकीꣳ शश्वदेनꣳ सेवेतेमुꣳ त्रिलक्षꣳ सरसिजनिलयाधीश्वरीवापि वाचाꣳ ॥४॥ आधिव्याधिजरापमृत्युदुरितैर्भूतैः समस्तैर्विधि ज्ञोभाग्येन दरिद्रतादिभिरसौ दूरꣳ विमुक्तैरियम् । सत्पुत्रैः सहितैश्च मित्रनिवहैर्जुष्टोऽखिलाभिः सदा सम्पन्द्भिः परिपुष्टभूरियशसा जीवेदनेकाः समाः ॥५॥ अखिलमनुषु मन्त्रा वैष्णवा वीर्यवन्तो महिततरफलाढ्यास्तेषु गोपालमन्त्राः । प्रबलतर इहैषोऽशिष्टसꣳमोहनाख्यो मनुरनुपमसꣳपत्कल्पनाकल्पशाखी ॥६॥ मनुमिममतिहृद्यꣳ यो भजेद्भक्तिनम्रो जपहुतयजनाद्यैर्ध्यानवन्मन्त्रिमुख्यः । त्रुटितसकलकर्मग्रन्थिरुद्वृद्धचेता व्रजति स तु पदꣳ तन्नित्यशुद्धꣳ मुरारेः ॥७॥ अङ्गीकृत्यैकमेषाꣳ मनुमथ जपहोमार्चनाद्यैर्मनूना मष्टाङ्गोत्सारितारिःप्रमुदितपरिशुद्धोपसन्नान्तरात्मा । योगी युञ्जीत योगान् समुदितविकृतिः स पुरोधाकृतिः सन् । आत्मन्याधाय चित्तꣳ विषयसमसुखोन्मीलिताक्षो निविष्टः ॥८॥ विश्वꣳ भूतेन्द्रियान्तःकरणयमिवेन्दुस्वरूपꣳ समस्तꣳ वर्णात्मैतत्प्रधाने कलनलयभये बीजरूपे ध्रुवेण । नीत्वा तत् पुꣳसि विश्वात्मनि तमपि परालम्बने कालतत्त्वे तꣳ वै शक्तौ चिदामून्यपि नयत् चन्द्राꣳशके वा निशान्ते ॥९॥ निर्द्वन्द्वे निर्विशेषे निरतिशयमहानन्दसान्द्रेवसानो नापार्थे कृष्णपूर्वामलसहितपरे शाश्वतेऽभ्यासनीयꣳ । सूक्ष्मꣳ सꣳकृष्य बीजोत्तममथ शनकैर्नीतनिश्वासचेताः प्रक्षीणापुण्यपुण्योनिरुपमसुखसꣳवित्स्वरूपः सभूयात् ॥१०॥ मूलाधारे त्रिकोणे तरुणतरणिभे भास्वरेविभ्रमन्तꣳ बालार्कालोकलोलꣳजरठतरकुरङ्गाङ्ककोटिप्रभाभिः । विद्युन्मालासहस्रद्युतिरुचिरहसद्बन्धुजीवाभिरामꣳ त्रैगुण्याक्रान्तबिन्दुꣳ जगदुदयलयावेकहेतुꣳ विचिन्त्य ॥११॥ तस्योर्ध्वे विस्फुरन्तीꣳ स्फुटरुचिरतडित्पुञ्जभाꣳभास्वदन्तम् उद्गच्छन्तीꣳ सुषुम्णासरणिमनुशिखामाललाटेन्दुबिम्बम् । चिन्मात्राꣳ सूक्ष्मरूपाꣳ कलितसकलविश्वाꣳकलानादगम्याꣳ मूलꣳ या सर्वधाम्नाꣳ स्मरतु निरूपमाꣳ हुꣳकृतीदाञ्चिरन्वः ॥१२॥ नीत्वा ताꣳ शनकैरधोमुखसहस्रार्कारुणाम्भोदधेर् द्योतत्पूर्णशशाङ्कबिम्बमनुतः पीयूषधारास्रुतिम् । वक्तामन्त्रमयीꣳ निपीय च सुधानिःस्यन्दरूपाꣳ विशेद् भयोप्यात्मनिकेतनꣳ पुनरपि व्युत्थाय पीत्वा विशेत् ॥१३॥ योऽभ्यस्यत्यनुदिनमेवमात्मनामुꣳ बीजोत्थान्दुरितजरापमृत्युरोगान् । जित्वासौ स्वयमिव मूर्तिमाननङ्गः सꣳजीवेच्चिरमलिनीलकेशजालः ॥१४॥ स्फुटमधुरपदार्णश्रेणिरत्यद्भुतार्था झटिति वदनपद्मान्निःसरत्यस्य वाणी । अपिच सकलमन्त्रास्तस्य सिद्धयन्तिसꣳक्षुद् धपरमघनसौख्यैकास्पदꣳ वर्तते सः ॥१५॥ भ्राम्यन्मूर्तिꣳ मूलचक्रादनङ्गꣳ श्रीभिर्माभीरक्तपीयूषयुग्भिः । विश्वाकाशꣳ पूरयन्तꣳ विचिन्त्य प्रत्यावेश्यास्तत्र वश्यायसाध्याः ॥१६॥ नार्यो नरा वा नगरी सभा वा प्रवेशितास्तत्र निषक्तचेतसः । स्युः किङ्करास्तस्य झटित्यनारतꣳ चिराय तन्निध्नधियो न सꣳशयः ॥१७॥ तरणिदलसनाथे शक्रगोपारुणे यो रविशशिशिखिबिम्बप्रस्फुरद्दारुमध्ये । हृदयसरसिजेऽमुꣳ श्यामलाङ्गꣳ सुवेशꣳ ससुखमुपनिषणꣳ सꣳस्मरेद्वासुदेवम् ॥१८॥ पादाम्भोजद्वयेङ्गुल्यमलकिशलयेस्वावनौसन्नखानाꣳ सद्धर्मोदारकान्तौ प्रपदयुजिलसज्जङ्घिकादण्डयोश्च । जान्वोरूर्वोः प्रसङ्गे नववसनवरे मेखलादाम्निनाभौ रोमावल्यामुदारोदरभुवि विपुले वक्षसि प्रौढहारे ॥१९॥ श्रीवत्सकौस्तुभावस्फुटकमललसद्वन्द्वसद्धाम्निबाह्वोर् मूले केयूरदीप्ते जगदवनपटोर्दोर्द्वये कङ्कणाढ्ये । पाणिद्वन्द्वाङ्गुलिषु मधुरालीनविश्वे च वेणौ कण्ठे सत्कुण्डलाग्रेस्फुटरुचिरमणौ दीप्तगण्डस्थले च ॥२०॥ किस्तुद्वन्द्वे च शोणेनयननलिनयोर्भ्रूविलासे ललाटे केशेष्वालोलबर्हेष्वतिसुरभिमनोज्ञप्रसूनोत्पलेषु । शोणे विन्यस्तबेणावधरकिशलये दन्तपङ्क्त्याꣳ स्मितास्य ज्योत्स्नायामादिपुꣳसः क्रमत इति शनैः स्वꣳ मनः सꣳनिधत्ताम् ॥२१॥ यावन्मनो विलयमेति हरेरुदारे मन्दस्मिते जपतु तावदनङ्गबीजम् । अष्टादशार्णमथवापि दशार्णकꣳ वा मन्त्रꣳ शनैरथ जपेत्समये स्वनिष्ठः ॥२२॥ आरोप्यारोप्य मनः पदारविन्दादि मन्दहसितान्तम् । तत्र विलाप्यꣳ क्षीणे चेत् सुखचित्सदात्मको भवति ॥२३॥ न्यासजपहोमपूजा तर्पणमन्त्राभिषेकविनियोगानाम् । दीपिकाकारमयोद्भावित क्रमः कृष्णमन्त्रगणकथितानाम् ॥२४॥ सꣳशयतिमिरच्छिदुराशेषाक्रमदीपिका करेण महद्भिः । करदीपिकेव धार्या सस्नेहमहर्निशꣳ समस्तसुखाप्त्यै ॥२५॥ यश्चक्रꣳ निजकेलिसाधनमधिष्ठानस्थितोऽपि प्रभुर् दत्तꣳ मन्मथशत्रुणावनकृते व्याकृत्तलोकोत्तरम् । धत्ते दीप्तनवेन्दुभानुनयनोपेताद्भमायꣳ ध्रुवꣳ वन्दे कायविमर्दनꣳ वधकृताꣳ भक्तिप्रदꣳ यादवम् ॥२६॥ इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे पञ्चमरात्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ …

caturtho'dhyāyaḥ śrī mahādeva uvāca— ityarcayannacyutamādareṇa yo'muṁ japenmantravaraṁ yatātmā | so'bhyarcyate divyajanairjanānāṁ hṛnnetrapaṅkeruhatigmabhānuḥ ||1|| sitaśarkarottarapayaḥpratipatyā tarpayeddinamukhedinaśastam | salilaiḥśataṁ śatamakhaśriyameṣa svavibhūtyudanvati karotyudavindum ||2|| vidaladdalaiḥsumanasaḥ sumanobhirghanadravamagnaiḥ | mamunāmunā havanato'yutasaṅkhyaṁ trijagatśreyaḥ sa mantravit kavirāṭ syāt ||3|| dhyānādevāsyasadyastridaśamṛgadṛśovaśyatāṁ yāntyavaśyaṁ kandorpārtājapādyaiḥ kimatha na sulabhaṁ mantrato'syāntarasthaṁ | spardhāmudbhūya cittaṁ mahadidamapi naisargikīṁ śaśvadenaṁ sevetemuṁ trilakṣaṁ sarasijanilayādhīśvarīvāpi vācāṁ ||4|| ādhivyādhijarāpamṛtyuduritairbhūtaiḥ samastairvidhi jñobhāgyena daridratādibhirasau dūraṁ vimuktairiyam | satputraiḥ sahitaiśca mitranivahairjuṣṭo'khilābhiḥ sadā sampandbhiḥ paripuṣṭabhūriyaśasā jīvedanekāḥ samāḥ ||5|| akhilamanuṣu mantrā vaiṣṇavā vīryavanto mahitataraphalāḍhyāsteṣu gopālamantrāḥ | prabalatara ihaiṣo'śiṣṭasaṁmohanākhyo manuranupamasaṁpatkalpanākalpaśākhī ||6|| manumimamatihṛdyaṁ yo bhajedbhaktinamro japahutayajanādyairdhyānavanmantrimukhyaḥ | truṭitasakalakarmagranthirudvṛddhacetā vrajati sa tu padaṁ tannityaśuddhaṁ murāreḥ ||7|| aṅgīkṛtyaikameṣāṁ manumatha japahomārcanādyairmanūnā maṣṭāṅgotsāritāriḥpramuditapariśuddhopasannāntarātmā | yogī yuñjīta yogān samuditavikṛtiḥ sa purodhākṛtiḥ san | ātmanyādhāya cittaṁ viṣayasamasukhonmīlitākṣo niviṣṭaḥ ||8|| viśvaṁ bhūtendriyāntaḥkaraṇayamivendusvarūpaṁ samastaṁ varṇātmaitatpradhāne kalanalayabhaye bījarūpe dhruveṇa | nītvā tat puṁsi viśvātmani tamapi parālambane kālatattve taṁ vai śaktau cidāmūnyapi nayat candrāṁśake vā niśānte ||9|| nirdvandve nirviśeṣe niratiśayamahānandasāndrevasāno nāpārthe kṛṣṇapūrvāmalasahitapare śāśvate'bhyāsanīyaṁ | sūkṣmaṁ saṁkṛṣya bījottamamatha śanakairnītaniśvāsacetāḥ prakṣīṇāpuṇyapuṇyonirupamasukhasaṁvitsvarūpaḥ sabhūyāt ||10|| mūlādhāre trikoṇe taruṇataraṇibhe bhāsvarevibhramantaṁ bālārkālokalolaṁjaraṭhatarakuraṅgāṅkakoṭiprabhābhiḥ | vidyunmālāsahasradyutirucirahasadbandhujīvābhirāmaṁ traiguṇyākrāntabinduṁ jagadudayalayāvekahetuṁ vicintya ||11|| tasyordhve visphurantīṁ sphuṭarucirataḍitpuñjabhāṁbhāsvadantam udgacchantīṁ suṣumṇāsaraṇimanuśikhāmālalāṭendubimbam | cinmātrāṁ sūkṣmarūpāṁ kalitasakalaviśvāṁkalānādagamyāṁ mūlaṁ yā sarvadhāmnāṁ smaratu nirūpamāṁ huṁkṛtīdāñciranvaḥ ||12|| nītvā tāṁ śanakairadhomukhasahasrārkāruṇāmbhodadher dyotatpūrṇaśaśāṅkabimbamanutaḥ pīyūṣadhārāsrutim | vaktāmantramayīṁ nipīya ca sudhāniḥsyandarūpāṁ viśed bhayopyātmaniketanaṁ punarapi vyutthāya pītvā viśet ||13|| yo'bhyasyatyanudinamevamātmanāmuṁ bījotthānduritajarāpamṛtyurogān | jitvāsau svayamiva mūrtimānanaṅgaḥ saṁjīvecciramalinīlakeśajālaḥ ||14|| sphuṭamadhurapadārṇaśreṇiratyadbhutārthā jhaṭiti vadanapadmānniḥsaratyasya vāṇī | apica sakalamantrāstasya siddhayantisaṁkṣud dhaparamaghanasaukhyaikāspadaṁ vartate saḥ ||15|| bhrāmyanmūrtiṁ mūlacakrādanaṅgaṁ śrībhirmābhīraktapīyūṣayugbhiḥ | viśvākāśaṁ pūrayantaṁ vicintya pratyāveśyāstatra vaśyāyasādhyāḥ ||16|| nāryo narā vā nagarī sabhā vā praveśitāstatra niṣaktacetasaḥ | syuḥ kiṅkarāstasya jhaṭityanārataṁ cirāya tannidhnadhiyo na saṁśayaḥ ||17|| taraṇidalasanāthe śakragopāruṇe yo raviśaśiśikhibimbaprasphuraddārumadhye | hṛdayasarasije'muṁ śyāmalāṅgaṁ suveśaṁ sasukhamupaniṣaṇaṁ saṁsmaredvāsudevam ||18|| pādāmbhojadvayeṅgulyamalakiśalayesvāvanausannakhānāṁ saddharmodārakāntau prapadayujilasajjaṅghikādaṇḍayośca | jānvorūrvoḥ prasaṅge navavasanavare mekhalādāmninābhau romāvalyāmudārodarabhuvi vipule vakṣasi prauḍhahāre ||19|| śrīvatsakaustubhāvasphuṭakamalalasadvandvasaddhāmnibāhvor mūle keyūradīpte jagadavanapaṭordordvaye kaṅkaṇāḍhye | pāṇidvandvāṅguliṣu madhurālīnaviśve ca veṇau kaṇṭhe satkuṇḍalāgresphuṭaruciramaṇau dīptagaṇḍasthale ca ||20|| kistudvandve ca śoṇenayananalinayorbhrūvilāse lalāṭe keśeṣvālolabarheṣvatisurabhimanojñaprasūnotpaleṣu | śoṇe vinyastabeṇāvadharakiśalaye dantapaṅktyāṁ smitāsya jyotsnāyāmādipuṁsaḥ kramata iti śanaiḥ svaṁ manaḥ saṁnidhattām ||21|| yāvanmano vilayameti harerudāre mandasmite japatu tāvadanaṅgabījam | aṣṭādaśārṇamathavāpi daśārṇakaṁ vā mantraṁ śanairatha japetsamaye svaniṣṭhaḥ ||22|| āropyāropya manaḥ padāravindādi mandahasitāntam | tatra vilāpyaṁ kṣīṇe cet sukhacitsadātmako bhavati ||23|| nyāsajapahomapūjā tarpaṇamantrābhiṣekaviniyogānām | dīpikākāramayodbhāvita kramaḥ kṛṣṇamantragaṇakathitānām ||24|| saṁśayatimiracchidurāśeṣākramadīpikā kareṇa mahadbhiḥ | karadīpikeva dhāryā sasnehamaharniśaṁ samastasukhāptyai ||25|| yaścakraṁ nijakelisādhanamadhiṣṭhānasthito'pi prabhur dattaṁ manmathaśatruṇāvanakṛte vyākṛttalokottaram | dhatte dīptanavendubhānunayanopetādbhamāyaṁ dhruvaṁ vande kāyavimardanaṁ vadhakṛtāṁ bhaktipradaṁ yādavam ||26|| iti śrīnāradapañcarātre jñānāmṛtasāre pañcamarātre caturtho'dhyāyaḥ ||4|| …