Chapter 9

नवमो ऽध्यायः श्री-व्यास उवाच— वरꣳ दत्वा महा-देवो भक्त्या तꣳ ब्राह्मणातिथिम् । पूजाꣳ चकार वेदोक्ताꣳ स्वयꣳ वेद-विदाꣳ वरः ॥१॥ भुक्त्वा पीत्वा मुनि-श्रेष्ठो महा-देवस्य मन्दिरे । तिष्ठन्न् उपासानाꣳ चक्रे पार्वती-परमेशयोः ॥२॥ एकदा चिर-कालान्ते तम् उवाच महा-मुनिम् । महा-देवः सभा-मध्ये कृपया च कृपा-निधिः ॥३॥ श्री-महा-देव उवाच— किꣳ वा ते वाञ्छितꣳ वत्स ब्रूहि माꣳ यदि रोचते । वरो दत्तः किम् अपरꣳ यत् ते मनसि वर्तते ॥४॥ महा-देव-वचः श्रुत्वा तम् उवाच महा-मुनिः । कैलासे च सभा-मध्ये यत् तन्-मनसि वाञ्छितम् ॥५॥ श्री-नारद उवाच— ज्ञानम् आध्यात्मिकꣳ नाम वेद-सारꣳ मनोहरम् । हरि-भक्ति-प्रदꣳ ज्ञानꣳ मुक्तिदꣳ ज्ञानम् ईप्सितम् ॥६॥ योग-युक्तꣳ च यज् ज्ञानꣳ ज्ञानꣳ यत् सिद्धिदꣳ तथा । सꣳसार-विषय-ज्ञानम् एव पञ्च-विधꣳ स्मृतम् ॥७॥ आश्रमाणाꣳ समाचारꣳ तेषाꣳ धर्म-परिष्कृतम् । विधवानाꣳ च भिक्षूणाꣳ यतीनाꣳ ब्रह्म-चारिणाꣳ ॥८॥ पूजा-विधानꣳ कृष्णस्य तत्-स्तोत्रꣳ कवचꣳ मनुम् । पुरश्चर्या-विधानꣳ च सर्वाह्निकम् अभीप्सितम् ॥९॥ जीव-कर्म-विपाकꣳ च कर्म-मूल-निकृन्तनम् । सꣳसार-वासनाꣳ काꣳ वा लक्षणꣳ प्रकृतीशयोः ॥१०॥ तयोः परꣳ वा किꣳ वस्तु तस्यावतार-वर्णमम् । को वा तद्-अꣳशः कः पूर्णः परिपूर्णतमश् च कः ॥११॥ नारायणर्षि-कवचꣳ सुभद्र-प्रवराय च । यद् दत्तꣳ किꣳ तद् देवेश तद् आराध्यꣳ प्रयत्नतः ॥१२॥ मया ज्ञानꣳम् अनापृष्ठꣳ यद् यद् अस्ति सुरोत्तम । तन् मे कथय तत्त्वेन माम् एवानुग्रहꣳ कुरु ॥१३॥ गुरोश् च ज्ञानोद्गिरणाज् ज्ञानꣳ स्यान् मन्त्र-तन्त्रयोः । तत् तन्त्रꣳ स च मन्त्रः स्याद् यतो भक्तिर् अधोक्षजे ॥१४॥ ज्ञानꣳ स्याद् विदुषाꣳ किꣳचिद् वेद-व्याख्यान-चिन्तया । स्वयꣳ भवान् वेद-कर्ता ज्ञानाधिष्ठातृ-देवता ॥१५॥ नारदस्य वचः श्रुत्वा सस्मितः पार्वती-पतिः । निरीक्ष्य पार्वती-वक्त्रꣳ गज-वक्त्रम् उवाच सः ॥१६॥ अथ नारदोपदेश-ग्रहणम् श्री-महा-देव उवाच— अहो अनन्त-दासानाꣳ माहात्म्यꣳ परमाद्भुतम् । कुर्वन्त्य् अहैतुकीꣳ भक्तिꣳ ये च शश्वद् धरेः पदे ॥१७॥ पद्म-नाभ-पाद-पद्मꣳ पद्मा-पद्मेश्वरार्चितम् । दिवानिशꣳ ये ध्यायन्ते शेषादि-सुर-वन्दितम् ॥१८॥ आलापꣳ गात्र-सꣳस्पर्शꣳ पाद-रेणुम् अभीप्सितम् । वाञ्छन्त्य् एव हि तीर्थानि वसुधा चात्म-शुद्धये ॥१९॥ कृष्ण-मन्त्रोपासकानाꣳ शुद्धꣳ पादोदकꣳ सुत । पुनाति सर्व-तीर्थानि वसुधाम् अपि पार्वति ॥२०॥ कृष्ण-मन्त्रो द्विज-मुखाद् यस्य कर्णꣳ प्रयाति च । तꣳ वैष्णवꣳ जगत्-पूतꣳ प्रवदन्ति पुरा-विदः ॥२१॥ मन्त्र-ग्रहण-मात्रेण नरो नारायनात्मकः । पुनाति लीला-मात्रेण पुरुषाणाꣳ शतꣳ शतम् ॥२२॥ यज् जन्म-मात्रात् पूतꣳ च तत् पितृणाꣳ शतꣳ शतम् । प्रयाति सद्यो गोलोकꣳ कर्म-भोगात् प्रमुच्यते ॥२३॥ माता-महादिकान् सप्त जन्म-मात्रात् समुद्धरेत् । यत् कन्याꣳ प्रतिगृह्णाति तस्य सप्तावलीलया ॥२४॥ मातरꣳ तत्-प्रशूꣳ भार्याꣳ पुत्राच् च सप्त-पूरुषम् । भ्रातरꣳ भगिनीꣳ कन्याꣳ कृष्ण-भक्तः समुद्धरेत् ॥२५॥ स स्नातः सर्व-तीर्थेषु सर्व-यज्ञेषु दीक्षितः । फलꣳ स लेभे पूजानाꣳ व्रती सर्व-व्रतेषु च ॥२६॥ विष्णु-मन्त्रꣳ यो लभेत् वैष्णवाच् च द्विजोत्तमात् । कोटि-जन्मार्जितात् पापान् मुच्यते नात्र सꣳशयः ॥२७॥ कृष्ण-मन्त्रोपासकानाꣳ सद्यो दर्शन-मात्रतः । शत-जन्मार्जितात् पापान् मुच्यते नात्र सꣳशयः ॥२८॥ वैष्णवाद् दर्शनेनैव स्पर्शनेन च पार्वति । सद्यः पूतꣳ जलꣳ वह्निर् जगत् पूतः समीरणः ॥२९॥ दर्शनꣳ वैष्णवानाꣳ च देवा वाञ्छन्ति नित्यशः । न वैष्णवात् परः पूतो विश्वेषु निखिलेषु च ॥३०॥ इत्य् उक्त्वा सङ्करः शीघ्रꣳ नारदेन सहात्मजः । ययौ मन्दाकिनी-तीरꣳ नीरꣳ क्षीरोपमꣳ परम् ॥३१॥ तत्र स्नातो महा-देवी नारदश् च महा-मुनिः । समाचान्तः शुचिस् तत्र धृत्वा धौते च वासवी ॥३२॥ कृष्ण-मन्त्रꣳ ददौ तस्मै नारदाय महेश्वरः । परꣳ कप्ल-तरु-वरꣳ सर्व-सिद्धि-प्रदꣳ शुक ॥३३॥ लक्ष्मीर् माया-काम-बीजꣳ ङेन्तꣳ कृष्ण-पदꣳ ततः । जगत्-पूत-प्रियान्तꣳ च मन्त्र-राजꣳ प्रकीर्तितम् ॥३४॥ मन्त्रꣳ गृहीत्वा स मुनिः शिवꣳ कृत्वा प्रदक्षिणम् । सप्त वारान् नमस् कृत्य स्वात्मानꣳ दक्षिणाꣳ ददौ ॥३५॥ तत्-पाद-पद्मे विक्रीतमाजन्म मस्तकꣳ परम् । मुनिना भक्ति-युक्तेन स्वर्ग-मन्दाकिनी-तटे ॥३६॥ एतस्मिन्न् अन्तरे वत्स पुष्प-वृष्टिर् बभूव ह । नारदोपरि तत्रैव सुश्राव दुन्दुभिर् मुनिः ॥३७॥ ननर्त ब्रह्मणः पुत्रो ब्रह्म-लोके निरामये । ब्रह्मा जगाम तत्रैव सुप्रसन्नश् च सस्मितः ॥३८॥ पुत्रꣳ शुभाशिषꣳ कृत्वा तुष्टाव चन्द्र-शेखरम् । शम्भुश् च पूजयाम् आस ब्राह्मणम् अतिथिꣳ तथा । शम्भुꣳ शुभाशिषꣳ कृत्वा ब्रह्म-लोकꣳ ययौ विधिः ॥३९॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे नारदोपदेश-ग्रहणꣳ नाम नवमो ऽध्यायः ॥९॥ …

navamo 'dhyāyaḥ śrī-vyāsa uvāca— varaṁ datvā mahā-devo bhaktyā taṁ brāhmaṇātithim | pūjāṁ cakāra vedoktāṁ svayaṁ veda-vidāṁ varaḥ ||1|| bhuktvā pītvā muni-śreṣṭho mahā-devasya mandire | tiṣṭhann upāsānāṁ cakre pārvatī-parameśayoḥ ||2|| ekadā cira-kālānte tam uvāca mahā-munim | mahā-devaḥ sabhā-madhye kṛpayā ca kṛpā-nidhiḥ ||3|| śrī-mahā-deva uvāca— kiṁ vā te vāñchitaṁ vatsa brūhi māṁ yadi rocate | varo dattaḥ kim aparaṁ yat te manasi vartate ||4|| mahā-deva-vacaḥ śrutvā tam uvāca mahā-muniḥ | kailāse ca sabhā-madhye yat tan-manasi vāñchitam ||5|| śrī-nārada uvāca— jñānam ādhyātmikaṁ nāma veda-sāraṁ manoharam | hari-bhakti-pradaṁ jñānaṁ muktidaṁ jñānam īpsitam ||6|| yoga-yuktaṁ ca yaj jñānaṁ jñānaṁ yat siddhidaṁ tathā | saṁsāra-viṣaya-jñānam eva pañca-vidhaṁ smṛtam ||7|| āśramāṇāṁ samācāraṁ teṣāṁ dharma-pariṣkṛtam | vidhavānāṁ ca bhikṣūṇāṁ yatīnāṁ brahma-cāriṇāṁ ||8|| pūjā-vidhānaṁ kṛṣṇasya tat-stotraṁ kavacaṁ manum | puraścaryā-vidhānaṁ ca sarvāhnikam abhīpsitam ||9|| jīva-karma-vipākaṁ ca karma-mūla-nikṛntanam | saṁsāra-vāsanāṁ kāṁ vā lakṣaṇaṁ prakṛtīśayoḥ ||10|| tayoḥ paraṁ vā kiṁ vastu tasyāvatāra-varṇamam | ko vā tad-aṁśaḥ kaḥ pūrṇaḥ paripūrṇatamaś ca kaḥ ||11|| nārāyaṇarṣi-kavacaṁ subhadra-pravarāya ca | yad dattaṁ kiṁ tad deveśa tad ārādhyaṁ prayatnataḥ ||12|| mayā jñānaṁm anāpṛṣṭhaṁ yad yad asti surottama | tan me kathaya tattvena mām evānugrahaṁ kuru ||13|| guroś ca jñānodgiraṇāj jñānaṁ syān mantra-tantrayoḥ | tat tantraṁ sa ca mantraḥ syād yato bhaktir adhokṣaje ||14|| jñānaṁ syād viduṣāṁ kiṁcid veda-vyākhyāna-cintayā | svayaṁ bhavān veda-kartā jñānādhiṣṭhātṛ-devatā ||15|| nāradasya vacaḥ śrutvā sasmitaḥ pārvatī-patiḥ | nirīkṣya pārvatī-vaktraṁ gaja-vaktram uvāca saḥ ||16|| atha nāradopadeśa-grahaṇam śrī-mahā-deva uvāca— aho ananta-dāsānāṁ māhātmyaṁ paramādbhutam | kurvanty ahaitukīṁ bhaktiṁ ye ca śaśvad dhareḥ pade ||17|| padma-nābha-pāda-padmaṁ padmā-padmeśvarārcitam | divāniśaṁ ye dhyāyante śeṣādi-sura-vanditam ||18|| ālāpaṁ gātra-saṁsparśaṁ pāda-reṇum abhīpsitam | vāñchanty eva hi tīrthāni vasudhā cātma-śuddhaye ||19|| kṛṣṇa-mantropāsakānāṁ śuddhaṁ pādodakaṁ suta | punāti sarva-tīrthāni vasudhām api pārvati ||20|| kṛṣṇa-mantro dvija-mukhād yasya karṇaṁ prayāti ca | taṁ vaiṣṇavaṁ jagat-pūtaṁ pravadanti purā-vidaḥ ||21|| mantra-grahaṇa-mātreṇa naro nārāyanātmakaḥ | punāti līlā-mātreṇa puruṣāṇāṁ śataṁ śatam ||22|| yaj janma-mātrāt pūtaṁ ca tat pitṛṇāṁ śataṁ śatam | prayāti sadyo golokaṁ karma-bhogāt pramucyate ||23|| mātā-mahādikān sapta janma-mātrāt samuddharet | yat kanyāṁ pratigṛhṇāti tasya saptāvalīlayā ||24|| mātaraṁ tat-praśūṁ bhāryāṁ putrāc ca sapta-pūruṣam | bhrātaraṁ bhaginīṁ kanyāṁ kṛṣṇa-bhaktaḥ samuddharet ||25|| sa snātaḥ sarva-tīrtheṣu sarva-yajñeṣu dīkṣitaḥ | phalaṁ sa lebhe pūjānāṁ vratī sarva-vrateṣu ca ||26|| viṣṇu-mantraṁ yo labhet vaiṣṇavāc ca dvijottamāt | koṭi-janmārjitāt pāpān mucyate nātra saṁśayaḥ ||27|| kṛṣṇa-mantropāsakānāṁ sadyo darśana-mātrataḥ | śata-janmārjitāt pāpān mucyate nātra saṁśayaḥ ||28|| vaiṣṇavād darśanenaiva sparśanena ca pārvati | sadyaḥ pūtaṁ jalaṁ vahnir jagat pūtaḥ samīraṇaḥ ||29|| darśanaṁ vaiṣṇavānāṁ ca devā vāñchanti nityaśaḥ | na vaiṣṇavāt paraḥ pūto viśveṣu nikhileṣu ca ||30|| ity uktvā saṅkaraḥ śīghraṁ nāradena sahātmajaḥ | yayau mandākinī-tīraṁ nīraṁ kṣīropamaṁ param ||31|| tatra snāto mahā-devī nāradaś ca mahā-muniḥ | samācāntaḥ śucis tatra dhṛtvā dhaute ca vāsavī ||32|| kṛṣṇa-mantraṁ dadau tasmai nāradāya maheśvaraḥ | paraṁ kapla-taru-varaṁ sarva-siddhi-pradaṁ śuka ||33|| lakṣmīr māyā-kāma-bījaṁ ṅentaṁ kṛṣṇa-padaṁ tataḥ | jagat-pūta-priyāntaṁ ca mantra-rājaṁ prakīrtitam ||34|| mantraṁ gṛhītvā sa muniḥ śivaṁ kṛtvā pradakṣiṇam | sapta vārān namas kṛtya svātmānaṁ dakṣiṇāṁ dadau ||35|| tat-pāda-padme vikrītamājanma mastakaṁ param | muninā bhakti-yuktena svarga-mandākinī-taṭe ||36|| etasminn antare vatsa puṣpa-vṛṣṭir babhūva ha | nāradopari tatraiva suśrāva dundubhir muniḥ ||37|| nanarta brahmaṇaḥ putro brahma-loke nirāmaye | brahmā jagāma tatraiva suprasannaś ca sasmitaḥ ||38|| putraṁ śubhāśiṣaṁ kṛtvā tuṣṭāva candra-śekharam | śambhuś ca pūjayām āsa brāhmaṇam atithiṁ tathā | śambhuṁ śubhāśiṣaṁ kṛtvā brahma-lokaṁ yayau vidhiḥ ||39|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre prathamaika-rātre nāradopadeśa-grahaṇaṁ nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9|| …