Chapter 4

चतुर्थो’ध्यायः अथ मुद्रा-कथनम् व्यास उवाच— मही-सलिल-पावकानिलवियन्ति गर्वो महान् पुनः प्रकृति-पुरुषौ पर इमानि तत्त्वान्य् अथ । पदान्धु-हृदयास्यकान्य् अधि तु पञ्च मध्ये द्वयꣳ त्रयꣳ सकल-गꣳ ततो न्यसतु तद्-विपर्यासतः ॥१॥ गुप्ततमो’यꣳ न्यासः सम्प्रोक्तस् तत्त्व-दशक-परिकॢप्तः । कार्यो’न्य्ष्व् अपि सद्भिर् गोपाल-मनुषु झटिति फल-सिद्ध्यै ॥२॥ आकेशाद् आपादꣳ दोर्भ्याꣳ ध्रुव-पुटितम् अथ मनु-वरꣳ न्यसेद् वपुषि । त्रिशो मूर्धन्य् अक्ष्णोः श्रुत्योर् घ्राणे मुख-हृदय-जठर-शिव-जानुपत्सु तथाक्षराणि ॥३॥ उक्ता सृष्टिः शिष्टैर् एषा स्थितिर् अपि मुनिभिर् अभिहिता हृदादि-मुखान्तिका । सꣳहारो’ङ्घ्र्य्-आदि-मूर्धान्तस् त्रितयम् इति विरचयेच् च सृष्टिम् अनु स्थितिम् ॥४॥ न्यासः सꣳहारान्तो मस्करि-वैखानसेषु विहितो’यम् । स्थित्य्-अन्तो गृहमेधिषु सृष्ट्य्-अन्तो वर्णिनाम् इति प्राहुः ॥५॥ वैराग्य-युजि गृहस्थे सꣳहारꣳ केचिद् आहुर् आचार्याः । सहजानौ वन-वासिनि स्थितिꣳ च विद्यार्थिनाꣳ सृष्टिम् ॥६॥ शिरसि विहिता मध्या सैवाक्ष्णि तर्जनिकान्विता श्रवसि रहिताङ्गुष्ठा ज्येष्ठान्वितोषकनिष्ठका । नसि च वदने सर्वाः सज्यायसी हृदि तर्जनी प्रथमज-युता मध्या नाभौ श्रवो-विहिता शिवे ॥७॥ ता एवाङ्गुलयो जान्वोः साङ्गुष्ठास् तु पद-द्वये । स्थानार्णयोर् विनिमयो भवेन् नास्त्य् अङ्गुलि-स्थानयोः ॥इ॥ वच्म्य् अपरꣳ न्यास-वरꣳ भूत्य्-अभिधꣳ भूतिकरम् । मन्त्र-दशावृत्ति-मयꣳ गुप्ततमꣳ मन्त्रि-वरैः ॥इइ॥ आधार-ध्वज-नाभि-हृद्-गल-मुखाꣳसोरु-द्वये कन्धरा- नाभ्योः कुक्षि-हृदोरुरोज-युगले पार्श्वापर-श्रोणिषु । कास्याक्षि-श्रुतिनः कपोल-कर-पत्-सन्ध्य्-अग्र-शाखासु के तत्-प्राच्यादि-दिशासु मूर्ध्नि सकले दोष्णोश् च सक्थ्नोस् तथा ॥इइइ॥ शिरो’क्ष्यास्य-कण्ठाख्य-हृत्-तुन्द-कन्दा- न्धु-जानु-प्रपत्स्वित्थमर्णान्मनूत्थान् । न्यसेच् छ्रोत्र-गण्डाꣳस-वक्षोज-पार्श्व- स्फिग्-ऊरु-स्थली-जानु-जङ्घाङ्घ्रि-युक्षु ॥इव्॥ इति कथितꣳ विभूति-पञ्जरꣳ सकल-सुखार्थ-धर्म-मोक्षदम् । नर-तरुणी-मनो’नुरञ्जनꣳ हरि-चरणाब्ज-भक्ति-वर्धनम् ॥व्॥ स्फूर्तये’थास्य मन्त्रस्य कीर्त्यते मूर्ति-पञ्जरम् । आर्ति-ग्रह-विषारि-घ्नꣳ कीर्ति-श्री-कान्ति-पुष्टिदम् ॥८॥ केशवादि-युग-षट्क-मूर्तिभिर् धातृ-पूर्व-मिहिरान् नमो’न्तकान् । द्वादशाक्षर-भवाक्षरैः स्वरैः क्लीब-वर्ण-रहितैः क्रमान् न्यसेत् ॥९॥ भालोदर-हृद्-गल-कूप-तले वामेतर-पार्श्व-भुजान्त-गले । वाम-त्रय-पृष्ठ-ककुत्सु तथा मूर्धन्य् अनु षड्-युग-वर्ण-मनुम् ॥१०॥ चैतन्यामृत-वपुर् अर्क-कोटि-तेजा मूर्धस्थो वपुर् अखिलꣳ स वासुदेवः । औधस्यꣳ सुविमल-पायसीव सिक्तꣳ व्याप्नोति प्रकटित-मन्त्र-वर्ण-कीर्णम् ॥११॥ सृष्टि-स्थिती दश-पञ्चाङ्ग-युग्मꣳ मुन्य्-आदिक-त्रितयꣳ कास्य-हृत्सु । विन्यस्यतु ग्रथयित्वा च मुद्रा- भूयो दिशाꣳ दशकꣳ बन्धनीयम् ॥१२॥ तारꣳ हार्दꣳ विश्व-मूर्तिश् च शार्ङ्गी माꣳसान्तस् ते वाय-मध्ये सुदेवाः । षड्-द्वन्द्वार्णो मन्त्र-वर्यः स उक्तः साक्षाद् द्वारꣳ मोक्ष-पुर्याः सुगम्यम् ॥१३॥ धात्र्-अर्यम-मित्राख्या वरुणाꣳशुभगा विवस्वद्-इन्द्र-युताः । पूषाह्वय-पर्जन्यौ त्वष्टा विष्णुश् च भानवः प्रोक्ताः ॥१४॥ अथ तु युग-रन्ध्रार्णस्याहꣳ मनोर् न्यसनꣳ ब्रुवे रचयतु कर-द्वन्द्वे पञ्चाङ्गम् अङ्गुलि-पञ्चके । तनुम् अनु मनुꣳ व्यापय्याथ त्रिशः प्रणवꣳ सकृन् मनुजलिपयो न्यास्या भूयः पदानि च सादरम् ॥१५॥ कच-भुवि ललाटे भ्रू-युग्मान्तरे श्रवणाक्षिणोर् युगल-वदन-ग्रीवाहृन्-नाभि-कट्य्-उभयान्धुषु । न्यसतु शितधीर्जान्वङ्घ्र्योर् अक्षरान् शिरसि ध्रुवꣳ नयन-मुख-हृद्-गुह्याङ्घ्रिष्व् अर्पयेत् पद-पञ्चकम् ॥१६॥ पञ्चाङ्गानि न्यसेद् भूयो मुन्य्-आदीन् अप्य् अन्यत् सर्वम् । तुल्यꣳ पूर्वेणाथो वक्ष्ये मुद्रा बन्ध्या मन्वोर् याः स्युः ॥१७॥ अनङ्गुष्ठा ऋजवो हस्त-शाखा भवेन् मुद्रा हृदये शीर्षके च । अधोङ्गुष्ठा खलु मुष्टिः शिखायाꣳ कर-द्वन्द्वाङ्गुलयो वर्मणि स्युः ॥१८॥ नाराच-मुष्ट्य्-उद्गत-बाहु-युग्म- काङ्गुष्ठ-तर्जन्य्-उदितो ध्वनिस् तु । विष्वग्-विषक्तः कथितास्त्र-मुद्रा यत्राक्षिणी तर्जनी-मध्यमे तु ॥ ओष्ठे वाम-कराङ्गुष्ठो लग्नस् तस्य कनिष्ठिका । दक्षिणाङ्गुष्ठ-सꣳयुक्ता तत्-कनिष्ठा प्रसारिता ॥१९॥ तर्जनी-मध्यमानामाः किञ्चित् सꣳकुच्य चालिताः । वेणु-मुद्रेह कथिता सुगुप्ता प्रेयसी हरेः ॥२०॥ नोच्यन्ते’त्र प्रसिद्धत्वान् माला-श्री-वत्स-कौस्तुभाः । उच्यते’च्युत-मुद्राणाꣳ मुद्रा बिल्व-फलाकृतिः ॥२१॥ अङ्गुष्ठꣳ वामम् उद्दण्डितम् इतर-कराङ्गुष्टकेनाथ वध्वा तसाग्रꣳ पीडयित्वाङ्गुलिभिर् अपि तथा वाम-हस्ताङ्गुलिभिः । बद्ध्वा गाढꣳ हृदि स्थापयतु विमल-धीर् व्याहरन् मार-बीजꣳ बिल्वाख्या मुद्रिकैषा स्फुटम् इह कथिता गोपनीया विधिज्ञैः ॥२२॥ मनो-वाणी-देहैर् यद् इह च पुरा वापि विहितꣳ त्वमत्या मत्या वा तद् अखिलम् असौ दुष्कृति-चयम् । इमाꣳ मुद्राꣳ जानन् क्षपयति नरस् तꣳ सुर-गणा नमन्त्य् अस्याधीना भवति सततꣳ सर्व-जनता ॥२३॥ प्रणव-हृदोर् अवसाने स-चतुर्थि-सुदर्शनꣳ तथास्त्र-पदꣳ च । उक्त्या फड्-अन्तम् अनुम्ना कलयेन् मनुनास्त्र-मुद्रया दश-हरितः ॥२४॥ इति विधाय समस्त-विधिꣳ जगज्- जनि-विनाश-विधान-विशारदम् । श्रुति-विमृग्यम् अजꣳ मनु-विग्रहꣳ स्मरतु गोप-वधू-जन-वल्लभम् ॥२५॥ इति श्री-नारद-पञ्चरात्रे ज्ञानामृत-सारे तृतीय-रात्रे चतुर्थो’ध्यायः ॥४॥ …

caturtho’dhyāyaḥ atha mudrā-kathanam vyāsa uvāca— mahī-salila-pāvakānilaviyanti garvo mahān punaḥ prakṛti-puruṣau para imāni tattvāny atha | padāndhu-hṛdayāsyakāny adhi tu pañca madhye dvayaṁ trayaṁ sakala-gaṁ tato nyasatu tad-viparyāsataḥ ||1|| guptatamo’yaṁ nyāsaḥ samproktas tattva-daśaka-parikḷptaḥ | kāryo’nyṣv api sadbhir gopāla-manuṣu jhaṭiti phala-siddhyai ||2|| ākeśād āpādaṁ dorbhyāṁ dhruva-puṭitam atha manu-varaṁ nyased vapuṣi | triśo mūrdhany akṣṇoḥ śrutyor ghrāṇe mukha-hṛdaya-jaṭhara-śiva-jānupatsu tathākṣarāṇi ||3|| uktā sṛṣṭiḥ śiṣṭair eṣā sthitir api munibhir abhihitā hṛdādi-mukhāntikā | saṁhāro’ṅghry-ādi-mūrdhāntas tritayam iti viracayec ca sṛṣṭim anu sthitim ||4|| nyāsaḥ saṁhārānto maskari-vaikhānaseṣu vihito’yam | sthity-anto gṛhamedhiṣu sṛṣṭy-anto varṇinām iti prāhuḥ ||5|| vairāgya-yuji gṛhasthe saṁhāraṁ kecid āhur ācāryāḥ | sahajānau vana-vāsini sthitiṁ ca vidyārthināṁ sṛṣṭim ||6|| śirasi vihitā madhyā saivākṣṇi tarjanikānvitā śravasi rahitāṅguṣṭhā jyeṣṭhānvitoṣakaniṣṭhakā | nasi ca vadane sarvāḥ sajyāyasī hṛdi tarjanī prathamaja-yutā madhyā nābhau śravo-vihitā śive ||7|| tā evāṅgulayo jānvoḥ sāṅguṣṭhās tu pada-dvaye | sthānārṇayor vinimayo bhaven nāsty aṅguli-sthānayoḥ ||i|| vacmy aparaṁ nyāsa-varaṁ bhūty-abhidhaṁ bhūtikaram | mantra-daśāvṛtti-mayaṁ guptatamaṁ mantri-varaiḥ ||ii|| ādhāra-dhvaja-nābhi-hṛd-gala-mukhāṁsoru-dvaye kandharā- nābhyoḥ kukṣi-hṛdoruroja-yugale pārśvāpara-śroṇiṣu | kāsyākṣi-śrutinaḥ kapola-kara-pat-sandhy-agra-śākhāsu ke tat-prācyādi-diśāsu mūrdhni sakale doṣṇoś ca sakthnos tathā ||iii|| śiro’kṣyāsya-kaṇṭhākhya-hṛt-tunda-kandā- ndhu-jānu-prapatsvitthamarṇānmanūtthān | nyasec chrotra-gaṇḍāṁsa-vakṣoja-pārśva- sphig-ūru-sthalī-jānu-jaṅghāṅghri-yukṣu ||iv|| iti kathitaṁ vibhūti-pañjaraṁ sakala-sukhārtha-dharma-mokṣadam | nara-taruṇī-mano’nurañjanaṁ hari-caraṇābja-bhakti-vardhanam ||v|| sphūrtaye’thāsya mantrasya kīrtyate mūrti-pañjaram | ārti-graha-viṣāri-ghnaṁ kīrti-śrī-kānti-puṣṭidam ||8|| keśavādi-yuga-ṣaṭka-mūrtibhir dhātṛ-pūrva-mihirān namo’ntakān | dvādaśākṣara-bhavākṣaraiḥ svaraiḥ klība-varṇa-rahitaiḥ kramān nyaset ||9|| bhālodara-hṛd-gala-kūpa-tale vāmetara-pārśva-bhujānta-gale | vāma-traya-pṛṣṭha-kakutsu tathā mūrdhany anu ṣaḍ-yuga-varṇa-manum ||10|| caitanyāmṛta-vapur arka-koṭi-tejā mūrdhastho vapur akhilaṁ sa vāsudevaḥ | audhasyaṁ suvimala-pāyasīva siktaṁ vyāpnoti prakaṭita-mantra-varṇa-kīrṇam ||11|| sṛṣṭi-sthitī daśa-pañcāṅga-yugmaṁ muny-ādika-tritayaṁ kāsya-hṛtsu | vinyasyatu grathayitvā ca mudrā- bhūyo diśāṁ daśakaṁ bandhanīyam ||12|| tāraṁ hārdaṁ viśva-mūrtiś ca śārṅgī māṁsāntas te vāya-madhye sudevāḥ | ṣaḍ-dvandvārṇo mantra-varyaḥ sa uktaḥ sākṣād dvāraṁ mokṣa-puryāḥ sugamyam ||13|| dhātr-aryama-mitrākhyā varuṇāṁśubhagā vivasvad-indra-yutāḥ | pūṣāhvaya-parjanyau tvaṣṭā viṣṇuś ca bhānavaḥ proktāḥ ||14|| atha tu yuga-randhrārṇasyāhaṁ manor nyasanaṁ bruve racayatu kara-dvandve pañcāṅgam aṅguli-pañcake | tanum anu manuṁ vyāpayyātha triśaḥ praṇavaṁ sakṛn manujalipayo nyāsyā bhūyaḥ padāni ca sādaram ||15|| kaca-bhuvi lalāṭe bhrū-yugmāntare śravaṇākṣiṇor yugala-vadana-grīvāhṛn-nābhi-kaṭy-ubhayāndhuṣu | nyasatu śitadhīrjānvaṅghryor akṣarān śirasi dhruvaṁ nayana-mukha-hṛd-guhyāṅghriṣv arpayet pada-pañcakam ||16|| pañcāṅgāni nyased bhūyo muny-ādīn apy anyat sarvam | tulyaṁ pūrveṇātho vakṣye mudrā bandhyā manvor yāḥ syuḥ ||17|| anaṅguṣṭhā ṛjavo hasta-śākhā bhaven mudrā hṛdaye śīrṣake ca | adhoṅguṣṭhā khalu muṣṭiḥ śikhāyāṁ kara-dvandvāṅgulayo varmaṇi syuḥ ||18|| nārāca-muṣṭy-udgata-bāhu-yugma- kāṅguṣṭha-tarjany-udito dhvanis tu | viṣvag-viṣaktaḥ kathitāstra-mudrā yatrākṣiṇī tarjanī-madhyame tu || oṣṭhe vāma-karāṅguṣṭho lagnas tasya kaniṣṭhikā | dakṣiṇāṅguṣṭha-saṁyuktā tat-kaniṣṭhā prasāritā ||19|| tarjanī-madhyamānāmāḥ kiñcit saṁkucya cālitāḥ | veṇu-mudreha kathitā suguptā preyasī hareḥ ||20|| nocyante’tra prasiddhatvān mālā-śrī-vatsa-kaustubhāḥ | ucyate’cyuta-mudrāṇāṁ mudrā bilva-phalākṛtiḥ ||21|| aṅguṣṭhaṁ vāmam uddaṇḍitam itara-karāṅguṣṭakenātha vadhvā tasāgraṁ pīḍayitvāṅgulibhir api tathā vāma-hastāṅgulibhiḥ | baddhvā gāḍhaṁ hṛdi sthāpayatu vimala-dhīr vyāharan māra-bījaṁ bilvākhyā mudrikaiṣā sphuṭam iha kathitā gopanīyā vidhijñaiḥ ||22|| mano-vāṇī-dehair yad iha ca purā vāpi vihitaṁ tvamatyā matyā vā tad akhilam asau duṣkṛti-cayam | imāṁ mudrāṁ jānan kṣapayati naras taṁ sura-gaṇā namanty asyādhīnā bhavati satataṁ sarva-janatā ||23|| praṇava-hṛdor avasāne sa-caturthi-sudarśanaṁ tathāstra-padaṁ ca | uktyā phaḍ-antam anumnā kalayen manunāstra-mudrayā daśa-haritaḥ ||24|| iti vidhāya samasta-vidhiṁ jagaj- jani-vināśa-vidhāna-viśāradam | śruti-vimṛgyam ajaṁ manu-vigrahaṁ smaratu gopa-vadhū-jana-vallabham ||25|| iti śrī-nārada-pañcarātre jñānāmṛta-sāre tṛtīya-rātre caturtho’dhyāyaḥ ||4|| …