Chapter 14

चतुर्दशो ऽध्यायः श्री-शुक उवाच— प्रयाते राधिका-नाथे गोलोकꣳ च निरामयम् । बभूव किꣳ रहस्यꣳ च गते गन्धर्व-पुङ्गवे ॥१॥ श्री-व्यास उवाच— सर्वे देवाश् च मुनयः प्रयाते परमात्मनि । सर्वे बभूवुस् ते तूष्णीꣳ वयाꣳसीव दिनात्यये ॥२॥ उवाच शम्भुर् ब्रह्माणꣳ नीति-सार-विशारदम् । ज्ञानाधिदेवो भगवान् परिणाम-सुखꣳ वचः ॥३॥ श्री-महा-देव उवाच— रक्षिता यस्य भगवान् कल्याणꣳ तस्य सन्ततम् । स यस्य विघ्न-कर्ता च रक्षितुꣳ तꣳ च कः क्षमः ॥४॥ स्मृति-मात्रेण निर्विघ्ना ये च कृष्ण-परायणः । विघ्नꣳ कर्तुꣳ के समर्थास् तेषाꣳ च मुनयः सुराः ॥५॥ कोपाग्निनाꣳ स्थलꣳ कुत्र स्तम्भितानाꣳ च साम्प्रतम् । देवानाꣳ च मुनीनाꣳ च क्षणेनैवेश्वरेच्छया ॥६॥ यदि तिष्ठन्ति भूमौ च दग्ध-शस्या वसुन्धरा । जले यदि ततस् तप्तꣳ नष्ठास्ते जल-जन्तवः ॥७॥ स्थाले दहन्ति लोकाꣳश् च वृक्षाꣳश् च प्रलयाग्नयः । विधानꣳ कर्तुम् उचितम् एषाꣳ च जगताꣳ विधे ॥८॥ त्वम् एव धाता जगताꣳ पिता च विष्णुर् ईश्वरः । कालाग्नि-रुद्रः सꣳहर्ता नेदानी प्रलय-क्षमः ॥९॥ एते विषयिणः सर्वे कृष्णस्य परमात्मनः । आज्ञावहाश् च सततꣳ दिक्-पालाश् च दिग्-ईश्वराः ॥१०॥ तस्यैवाज्ञावहो धर्मः साक्षी च कर्मणाꣳ नृणाम् । भ्रमन्ति विषये शश्वन् मोहिता मायया हरेः ॥११॥ अहꣳ न पाता न स्रष्टा न सꣳहर्ता च जीवनाम् । निर्लिप्तो ऽ हꣳ तपस्वी च हरेर् आराधनोन्मुखः ॥१२॥ सꣳहार-विषयꣳ मह्यꣳ श्री-कृष्णश् च पुरा ददौ । दत्वा रुद्राय तद् अहꣳ तपस्यासु रतो हरेः ॥१३॥ तद्-अर्चनेन ध्यानेन तपसा पूजनेन च । स्तवेन कवचनेनैव नाम-मन्त्र-जपेन च ॥१४॥ मृत्युञ्जयो ऽ हꣳ अधुना न च कालाद् भयꣳ मम । कालः सꣳहरते सर्वꣳ माꣳ विना च तथेश्वरम् ॥१५॥ पुरा सर्वादि-सर्गे च कस्यचित् स्रष्टुर् एव च । भालोद्भवाश् च ते रुद्रास् तेष्व् एको ऽ हꣳ शङ्करः ॥१६॥ कल्पश् च ब्रह्मणः पाते लये प्राकृतिके तथा । सर्वे नष्टा विषयिणो न भक्ताश् च यथेश्वरः ॥१७॥ असꣳख्य-ब्रह्मणः पातः कल्पश् चासꣳख्य एव च । समतीतः कति-विधो भविता या पुनः पुनः ॥१८॥ श्री-कृष्णस्य निमेषेण ब्रह्मणः पतनꣳ भवेत् । तत्र प्राकृतिकाः सर्वे तिरो-भूताः पुनः पुनः ॥१९॥ न प्राकृतो न विषयी नित्य-देही च वैष्णवः । हरेर् वरेणामरो ऽहꣳ शिवाधारस् ततस् ततः ॥२०॥ जल-प्लुतꣳ च विश्वौघꣳ लये प्राकृतिके ध्रुवम् । आब्रह्म-लोक-पर्यन्तꣳ परꣳ कृष्णालयꣳ विना ॥२१॥ सर्वा देव्यो विलीनाश् च कृष्णः सत्यꣳ सुनिश्चितम् । सर्वे पुमाꣳसो लीनाश् च सत्ये नित्ये सनातने ॥२२॥ अहꣳ कृष्णश् च प्रकृतिः पार्षद-प्रवरो हरेः । नित्यꣳ नित्या विद्यमाना गोलोके च निरामये ॥२३॥ एक ईशो न द्वितीय इति सर्वादि-सर्गतः । नहि नश्यन्ति तद्-भक्ताः प्रकृति-प्राकृते लये ॥२४॥ तस्य भक्तोत्तमानाꣳ च सततꣳ स्मरणेन च । आयुर्-व्ययो नहि भवेत् कथꣳ मृत्युर् भविष्यति ॥२५॥ न वासुदेव-भक्तानाम् अशुभꣳ विद्यते क्वचित् । तेषाꣳ भक्तोत्तमानाꣳ च सततꣳ स्मरणेन च ॥२६॥ जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-भयꣳ नाप्य् उपजायते । अत्र कल्पे भवान् ब्रह्मा व्यवस्थाता च कर्मसु ॥२७॥ स्थलꣳ कोपानलानाꣳ च विधानꣳ यद् विधे कुरु । शम्भोश् च वचनꣳ श्रुत्वा कम्पितः कमलासनः । स्थलꣳ चकार वह्नीनाम् आज्ञया शङ्करस्य च ॥२८॥ ब्रह्मोवच ज्वरस् त्रि-पादस् त्रि-शिराः षड्-भुजो नव-लोचनः । भस्म-प्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ॥२९॥ भवे भवतु सर्वत्र भव-कोपानलो ऽधुना । प्राकृतेषु च देहेषु व्यापारो ऽस्य मया कृतः ॥३०॥ मम कोपानलः शम्भो सꣳस्कृताग्निर् द्विजस्य च । भवे भवतु सर्वत्र व्यापारो ऽस्य मया कृतः ॥३१॥ शेषस्य कोप-वह्निश् च शेषास्ये ऽस्त्व् अधुना शिव । यतो विश्वꣳ च प्रलये दहेद् गोमय-पिण्डवत् ॥३२॥ वह्नेर् मुख्यानलो विश्वे व्यवहाराग्निर् ईश्वरः । भ्वत्व् एव हि सर्वत्र सर्वेषाम् उपकारकः ॥३३॥ धर्मास्य-कोप-वह्निश् च कृष्णाग्निश् च भवत्व् अयम् । अधर्मꣳ कुर्वताꣳ सर्वꣳ दाहनꣳ च करिष्यति ॥३४॥ सूर्य-कोपानलश् चायꣳ दावाग्निश् च वनेषु च । स्थितिर् अस्य तरोः स्कन्धे तद्-भक्ष्याः पशु-पक्षिणः ॥३५॥ चन्द्र-कोपानलो विश्वे कामिनाꣳ विरहानलः । दम्पत्योर् विरहे शश्वद् भक्ष्यति स्म द्वयोस् तनुम् ॥३६॥ इन्द्र-कोपानलः सद्यो वज्राग्निश् च बभूव ह । उपेन्द्रस्यानलश् चैव विद्युद् एव भ्वत्व् अयम् ॥३७॥ रुद्राणाम् आस्य-वह्निश् च महोल्काग्निर् भवत्व् अयम् । गणेशाग्निः पृथिव्याꣳ तु यथास्थाने तु तिष्ठति ॥३८॥ यत्र तिष्ठेत् तद् उषरम् एवम् एवꣳ विदुर् बुधाः । स्कन्द-कोपानलश् चैव रणास्त्राग्निर् बभूव ह ॥३९॥ कामेतराणाꣳ देवानाꣳ मुनीनाꣳ च मुखानलः । जग्राहौर्व-मुनिस् तत्र तेजसि ब्रह्मणः सुतः ॥४०॥ स्व-दक्षिणोरौ स मुनिः सꣳस्थाप्य वेद-मन्त्रतः । ब्रह्मणꣳ च नमस्-कृत्य शङ्करꣳ तपसे ययौ ॥४१॥ कालेन तस्मान् निःसृत्य समुद्रे वाडवानलः । स बभूव पुरा पुत्र परमौर्वानलः स्वयम् ॥४२॥ कामाग्निम् उल्वणꣳ दृष्ट्वा विचिन्त्य मनसा विधिः । समालोच्य सुरैः सार्धꣳ मुनीन्द्रैः सह सꣳसदि ॥४३॥ अजुहाव स्त्रियः सर्वाः सुव्रताश् च पति-व्रताः । आयुयुर् योषितः सर्वास् ता ऊचुः कमलोद्भवम् ॥४४॥ स्त्रिय ऊचुः— किम् अस्मान् ब्रूहि भगवन् शाधि नः करवाम किम् । आलोच्य मनसा सर्वꣳ देहि भारꣳ वयꣳ स्त्रियः ॥४५॥ ब्रह्मोवाच— गृहीत्वा मदनाग्निꣳ च मैथुने सुख-दायकम् । विश्वे च योषितः सर्वाः शश्वत्-कामा भवन्तु च ॥४६॥ ब्रह्मणश् च वचः श्रुत्वा कोप-रक्तास्य-लोचनः । तम् ऊचुः योषितः सर्वा भयꣳ त्यक्त्वा च सꣳसदि ॥४७॥ स्त्रिय ऊचुः— धिक् त्वाꣳ जगद्-विधिꣳ व्यर्थꣳ चकार परमेश्वरः । अपूज्यो मोहिनी-शापात् पुत्र-शापेन साम्प्रतम् ॥४८॥ गृहीत्वा मदनाग्निꣳ च पुरुषाश् च तथा स्त्रियः । नित्यꣳ दहन्ति सततꣳ वास्तवꣳ दुःसहꣳ परम् ॥४९॥ तद्-एक-भागः पुरुषे त्रि-भागश् चापि योषिति । तेन दुग्धाः स्त्रियः सर्वाश् चास्माकम् अपरेण किम् ॥५०॥ समर्पणꣳ चेत् पुरुषे यद् यस्मासु स्मरानलः । भस्मी-भूतꣳ करिष्यामो रक्षिता को भवेत् तव ॥५१॥ पति-व्रता-वचः श्रुत्वा तम् उवाच शिवः स्वयम् । हितꣳ सत्यꣳ निति-सारꣳ परिणाम-सुखावहम् ॥५२॥ अथ कुलटोत्पत्तिः श्री-महा-देव उवाच— त्यज द्वन्द्वꣳ महा-भाग सुव्रताभिः सहाधुना । पति-व्रतानाꣳ तेजश् च सर्वेभ्यश् च परꣳ भवेत् ॥५३॥ निर्माणꣳ कुरु देवेन्द्र कृत्याꣳ स्त्री-जातिम् ईश्वर । तस्यै देहि दुःख-बीजꣳ काम-कोपानलꣳ परम् ॥५४॥ शङ्करस्य वचः श्रुत्वा सत्वरꣳ जगताꣳ विधिः । ससृजे तत्-क्षणꣳ मूर्तिꣳ स्त्री-रूपाꣳ सुमनोहराꣳ ॥५५॥ अहो रूपम् अहो वेशम् अहो अस्या नवꣳ वयः । अहो चक्षुः कटाक्षꣳ च मुनीनाꣳ मोहयन् मनः ॥५६॥ अहो कठिनꣳ चारु स्तन-युग्मꣳ सुवर्तुलम् । विचित्रꣳ कठिनꣳ स्थूलꣳ श्रोणि-युग्मꣳ च सुन्दरम् ॥५७॥ नितम्ब-युग्मꣳ वलितꣳ चक्राकारꣳ सुकोमलम् । श्वेत-चम्पक-वर्णाभꣳ सर्वावयम् ईप्सितम् ॥५८॥ शरत्-पार्वण-कोटीन्दु-विनिन्दास्यꣳ सुशोभनम् । ईषद्धास्य-प्रसन्नास्यꣳ वस्त्रेणाच्छादितꣳ मुदा ॥५९॥ वपुः सुकोमलम् चालꣳ नाति-दीर्घꣳ न वखरम् । वह्नि-शुद्धाꣳशुकꣳ रत्न-भूषणैर् भूषितꣳ सदा ॥६०॥ दाडिम्ब-कुमुदाकारꣳ सान्द्रꣳ सिन्दूर-सुन्दरम् । कस्तूरी-विन्दुना सार्धꣳ स्निग्ध-चन्दन-विन्दुभिः ॥६१॥ पक्व-बिम्ब-फलाकारम् अध-रौष्ठ-पुटꣳ परम् । दन्त-पꣳक्ति-युगꣳ चैव दाडिम्ब-बीज-सन्निभम् ॥६२॥ सुचारु कवरी-भारꣳ मालती-माल्य-मण्डितम् । तस्यै ददौ च कामाग्निꣳ दृष्ट्वा ताꣳ कमलोद्भवः ॥६३॥ दृष्ट्वा सा चन्द्र-रूपꣳ च कामोन्मत्ता विचेतना । कृत्वा कटाक्षꣳ स्मेराश्या माꣳ भजस्वेत्य् उवाच सा ॥६४॥ सस्पितः प्रययौ चन्द्रो लज्जया च सभा-तलात् । कामꣳ दृष्ट्वा च चकमे कामार्ता सा गत-त्रपा ॥६५॥ दुद्राव कामस् तस्माच् च तत्-पश्चात् सा दधाव च । जहसुर् देवताः सर्वा मुनयश् चापि सꣳसदि ॥६६॥ लज्जिता योषितह् सर्वास् ताꣳ वारयितुम् अक्षमाः । सर्वे चक्रुः परीहासꣳ स्त्री-वर्गꣳ शङ्करादयः ॥६७॥ कामꣳ न लब्ध्वा सा च स्त्री निवृत्यागत्य सꣳसदि । तम् अश्विनी-कुमारꣳ चाप्य् उवाच सुर-सन्निधौ ॥६८॥ कृत्या-कामिन्य् उवाच— माꣳ भजस्व रवेः पुत्र प्रियाꣳ रसवतीꣳ मुदा । शृङ्गारे सुखदाꣳ शान्ताꣳ पराꣳ कामातुराꣳ वराꣳ ॥६९॥ त्वया शार्धꣳ भ्रमिष्यामि सुन्दरे गहने वने । रहसि रहसि क्रीडाꣳ करिष्यामि दिवानिशम् ॥७०॥ मधु-पानꣳ च दास्यामि वासितꣳ चामलꣳ जलम् । सकर्पूरꣳ च ताम्बूलꣳ भोग-वस्तु मनोहरम् ॥७१॥ शय्याꣳ मनोरमाꣳ कृत्वा सपुष्प-चन्दनार्चिताम् । भगवन्तꣳ करिष्यामि पुष्प-चन्दन-चर्चितम् ॥७२॥ कुमार उवाच— वचनꣳ वद वामे माम् आत्मनो हृदयङ्गम । विहाय कपटꣳ कान्ते कपटꣳ धर्म-नाशनम् ॥७३॥ स्त्री-धर्मꣳ स्त्री-मनस्-कामꣳ स्त्री-स्वभावꣳ च कीदृशम् । तद्-आचारꣳ कति-विधꣳ तन् माꣳ व्याख्यातुम् अर्हसि ॥७४॥ अश्विनीज-वचः श्रुत्वा कामार्ता तम् उवाच सा । कामार्तानाꣳ क्व लज्जा च क्व भयꣳ मानम् एव च ॥७५॥ अथ कुलटा-स्वभाव-कथनम् कामिन्य् उवाच— स्थानꣳ नास्ति क्षणꣳ नास्ति नास्ति दूती तद् उत्तमा । तेनैव युवतीनाꣳ च सतीत्वम् उपजायते ॥७६॥ सुवेशꣳ कामुकꣳ दृष्ट्वा कामिनी मदनातुरा । तद् रात्रꣳ च पुलकितꣳ योनौ कण्डूयनꣳ परꣳ ॥७७॥ विचेतना भवेत् सा च काम-ज्वर-प्रपीडिता । सर्वꣳ त्यजति तद्-धेतोः पुत्रꣳ कान्तꣳ गृहꣳ धनम् ॥७८॥ लब्ध्वा युवानꣳ पुरुषꣳ देश-त्यागꣳ करोति सा । तद्-उत्तमꣳ पुनर् लब्ध्वा तꣳ त्यजेत् सा क्षणेन च ॥७९॥ विषꣳ दातुꣳ समर्था सा स्वामिनꣳ गुणिनाꣳ वरम् । म्लेच्छꣳ युवानꣳ सम्प्राप्य सर्वस्वꣳ दातुम् उत्सुका ॥८०॥ त्यजेत् कुल-भयꣳ लज्जाꣳ धर्मꣳ बन्धुꣳ यशः श्रियम् । सम्प्राप्य रति-शूरꣳ च युवानꣳ सुरतोन्मुखम् ॥८१॥ सुदृश्यꣳ सुन्दर-मुखꣳ शश्वन्-मधुरितꣳ वचः । हृदयꣳ क्षुर-धाराभꣳ को वा जानाति तन्-मनः ॥८२॥ विद्युच्छटा जले रेखा चास्थिरा च यथाम्बरे । तथास्थिरा च कुलटा-प्रीतिः स्वप्नꣳ च तद्-वचः ॥८३॥ कुलटानाꣳ न सत्यꣳ च न च धर्मो भयꣳ दया । न लौकिकꣳ न लज्जा स्याज् जार-जिन्ता निरन्तरम् ॥८४॥ स्वप्ने जागरणे चैव भोजने शयने सदा । निरन्तरꣳ काम-चिन्ता जारे स्नेहो न चान्यतः ॥८५॥ कुलटा नर-घातिभ्यो निर्दया दुष्ट-मानसाः । जारार्थे च सुतꣳ हन्ति बान्धवस्य च का कथा ॥८६॥ न हि वेदा विदन्त्य् एवꣳ कुलता-हृदयङ्गमम् । कथꣳ देवास् च मुनयः सन्तो जानन्ति निश्चयम् ॥८७॥ रति-शूरꣳ प्रियꣳ दृष्ट्वा क्षीरꣳ घृतम् इवाचरेत् । गते वयसि जीर्णꣳ तꣳ विषꣳ दृष्ट्वा त्यजेत् क्षणात् ॥८८॥ न विश्वसेयुस् ताꣳ दुष्टो तस्मात् सन्तो हि सन्ततꣳ । न रिपुः पुरुषाणाꣳ च दुष्ट-स्त्रीभ्यः परो भुवि ॥८९॥ विषꣳ मन्त्राद् उपशमꣳ जलाद् वह्निश् च निश्चितꣳ । अग्नेश् च कण्ठकोच्छन्नꣳ दुर्जनः स्तवनाद् वशः ॥९०॥ लुब्धो धनेन राजा च सेवया सततꣳ वशः । मिश्रꣳ स्वच्छ-स्वभावेन भयेन च रिपुर् वशः ॥९१॥ आदरेण वशो विप्रो यौवती प्रेम-भारतः । बन्धुर् वशः समतया गुरुः प्रणतिभिः सदा ॥९२॥ मूर्खो वशः कथायाꣳ च विद्वान् विद्या-विचारतः । न हि दुष्टा च कुलटा पुꣳसश् च वशगा भवेत् ॥९३॥ स्व-कार्ये तत्-परा शश्वत् प्रीतिः कार्यानुरोधतः । न सर्वस्य वशी-भूता विना शृङ्गारम् उल्वणम् ॥९४॥ न प्रीत्या न धनेनैव न स्तवान् न सेवया । न प्राण-दानतो वेश्या वशी-भूता भवेत् क्षणम् ॥९५॥ आहारो द्वि-गुणस् तासाꣳ बुद्धिस् तासाꣳ चतुर्-गुणा । षड्-गुणा मन्त्रणा तासाꣳ कामश् चाष्ट-गुनः स्मृतः ॥९६॥ शश्वत्-कामा च कुलटा न च तृप्तिश् च क्रीडया । हविषा कृष्ण-वर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥९७॥ दिवानिशꣳ च शृङ्गारꣳ कुरुते तत्-पुमान् यदि । न तृप्तिः कुलटानाꣳ च पुमाꣳसꣳ ग्रस्तुम् इच्छति ॥९८॥ नाग्निस् तृप्यति काष्ठानाꣳ नापगानाꣳ महोदधिः । नान्तकः सर्व-भूतानाꣳ नासाꣳ तृप्यति सम्पदाम् ॥९९॥ न श्रेयसाꣳ मनस् तृप्तꣳ वाडवाग्निर् न पाथसाम् । वसुन्धरा न रजसाꣳ न पुꣳसाꣳ कुलटा तथा ॥१००॥ इत्य् एवꣳ कथितꣳ किꣳचित् सर्वꣳ वक्तुꣳ च नोचितम् । लज्जा बीजꣳ योषिताꣳ च निबोध भास्करात्मज ॥१०१॥ श्रुत्वा च कृत्या-स्त्री-वाक्यꣳ जहसुर् मुनयः सुराः । चुकुपुर् योषितः सर्वाः पद्माद्या लज्जिताः सुत ॥१०२॥ लज्जा-नतानना लक्ष्मीर् निर्ययौ देव-मण्डलात् । तत् पश्चात् पार्वती सार्धꣳ सरस्वत्या नतानना ॥१०३॥ सावित्री रोहिनी स्वाहा वारुणी च रतिः शची । सर्वा बभूवुर् एकत्र प्रचक्रुर् मन्त्रणाꣳ च ताः ॥१०४॥ कृत्या-स्त्रियः समाहूय ता ऊचुश् च क्रमेण च । रोधयाम् आसुर् इष्टाꣳ ताꣳ सुगोप्याꣳ अपि योषितः ॥१०५॥ तस्या मुखे ददौ हस्तꣳ सुशीला कमलालया । सलज्जिता भव सुते शान्ता चेति शुभाशिषम् ॥१०६॥ सरस्वती ददौ तस्यै चाभिमानꣳ च धैर्यताम् । मौखर्यꣳ वावदूकत्वꣳ मन्त्रणाम् आत्म-रक्षणम् ॥१०७॥ सावित्री च ददौ तस्यै सौशील्यꣳ चातिदुर्लभम् । आत्म-सꣳगोपनꣳ चैव गाम्भीर्यꣳ कुलतो भयम् ॥१०८॥ पार्वत्य् उवाच— धिक् त्वाꣳ स्व-भाव-कुलटाꣳ लज्जिता भव सुन्दरि । स्व-मानꣳ गौरवꣳ रक्ष ह्य् अस्माकꣳ च स्मरातुर ॥१०९॥ जनि लभ पृथिव्याꣳ च काय-व्यूहꣳ विधाय च । पुꣳसाम् अष्ट-गुणꣳ कामꣳ लभस्व च पृथक् प्रृथक् ॥११०॥ लज्जाꣳ चतुर्-गुणाꣳ चापि द्विगुणाꣳ धैर्यताꣳ तथा । अभोगेच्छधमे गच्छ दूरꣳ गच्छ ममान्तिकात् ॥१११॥ पुꣳसाꣳ च द्वि-गुणः कामो वास्तवीणाꣳ च योषिताम् । लज्जा चाष्ट-गुणा चापि धैर्यता च चतुर्-गुणा ॥११२॥ कुल-धर्मः कुल-भयꣳ सौशील्यꣳ मानम् ऊर्जितम् । शश्वत् तिष्ठतु पुꣳस्य् एव स्त्रीषु च ममाज्ञया ॥११३॥ यस्मात् सदसि सर्वेभ्यो लज्जा-हीनः सुराधमः । स्त्री-स्व-भावꣳ च पप्रच्छ यज्ञ-भाक् न भवेत् ततः ॥११४॥ अद्य-प्रभृति विश्वेषु नाग्राह्यꣳ पाप-सꣳयुतम् । चिकित्सकानाꣳ विदुषाꣳ न भक्ष्य ममाज्ञया ॥११५॥ इत्य् एवम् उक्त्वा प्रययुर् देव्यश् च सर्व-योषितः । देवाश् च मुनयश् चापि ये चान्ये च समागतः ॥११६॥ देवाश् च मुनयश् चापि ये चान्ये सर्वतः सुत । पति-व्रताणाꣳ स्त्रीणाꣳ च लज्जा बीज-स्वरूपिणी ॥११७॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञाणामृत-सारे प्रथमैक-रात्रे कुलटोत्त्पतिर् नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ॥१४॥ …

caturdaśo 'dhyāyaḥ śrī-śuka uvāca— prayāte rādhikā-nāthe golokaṁ ca nirāmayam | babhūva kiṁ rahasyaṁ ca gate gandharva-puṅgave ||1|| śrī-vyāsa uvāca— sarve devāś ca munayaḥ prayāte paramātmani | sarve babhūvus te tūṣṇīṁ vayāṁsīva dinātyaye ||2|| uvāca śambhur brahmāṇaṁ nīti-sāra-viśāradam | jñānādhidevo bhagavān pariṇāma-sukhaṁ vacaḥ ||3|| śrī-mahā-deva uvāca— rakṣitā yasya bhagavān kalyāṇaṁ tasya santatam | sa yasya vighna-kartā ca rakṣituṁ taṁ ca kaḥ kṣamaḥ ||4|| smṛti-mātreṇa nirvighnā ye ca kṛṣṇa-parāyaṇaḥ | vighnaṁ kartuṁ ke samarthās teṣāṁ ca munayaḥ surāḥ ||5|| kopāgnināṁ sthalaṁ kutra stambhitānāṁ ca sāmpratam | devānāṁ ca munīnāṁ ca kṣaṇenaiveśvarecchayā ||6|| yadi tiṣṭhanti bhūmau ca dagdha-śasyā vasundharā | jale yadi tatas taptaṁ naṣṭhāste jala-jantavaḥ ||7|| sthāle dahanti lokāṁś ca vṛkṣāṁś ca pralayāgnayaḥ | vidhānaṁ kartum ucitam eṣāṁ ca jagatāṁ vidhe ||8|| tvam eva dhātā jagatāṁ pitā ca viṣṇur īśvaraḥ | kālāgni-rudraḥ saṁhartā nedānī pralaya-kṣamaḥ ||9|| ete viṣayiṇaḥ sarve kṛṣṇasya paramātmanaḥ | ājñāvahāś ca satataṁ dik-pālāś ca dig-īśvarāḥ ||10|| tasyaivājñāvaho dharmaḥ sākṣī ca karmaṇāṁ nṛṇām | bhramanti viṣaye śaśvan mohitā māyayā hareḥ ||11|| ahaṁ na pātā na sraṣṭā na saṁhartā ca jīvanām | nirlipto ' haṁ tapasvī ca harer ārādhanonmukhaḥ ||12|| saṁhāra-viṣayaṁ mahyaṁ śrī-kṛṣṇaś ca purā dadau | datvā rudrāya tad ahaṁ tapasyāsu rato hareḥ ||13|| tad-arcanena dhyānena tapasā pūjanena ca | stavena kavacanenaiva nāma-mantra-japena ca ||14|| mṛtyuñjayo ' haṁ adhunā na ca kālād bhayaṁ mama | kālaḥ saṁharate sarvaṁ māṁ vinā ca tatheśvaram ||15|| purā sarvādi-sarge ca kasyacit sraṣṭur eva ca | bhālodbhavāś ca te rudrās teṣv eko ' haṁ śaṅkaraḥ ||16|| kalpaś ca brahmaṇaḥ pāte laye prākṛtike tathā | sarve naṣṭā viṣayiṇo na bhaktāś ca yatheśvaraḥ ||17|| asaṁkhya-brahmaṇaḥ pātaḥ kalpaś cāsaṁkhya eva ca | samatītaḥ kati-vidho bhavitā yā punaḥ punaḥ ||18|| śrī-kṛṣṇasya nimeṣeṇa brahmaṇaḥ patanaṁ bhavet | tatra prākṛtikāḥ sarve tiro-bhūtāḥ punaḥ punaḥ ||19|| na prākṛto na viṣayī nitya-dehī ca vaiṣṇavaḥ | harer vareṇāmaro 'haṁ śivādhāras tatas tataḥ ||20|| jala-plutaṁ ca viśvaughaṁ laye prākṛtike dhruvam | ābrahma-loka-paryantaṁ paraṁ kṛṣṇālayaṁ vinā ||21|| sarvā devyo vilīnāś ca kṛṣṇaḥ satyaṁ suniścitam | sarve pumāṁso līnāś ca satye nitye sanātane ||22|| ahaṁ kṛṣṇaś ca prakṛtiḥ pārṣada-pravaro hareḥ | nityaṁ nityā vidyamānā goloke ca nirāmaye ||23|| eka īśo na dvitīya iti sarvādi-sargataḥ | nahi naśyanti tad-bhaktāḥ prakṛti-prākṛte laye ||24|| tasya bhaktottamānāṁ ca satataṁ smaraṇena ca | āyur-vyayo nahi bhavet kathaṁ mṛtyur bhaviṣyati ||25|| na vāsudeva-bhaktānām aśubhaṁ vidyate kvacit | teṣāṁ bhaktottamānāṁ ca satataṁ smaraṇena ca ||26|| janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-bhayaṁ nāpy upajāyate | atra kalpe bhavān brahmā vyavasthātā ca karmasu ||27|| sthalaṁ kopānalānāṁ ca vidhānaṁ yad vidhe kuru | śambhoś ca vacanaṁ śrutvā kampitaḥ kamalāsanaḥ | sthalaṁ cakāra vahnīnām ājñayā śaṅkarasya ca ||28|| brahmovaca jvaras tri-pādas tri-śirāḥ ṣaḍ-bhujo nava-locanaḥ | bhasma-praharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ ||29|| bhave bhavatu sarvatra bhava-kopānalo 'dhunā | prākṛteṣu ca deheṣu vyāpāro 'sya mayā kṛtaḥ ||30|| mama kopānalaḥ śambho saṁskṛtāgnir dvijasya ca | bhave bhavatu sarvatra vyāpāro 'sya mayā kṛtaḥ ||31|| śeṣasya kopa-vahniś ca śeṣāsye 'stv adhunā śiva | yato viśvaṁ ca pralaye dahed gomaya-piṇḍavat ||32|| vahner mukhyānalo viśve vyavahārāgnir īśvaraḥ | bhvatv eva hi sarvatra sarveṣām upakārakaḥ ||33|| dharmāsya-kopa-vahniś ca kṛṣṇāgniś ca bhavatv ayam | adharmaṁ kurvatāṁ sarvaṁ dāhanaṁ ca kariṣyati ||34|| sūrya-kopānalaś cāyaṁ dāvāgniś ca vaneṣu ca | sthitir asya taroḥ skandhe tad-bhakṣyāḥ paśu-pakṣiṇaḥ ||35|| candra-kopānalo viśve kāmināṁ virahānalaḥ | dampatyor virahe śaśvad bhakṣyati sma dvayos tanum ||36|| indra-kopānalaḥ sadyo vajrāgniś ca babhūva ha | upendrasyānalaś caiva vidyud eva bhvatv ayam ||37|| rudrāṇām āsya-vahniś ca maholkāgnir bhavatv ayam | gaṇeśāgniḥ pṛthivyāṁ tu yathāsthāne tu tiṣṭhati ||38|| yatra tiṣṭhet tad uṣaram evam evaṁ vidur budhāḥ | skanda-kopānalaś caiva raṇāstrāgnir babhūva ha ||39|| kāmetarāṇāṁ devānāṁ munīnāṁ ca mukhānalaḥ | jagrāhaurva-munis tatra tejasi brahmaṇaḥ sutaḥ ||40|| sva-dakṣiṇorau sa muniḥ saṁsthāpya veda-mantrataḥ | brahmaṇaṁ ca namas-kṛtya śaṅkaraṁ tapase yayau ||41|| kālena tasmān niḥsṛtya samudre vāḍavānalaḥ | sa babhūva purā putra paramaurvānalaḥ svayam ||42|| kāmāgnim ulvaṇaṁ dṛṣṭvā vicintya manasā vidhiḥ | samālocya suraiḥ sārdhaṁ munīndraiḥ saha saṁsadi ||43|| ajuhāva striyaḥ sarvāḥ suvratāś ca pati-vratāḥ | āyuyur yoṣitaḥ sarvās tā ūcuḥ kamalodbhavam ||44|| striya ūcuḥ— kim asmān brūhi bhagavan śādhi naḥ karavāma kim | ālocya manasā sarvaṁ dehi bhāraṁ vayaṁ striyaḥ ||45|| brahmovāca— gṛhītvā madanāgniṁ ca maithune sukha-dāyakam | viśve ca yoṣitaḥ sarvāḥ śaśvat-kāmā bhavantu ca ||46|| brahmaṇaś ca vacaḥ śrutvā kopa-raktāsya-locanaḥ | tam ūcuḥ yoṣitaḥ sarvā bhayaṁ tyaktvā ca saṁsadi ||47|| striya ūcuḥ— dhik tvāṁ jagad-vidhiṁ vyarthaṁ cakāra parameśvaraḥ | apūjyo mohinī-śāpāt putra-śāpena sāmpratam ||48|| gṛhītvā madanāgniṁ ca puruṣāś ca tathā striyaḥ | nityaṁ dahanti satataṁ vāstavaṁ duḥsahaṁ param ||49|| tad-eka-bhāgaḥ puruṣe tri-bhāgaś cāpi yoṣiti | tena dugdhāḥ striyaḥ sarvāś cāsmākam apareṇa kim ||50|| samarpaṇaṁ cet puruṣe yad yasmāsu smarānalaḥ | bhasmī-bhūtaṁ kariṣyāmo rakṣitā ko bhavet tava ||51|| pati-vratā-vacaḥ śrutvā tam uvāca śivaḥ svayam | hitaṁ satyaṁ niti-sāraṁ pariṇāma-sukhāvaham ||52|| atha kulaṭotpattiḥ śrī-mahā-deva uvāca— tyaja dvandvaṁ mahā-bhāga suvratābhiḥ sahādhunā | pati-vratānāṁ tejaś ca sarvebhyaś ca paraṁ bhavet ||53|| nirmāṇaṁ kuru devendra kṛtyāṁ strī-jātim īśvara | tasyai dehi duḥkha-bījaṁ kāma-kopānalaṁ param ||54|| śaṅkarasya vacaḥ śrutvā satvaraṁ jagatāṁ vidhiḥ | sasṛje tat-kṣaṇaṁ mūrtiṁ strī-rūpāṁ sumanoharāṁ ||55|| aho rūpam aho veśam aho asyā navaṁ vayaḥ | aho cakṣuḥ kaṭākṣaṁ ca munīnāṁ mohayan manaḥ ||56|| aho kaṭhinaṁ cāru stana-yugmaṁ suvartulam | vicitraṁ kaṭhinaṁ sthūlaṁ śroṇi-yugmaṁ ca sundaram ||57|| nitamba-yugmaṁ valitaṁ cakrākāraṁ sukomalam | śveta-campaka-varṇābhaṁ sarvāvayam īpsitam ||58|| śarat-pārvaṇa-koṭīndu-vinindāsyaṁ suśobhanam | īṣaddhāsya-prasannāsyaṁ vastreṇācchāditaṁ mudā ||59|| vapuḥ sukomalam cālaṁ nāti-dīrghaṁ na vakharam | vahni-śuddhāṁśukaṁ ratna-bhūṣaṇair bhūṣitaṁ sadā ||60|| dāḍimba-kumudākāraṁ sāndraṁ sindūra-sundaram | kastūrī-vindunā sārdhaṁ snigdha-candana-vindubhiḥ ||61|| pakva-bimba-phalākāram adha-rauṣṭha-puṭaṁ param | danta-paṁkti-yugaṁ caiva dāḍimba-bīja-sannibham ||62|| sucāru kavarī-bhāraṁ mālatī-mālya-maṇḍitam | tasyai dadau ca kāmāgniṁ dṛṣṭvā tāṁ kamalodbhavaḥ ||63|| dṛṣṭvā sā candra-rūpaṁ ca kāmonmattā vicetanā | kṛtvā kaṭākṣaṁ smerāśyā māṁ bhajasvety uvāca sā ||64|| saspitaḥ prayayau candro lajjayā ca sabhā-talāt | kāmaṁ dṛṣṭvā ca cakame kāmārtā sā gata-trapā ||65|| dudrāva kāmas tasmāc ca tat-paścāt sā dadhāva ca | jahasur devatāḥ sarvā munayaś cāpi saṁsadi ||66|| lajjitā yoṣitah sarvās tāṁ vārayitum akṣamāḥ | sarve cakruḥ parīhāsaṁ strī-vargaṁ śaṅkarādayaḥ ||67|| kāmaṁ na labdhvā sā ca strī nivṛtyāgatya saṁsadi | tam aśvinī-kumāraṁ cāpy uvāca sura-sannidhau ||68|| kṛtyā-kāminy uvāca— māṁ bhajasva raveḥ putra priyāṁ rasavatīṁ mudā | śṛṅgāre sukhadāṁ śāntāṁ parāṁ kāmāturāṁ varāṁ ||69|| tvayā śārdhaṁ bhramiṣyāmi sundare gahane vane | rahasi rahasi krīḍāṁ kariṣyāmi divāniśam ||70|| madhu-pānaṁ ca dāsyāmi vāsitaṁ cāmalaṁ jalam | sakarpūraṁ ca tāmbūlaṁ bhoga-vastu manoharam ||71|| śayyāṁ manoramāṁ kṛtvā sapuṣpa-candanārcitām | bhagavantaṁ kariṣyāmi puṣpa-candana-carcitam ||72|| kumāra uvāca— vacanaṁ vada vāme mām ātmano hṛdayaṅgama | vihāya kapaṭaṁ kānte kapaṭaṁ dharma-nāśanam ||73|| strī-dharmaṁ strī-manas-kāmaṁ strī-svabhāvaṁ ca kīdṛśam | tad-ācāraṁ kati-vidhaṁ tan māṁ vyākhyātum arhasi ||74|| aśvinīja-vacaḥ śrutvā kāmārtā tam uvāca sā | kāmārtānāṁ kva lajjā ca kva bhayaṁ mānam eva ca ||75|| atha kulaṭā-svabhāva-kathanam kāminy uvāca— sthānaṁ nāsti kṣaṇaṁ nāsti nāsti dūtī tad uttamā | tenaiva yuvatīnāṁ ca satītvam upajāyate ||76|| suveśaṁ kāmukaṁ dṛṣṭvā kāminī madanāturā | tad rātraṁ ca pulakitaṁ yonau kaṇḍūyanaṁ paraṁ ||77|| vicetanā bhavet sā ca kāma-jvara-prapīḍitā | sarvaṁ tyajati tad-dhetoḥ putraṁ kāntaṁ gṛhaṁ dhanam ||78|| labdhvā yuvānaṁ puruṣaṁ deśa-tyāgaṁ karoti sā | tad-uttamaṁ punar labdhvā taṁ tyajet sā kṣaṇena ca ||79|| viṣaṁ dātuṁ samarthā sā svāminaṁ guṇināṁ varam | mlecchaṁ yuvānaṁ samprāpya sarvasvaṁ dātum utsukā ||80|| tyajet kula-bhayaṁ lajjāṁ dharmaṁ bandhuṁ yaśaḥ śriyam | samprāpya rati-śūraṁ ca yuvānaṁ suratonmukham ||81|| sudṛśyaṁ sundara-mukhaṁ śaśvan-madhuritaṁ vacaḥ | hṛdayaṁ kṣura-dhārābhaṁ ko vā jānāti tan-manaḥ ||82|| vidyucchaṭā jale rekhā cāsthirā ca yathāmbare | tathāsthirā ca kulaṭā-prītiḥ svapnaṁ ca tad-vacaḥ ||83|| kulaṭānāṁ na satyaṁ ca na ca dharmo bhayaṁ dayā | na laukikaṁ na lajjā syāj jāra-jintā nirantaram ||84|| svapne jāgaraṇe caiva bhojane śayane sadā | nirantaraṁ kāma-cintā jāre sneho na cānyataḥ ||85|| kulaṭā nara-ghātibhyo nirdayā duṣṭa-mānasāḥ | jārārthe ca sutaṁ hanti bāndhavasya ca kā kathā ||86|| na hi vedā vidanty evaṁ kulatā-hṛdayaṅgamam | kathaṁ devās ca munayaḥ santo jānanti niścayam ||87|| rati-śūraṁ priyaṁ dṛṣṭvā kṣīraṁ ghṛtam ivācaret | gate vayasi jīrṇaṁ taṁ viṣaṁ dṛṣṭvā tyajet kṣaṇāt ||88|| na viśvaseyus tāṁ duṣṭo tasmāt santo hi santataṁ | na ripuḥ puruṣāṇāṁ ca duṣṭa-strībhyaḥ paro bhuvi ||89|| viṣaṁ mantrād upaśamaṁ jalād vahniś ca niścitaṁ | agneś ca kaṇṭhakocchannaṁ durjanaḥ stavanād vaśaḥ ||90|| lubdho dhanena rājā ca sevayā satataṁ vaśaḥ | miśraṁ svaccha-svabhāvena bhayena ca ripur vaśaḥ ||91|| ādareṇa vaśo vipro yauvatī prema-bhārataḥ | bandhur vaśaḥ samatayā guruḥ praṇatibhiḥ sadā ||92|| mūrkho vaśaḥ kathāyāṁ ca vidvān vidyā-vicārataḥ | na hi duṣṭā ca kulaṭā puṁsaś ca vaśagā bhavet ||93|| sva-kārye tat-parā śaśvat prītiḥ kāryānurodhataḥ | na sarvasya vaśī-bhūtā vinā śṛṅgāram ulvaṇam ||94|| na prītyā na dhanenaiva na stavān na sevayā | na prāṇa-dānato veśyā vaśī-bhūtā bhavet kṣaṇam ||95|| āhāro dvi-guṇas tāsāṁ buddhis tāsāṁ catur-guṇā | ṣaḍ-guṇā mantraṇā tāsāṁ kāmaś cāṣṭa-gunaḥ smṛtaḥ ||96|| śaśvat-kāmā ca kulaṭā na ca tṛptiś ca krīḍayā | haviṣā kṛṣṇa-vartmeva bhūya evābhivardhate ||97|| divāniśaṁ ca śṛṅgāraṁ kurute tat-pumān yadi | na tṛptiḥ kulaṭānāṁ ca pumāṁsaṁ grastum icchati ||98|| nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ | nāntakaḥ sarva-bhūtānāṁ nāsāṁ tṛpyati sampadām ||99|| na śreyasāṁ manas tṛptaṁ vāḍavāgnir na pāthasām | vasundharā na rajasāṁ na puṁsāṁ kulaṭā tathā ||100|| ity evaṁ kathitaṁ kiṁcit sarvaṁ vaktuṁ ca nocitam | lajjā bījaṁ yoṣitāṁ ca nibodha bhāskarātmaja ||101|| śrutvā ca kṛtyā-strī-vākyaṁ jahasur munayaḥ surāḥ | cukupur yoṣitaḥ sarvāḥ padmādyā lajjitāḥ suta ||102|| lajjā-natānanā lakṣmīr niryayau deva-maṇḍalāt | tat paścāt pārvatī sārdhaṁ sarasvatyā natānanā ||103|| sāvitrī rohinī svāhā vāruṇī ca ratiḥ śacī | sarvā babhūvur ekatra pracakrur mantraṇāṁ ca tāḥ ||104|| kṛtyā-striyaḥ samāhūya tā ūcuś ca krameṇa ca | rodhayām āsur iṣṭāṁ tāṁ sugopyāṁ api yoṣitaḥ ||105|| tasyā mukhe dadau hastaṁ suśīlā kamalālayā | salajjitā bhava sute śāntā ceti śubhāśiṣam ||106|| sarasvatī dadau tasyai cābhimānaṁ ca dhairyatām | maukharyaṁ vāvadūkatvaṁ mantraṇām ātma-rakṣaṇam ||107|| sāvitrī ca dadau tasyai sauśīlyaṁ cātidurlabham | ātma-saṁgopanaṁ caiva gāmbhīryaṁ kulato bhayam ||108|| pārvaty uvāca— dhik tvāṁ sva-bhāva-kulaṭāṁ lajjitā bhava sundari | sva-mānaṁ gauravaṁ rakṣa hy asmākaṁ ca smarātura ||109|| jani labha pṛthivyāṁ ca kāya-vyūhaṁ vidhāya ca | puṁsām aṣṭa-guṇaṁ kāmaṁ labhasva ca pṛthak prṛthak ||110|| lajjāṁ catur-guṇāṁ cāpi dviguṇāṁ dhairyatāṁ tathā | abhogecchadhame gaccha dūraṁ gaccha mamāntikāt ||111|| puṁsāṁ ca dvi-guṇaḥ kāmo vāstavīṇāṁ ca yoṣitām | lajjā cāṣṭa-guṇā cāpi dhairyatā ca catur-guṇā ||112|| kula-dharmaḥ kula-bhayaṁ sauśīlyaṁ mānam ūrjitam | śaśvat tiṣṭhatu puṁsy eva strīṣu ca mamājñayā ||113|| yasmāt sadasi sarvebhyo lajjā-hīnaḥ surādhamaḥ | strī-sva-bhāvaṁ ca papraccha yajña-bhāk na bhavet tataḥ ||114|| adya-prabhṛti viśveṣu nāgrāhyaṁ pāpa-saṁyutam | cikitsakānāṁ viduṣāṁ na bhakṣya mamājñayā ||115|| ity evam uktvā prayayur devyaś ca sarva-yoṣitaḥ | devāś ca munayaś cāpi ye cānye ca samāgataḥ ||116|| devāś ca munayaś cāpi ye cānye sarvataḥ suta | pati-vratāṇāṁ strīṇāṁ ca lajjā bīja-svarūpiṇī ||117|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñāṇāmṛta-sāre prathamaika-rātre kulaṭottpatir nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14|| …