Chapter 8

अष्टमो ऽध्यायः अथ योग-ज्ञान-कथनम् श्री-महादेव उवाच— योग-ज्ञानꣳ च दुर्बोधम् असताꣳ विषमꣳ परम् । श्रूयताम् इदम् एवेति वक्ष्यामि च यथागमम् ॥१॥ अणिमा लघिमा व्याप्तिः प्राकाम्यꣳ महिमा तथा । ईशित्वꣳ च वशित्वꣳ च तथा कामावसायिता ॥२॥ दूर-श्रवणम् इष्टार्थ-साधनꣳ सृष्टि-पत्तनम् । मनोयायित्वम् एवेदꣳ पर-काय-प्रवेशनम् ॥३॥ प्राणिनाꣳ प्राण-दानꣳ च तेषाꣳ प्राणापहारकम् । काय-व्यूहꣳ च वाक्-सिद्धꣳ सिद्धꣳ सप्त-दश स्मृतम् ॥४॥ कृष्ण-भक्ति-व्यवहितꣳ भक्तानाꣳ नाभिवाञ्छितम् । कृष्ण-वेतन-भुग् भोक्तुꣳ करोति दासनाꣳ मुने ॥५॥ मूलाधारꣳ स्वाधिष्ठानꣳ मणि-पूरम् अनाहतम् । विशुद्धम् अपि चाज्ञाख्यꣳ षट्-चक्रꣳ परिकीर्तितम् ॥६॥ शक्ति-कुण्डलिनी-युक्तꣳ स्वे स्वे स्थाने स्थितꣳ मुने । योगोपयुक्तꣳ नियतꣳ योगविद्भिः प्रकीर्तितम् ॥७॥ मेध्या सा मनसा युक्ता सुनिद्रा-जननी नृणाम् । इडा सा मनसा युक्ता प्राणिनाꣳ क्षुद्-विवर्धिनी ॥८॥ पिङ्गला मनसा युक्ता तृष्णा माता च प्राणिनाम् । सुषुम्ना मनसा युक्ता निद्रा-भङ्गाय कल्पते ॥९॥ चञ्चला मनसा युक्ता सम्भोगेच्छा-विवर्धिनी । सुस्थिरा मनसा युक्ता नृणाम् एव विचेतनी ॥१०॥ मनश् च नाडी-षट्केषु क्रमेणैव भ्रमेद् अहो । अत्र नास्ति यथासꣳख्यꣳ स्वेच्छाधीनꣳ च चञ्चलम् ॥११॥ योनि-शिशनोपरिस्थानꣳ मूलाधारस्य नारद । स्वाधिष्ठानꣳ नाभि-देशे मणिपूरꣳ च वक्षसि ॥१२॥ अनाहतꣳ तद्-ऊर्ध्वꣳ च विशुद्धꣳ कण्ठ-देशतः । आज्ञाख्यꣳ चक्षुषोर् मध्ये चक्र-स्थानꣳ प्रकीर्तितम् ॥१३॥ मूलाधारौकसीडा सा स्वाधिष्ठाने च पिङ्गला । सुषुम्ना मणिपूरे सा सुस्थिरा साप्य् अनाहते ॥१४॥ चञ्चला सा विशुद्धे च मेध्याख्या परिकीर्तिता । नाडी-स्थानꣳ स कथितꣳ योगविद्भिः प्रकीर्तितम् ॥१५॥ नाडी-युक्तेषु चक्रेषु शश्वद् वायुश् चरेद् अहो । बद्धो भवति स्वाज्ञाख्ये ततो मृत्युश् च प्राणिनाम् ॥१६॥ योगी च बद्ध-निश्वासो वायु-धारणया मुने । तस्य मृत्युश् च न भवेत् साध्य-वायुर् महान् वशी ॥१७॥ वह्नि-स्तम्भꣳ जल-स्तम्भꣳ मृदाꣳ च मनसस् तथा । वायु-तम्भꣳ बहु-विधꣳ योगी जानाति नारद ॥१८॥ सहस्र-दल-पद्मꣳ च सर्वेषाꣳ मस्तके मुने । तत्रैव तिष्ठति गुरुः सूक्ष्म-रूपेण सꣳततम् ॥१९॥ तद्-गुरोः प्रतिबिम्बश् च सर्वत्र नर-रूपकः । गुरु-रूपो स्वयꣳ कृष्णः शिष्याणाꣳ हित-काम्यया ॥२०॥ गुरौ तुष्टे हरिस् तुष्टो हरौ तुष्टे जगत्-त्रयम् । गुरुर् ब्रह्मा गुरुर् विष्णुर् गुरुर् देवो महेश्वरः ॥२१॥ गुरुदेवः परꣳ ब्रह्म गुरुः पूज्यः परात् परः । हरौ रुष्टे गुरौ तुष्टे गुरु रक्षितुम् ईश्वरः ॥२२॥ सर्वे तुष्टा गुरौ रुष्टे न को ऽपि रक्षितुम् क्षमः । गुरुश् च ज्ञानाद्गिरणाज् ज्ञानꣳ तन्-मन्त्र-तन्त्रयोः ॥२३॥ तत्-तन्त्रः स च मन्त्रः स्यात् कृष्ण-भक्तिर् यतो भवेत् । स एव बन्धुः स पिता सा मैत्री जननी च सा ॥२४॥ स च भ्राता पतिः पुत्रो यः कृष्ण-वर्त्म दर्शयेत् । जल-बुद्बुदवत् सर्वꣳ विश्वꣳ च चराचरम् ॥२५॥ भज राधेश्वरꣳ विप्र श्री-कृष्णꣳ प्रकृतेः परम् । स गुरुः परमो वैरी भ्रष्टꣳ वर्त्म प्रदर्शयेत् ॥२६॥ तज्-जन्म-नाशꣳ कुरुते शिष्य-हत्याꣳ भवेद् ध्रुवम् । सहस्र-दल-पद्मे च हृदय-स्थो हरिः स्वयम् ॥२७॥ सर्वेषाꣳ प्राणिनाꣳ विप्र परमात्मा निरञ्जनः । इति ते कथितꣳ सर्वꣳ योग-ज्ञानꣳ चतुर्थकम् । यथागमꣳ च सꣳक्षेपꣳ किꣳ भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥२८॥ नारद उवाच— भक्ति-ज्ञानꣳ च भक्तानाꣳ योग-ज्ञानꣳ च योगिनाम् । केषाꣳ वर्त्म प्रशस्तꣳ च तन् माꣳ कथितुम् अर्हसि ॥२९॥ श्री-महादेव उवाच— ध्यायन्ते योगिनः सर्वे ज्योति-रूपꣳ सनातनम् । निर्गुणस्य शरीरꣳ च न मन्यन्ते च योगिनः ॥३०॥ शरीरꣳ प्रकृतꣳ सर्वꣳ निर्गुणः प्रकृतेः परः । गुणेन सज्जते देहो निर्गुणस्य कुतो भवेत् ॥३१॥ इति सर्वꣳ योग-शास्त्रꣳ योगविद्भिः प्रकीर्तितम् । वैष्णवास् तꣳ न मन्यन्ते कुमाराद्या वयꣳ द्विज ॥३२॥ वदन्ति वैष्णवाः सर्वे तेजस् तेजस्विनाꣳ वरम् । क्व सम्भवेद् वा क्व भवेद् इति दुर्नयम् एव च ॥३३॥ कृष्णो नित्यः शरीरी च तस्य तेजो हि वर्तते । तेजो ऽभ्यन्तर एवाह कृष्ण-मूर्तिः सनातनः ॥३४॥ ध्यायन्ते योगिनः सर्वे तत्-तेजो भक्ति-पूर्वकम् । सुपक्व-भक्त्या कालेन योगी च वैष्णवो भवेत् ॥३५॥ तेजो ऽभ्यन्तर-रूपꣳ च ध्यायन्ते वैष्णवाः सदा । दासानाꣳ च कुतो दास्यꣳ विना देहेन नारद ॥३६॥ वैष्णवानाꣳ मतꣳ शस्तꣳ सर्वेभ्यो ऽपि च नारद । न वैष्णवात् परो ज्ञानी ब्रह्माण्डेषु च ब्रह्मणः ॥३७॥ इति ते कथितꣳ वत्स सꣳक्षेपेण यथागमम् । को वा जानाति कार्त्स्न्येन कृष्ण-माहात्म्यम् ईप्सितम् ॥३८॥ इति श्री-नारद-पञ्च-रात्रे ज्ञानामृत-सारे द्वितीय-रात्रे शिव-नारद-सꣳवादे योग-ज्ञान-कथने अष्टमो ऽध्यायः ॥८॥ इति द्वितीय-रात्रꣳ सम्पूर्णम् … तृतीय-रात्रम्

aṣṭamo 'dhyāyaḥ atha yoga-jñāna-kathanam śrī-mahādeva uvāca— yoga-jñānaṁ ca durbodham asatāṁ viṣamaṁ param | śrūyatām idam eveti vakṣyāmi ca yathāgamam ||1|| aṇimā laghimā vyāptiḥ prākāmyaṁ mahimā tathā | īśitvaṁ ca vaśitvaṁ ca tathā kāmāvasāyitā ||2|| dūra-śravaṇam iṣṭārtha-sādhanaṁ sṛṣṭi-pattanam | manoyāyitvam evedaṁ para-kāya-praveśanam ||3|| prāṇināṁ prāṇa-dānaṁ ca teṣāṁ prāṇāpahārakam | kāya-vyūhaṁ ca vāk-siddhaṁ siddhaṁ sapta-daśa smṛtam ||4|| kṛṣṇa-bhakti-vyavahitaṁ bhaktānāṁ nābhivāñchitam | kṛṣṇa-vetana-bhug bhoktuṁ karoti dāsanāṁ mune ||5|| mūlādhāraṁ svādhiṣṭhānaṁ maṇi-pūram anāhatam | viśuddham api cājñākhyaṁ ṣaṭ-cakraṁ parikīrtitam ||6|| śakti-kuṇḍalinī-yuktaṁ sve sve sthāne sthitaṁ mune | yogopayuktaṁ niyataṁ yogavidbhiḥ prakīrtitam ||7|| medhyā sā manasā yuktā sunidrā-jananī nṛṇām | iḍā sā manasā yuktā prāṇināṁ kṣud-vivardhinī ||8|| piṅgalā manasā yuktā tṛṣṇā mātā ca prāṇinām | suṣumnā manasā yuktā nidrā-bhaṅgāya kalpate ||9|| cañcalā manasā yuktā sambhogecchā-vivardhinī | susthirā manasā yuktā nṛṇām eva vicetanī ||10|| manaś ca nāḍī-ṣaṭkeṣu krameṇaiva bhramed aho | atra nāsti yathāsaṁkhyaṁ svecchādhīnaṁ ca cañcalam ||11|| yoni-śiśanoparisthānaṁ mūlādhārasya nārada | svādhiṣṭhānaṁ nābhi-deśe maṇipūraṁ ca vakṣasi ||12|| anāhataṁ tad-ūrdhvaṁ ca viśuddhaṁ kaṇṭha-deśataḥ | ājñākhyaṁ cakṣuṣor madhye cakra-sthānaṁ prakīrtitam ||13|| mūlādhāraukasīḍā sā svādhiṣṭhāne ca piṅgalā | suṣumnā maṇipūre sā susthirā sāpy anāhate ||14|| cañcalā sā viśuddhe ca medhyākhyā parikīrtitā | nāḍī-sthānaṁ sa kathitaṁ yogavidbhiḥ prakīrtitam ||15|| nāḍī-yukteṣu cakreṣu śaśvad vāyuś cared aho | baddho bhavati svājñākhye tato mṛtyuś ca prāṇinām ||16|| yogī ca baddha-niśvāso vāyu-dhāraṇayā mune | tasya mṛtyuś ca na bhavet sādhya-vāyur mahān vaśī ||17|| vahni-stambhaṁ jala-stambhaṁ mṛdāṁ ca manasas tathā | vāyu-tambhaṁ bahu-vidhaṁ yogī jānāti nārada ||18|| sahasra-dala-padmaṁ ca sarveṣāṁ mastake mune | tatraiva tiṣṭhati guruḥ sūkṣma-rūpeṇa saṁtatam ||19|| tad-guroḥ pratibimbaś ca sarvatra nara-rūpakaḥ | guru-rūpo svayaṁ kṛṣṇaḥ śiṣyāṇāṁ hita-kāmyayā ||20|| gurau tuṣṭe haris tuṣṭo harau tuṣṭe jagat-trayam | gurur brahmā gurur viṣṇur gurur devo maheśvaraḥ ||21|| gurudevaḥ paraṁ brahma guruḥ pūjyaḥ parāt paraḥ | harau ruṣṭe gurau tuṣṭe guru rakṣitum īśvaraḥ ||22|| sarve tuṣṭā gurau ruṣṭe na ko 'pi rakṣitum kṣamaḥ | guruś ca jñānādgiraṇāj jñānaṁ tan-mantra-tantrayoḥ ||23|| tat-tantraḥ sa ca mantraḥ syāt kṛṣṇa-bhaktir yato bhavet | sa eva bandhuḥ sa pitā sā maitrī jananī ca sā ||24|| sa ca bhrātā patiḥ putro yaḥ kṛṣṇa-vartma darśayet | jala-budbudavat sarvaṁ viśvaṁ ca carācaram ||25|| bhaja rādheśvaraṁ vipra śrī-kṛṣṇaṁ prakṛteḥ param | sa guruḥ paramo vairī bhraṣṭaṁ vartma pradarśayet ||26|| taj-janma-nāśaṁ kurute śiṣya-hatyāṁ bhaved dhruvam | sahasra-dala-padme ca hṛdaya-stho hariḥ svayam ||27|| sarveṣāṁ prāṇināṁ vipra paramātmā nirañjanaḥ | iti te kathitaṁ sarvaṁ yoga-jñānaṁ caturthakam | yathāgamaṁ ca saṁkṣepaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ||28|| nārada uvāca— bhakti-jñānaṁ ca bhaktānāṁ yoga-jñānaṁ ca yoginām | keṣāṁ vartma praśastaṁ ca tan māṁ kathitum arhasi ||29|| śrī-mahādeva uvāca— dhyāyante yoginaḥ sarve jyoti-rūpaṁ sanātanam | nirguṇasya śarīraṁ ca na manyante ca yoginaḥ ||30|| śarīraṁ prakṛtaṁ sarvaṁ nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | guṇena sajjate deho nirguṇasya kuto bhavet ||31|| iti sarvaṁ yoga-śāstraṁ yogavidbhiḥ prakīrtitam | vaiṣṇavās taṁ na manyante kumārādyā vayaṁ dvija ||32|| vadanti vaiṣṇavāḥ sarve tejas tejasvināṁ varam | kva sambhaved vā kva bhaved iti durnayam eva ca ||33|| kṛṣṇo nityaḥ śarīrī ca tasya tejo hi vartate | tejo 'bhyantara evāha kṛṣṇa-mūrtiḥ sanātanaḥ ||34|| dhyāyante yoginaḥ sarve tat-tejo bhakti-pūrvakam | supakva-bhaktyā kālena yogī ca vaiṣṇavo bhavet ||35|| tejo 'bhyantara-rūpaṁ ca dhyāyante vaiṣṇavāḥ sadā | dāsānāṁ ca kuto dāsyaṁ vinā dehena nārada ||36|| vaiṣṇavānāṁ mataṁ śastaṁ sarvebhyo 'pi ca nārada | na vaiṣṇavāt paro jñānī brahmāṇḍeṣu ca brahmaṇaḥ ||37|| iti te kathitaṁ vatsa saṁkṣepeṇa yathāgamam | ko vā jānāti kārtsnyena kṛṣṇa-māhātmyam īpsitam ||38|| iti śrī-nārada-pañca-rātre jñānāmṛta-sāre dvitīya-rātre śiva-nārada-saṁvāde yoga-jñāna-kathane aṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| iti dvitīya-rātraṁ sampūrṇam … tṛtīya-rātram