Chapter 8

अष्टमोऽध्यायः श्रीनारद उवाच— महादेव महादेव देवदेव जगत्पते । मन्त्रार्थꣳ कृष्णमन्त्रानाꣳ गूढꣳ राधामनुꣳ प्रभो । वक्तुमर्हसि देवेश भक्तꣳ माꣳ शशिशण्डधृक् ॥१॥ श्री महादेव उवाच— कृष्णमन्त्रार्थमेवाशु वक्ष्यामि शृणु नारद । ककारात्सृष्टिरूपोऽसौ लकारात्स्थितिरेव च ॥२॥ सꣳहारात् ई भवेन्नित्यꣳ निर्वाणाद्विन्दुरेव च । ककाराद्भीतिमापन्ना यमदूता भवन्ति हि ॥३॥ ऋकारात् पातकानि स्युः पलायनपराणि च । षकारोच्चारणात् सर्वे भूता राक्षसपन्नगाः ॥४॥ विद्रवन्ति भयार्ता वै णकाराद्रोगराशयः । अकारात् सर्वतः शान्तिरेष कल्पद्रुमो मनुः ॥५॥ ककारो मुखचन्द्रास्य ऋकारो नेत्रमण्डलम् । षकारो बाहुयुगलꣳ णकारः पादमेव च ॥६॥ अकारः सर्वगात्राणि शृणुष्व द्विजसत्तम । पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि शृणुष्व द्विजसत्तम ॥७॥ ककाराद्ब्रह्मरूपात्वात् सृष्टिकर्ता जनार्दनः । ऋकारात् सृष्टिकर्तासौ वेदवेद्यो हरिः स्वयम् ॥८॥ षकारात् शिवरूपत्वात् सृष्टिस्थित्यन्तकारकः । णकारात् श्वेतरूपत्वात् निर्वाणफलदायकः ॥९॥ जगद्बीजसर्वमायाविसर्गः परिकीर्तितः । कृष्णनामार्थ एवोक्तः परꣳ शृणु महामते ॥१०॥ मा लक्ष्मीः प्रोच्यते वेदे धवस्तस्याः पतिर्हरिः । अतो माधवनामासौ प्रोच्यते पुरुषोत्तमः ॥११॥ मा शोभा तेजसो मूर्तिनिराकारस्य तेजसः । धवस्तस्य हरिः साक्षान्माधवोऽसौ प्रकीर्तितः ॥१२॥ विष्णुर्विभवनत्वाच्च व्यापकत्वाच्च नारद । भावनत्वाच्च वर्णानाꣳ विष्णुरेव ततः स्मृतः ॥१३॥ काशो दीप्तिमतो यस्मात् प्रकाशः सर्वजन्मनाम् । प्रभुः प्रभवनत्वाच्च ततः काशः प्रभुः स्मृतः ॥१४॥ चैतन्यभूतो जीवानाꣳ यतश्चैतन्यवर्जिताः । जडीभूता भवन्तीह चैतन्यस्तु ततः स्मृतः ॥१५॥ सेवते एष वा भूत्वा यस्मिन् कृष्णशरीरतः । अतः केशवनामासौ सेव्यते पुरुषः परः ॥१६॥ हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशः सम्प्रोच्यते यतः । अतो नारद लोकेऽस्मिन् हृषीकेश इति स्मृतः ॥१७॥ जनानर्दयते यस्मात् प्रलये महति द्विज । अतः स प्रोच्यते वेदे जनार्दन इति प्रभुः ॥१८॥ नारा जलमिति प्रोक्ता अयनꣳ तस्य ता यतः । अतो नारायणो नाम गीयते पुरुषोत्तमः ॥१९॥ नारꣳ नरसमूहे च अयनꣳ ते यतः प्रभो । अयनꣳ स साक्षिभूतो यतो नारायणः परः ॥२०॥ गाꣳ पृथ्वीꣳ स्वर्गमेवाथ वाचꣳ वा पशवोऽपि वा । तेजसो वा पालकोऽसौ गोपालस्तु ततः स्मृतः ॥२१॥ बालकत्वाच्च बालोऽसौ. कृष्णवर्णगतो यतः । बालकृष्ण इति प्रोक्ता यतोऽसौ पुरुषोत्तमः ॥२२॥ वाशब्दबोधे वायुश्च लादान-ग्रहणेन च । ककारो ब्रह्मणो रूपमतो बालक उच्यते ॥२३॥ कर्ता हर्ता पालयिता दाता भोक्ता कृपामयः । नाथोऽयꣳ जगताꣳ यस्मात् जगन्नाथस्ततः स्मृतः ॥२४॥ हरिर्हरणशीलत्वात् पापानाꣳ दुःखयोनिनाम् । नरसिꣳहवपुर्यस्मादतो ब्रह्मन् हरिः स्मृतः ॥२५॥ न च्यवन्ति यतो भक्ता महति प्रलये सति । अतोऽच्युतः स विश्वात्मा गीयते पुरुषोत्तमः ॥२६॥ च्युतिहीनोऽव्ययो यस्मादथवाच्युत इष्यते । जगतामादिभूतश्च मध्यश्चान्तश्च यः स्मृतः ॥२७॥ अतो वेदे पुराणे च अनादिः परिकीर्तितः । गवामिन्द्रः स्मृतो यस्माद्वाचमिन्द्रस्ततः परम् ॥२८॥ अतो गोविन्द इति च कीर्त्यते वेदवादिभिः । इति नामरहस्यꣳ ते गदितꣳ परमाद्भुतम् ॥२९॥ नास्त्यन्तꣳ नामतस्तस्य याथार्थ्यꣳ मुनिपुङ्गव । यदि पृथिव्या धूल्यादेर्गणनाकरणक्षमः ॥३०॥ भविष्यति तथापीशो नाम्नाꣳ नैव तु शक्यते । जन्मान्तरसहस्रेषु नैव नैव द्विजोत्तम ॥३१॥ इति श्रीनारदपञ्चरात्रे ज्ञानामृतसारे पञ्चमरात्रे मन्त्रनामरहस्यꣳ अष्टमोऽध्यायः ॥८॥ …

aṣṭamo'dhyāyaḥ śrīnārada uvāca— mahādeva mahādeva devadeva jagatpate | mantrārthaṁ kṛṣṇamantrānāṁ gūḍhaṁ rādhāmanuṁ prabho | vaktumarhasi deveśa bhaktaṁ māṁ śaśiśaṇḍadhṛk ||1|| śrī mahādeva uvāca— kṛṣṇamantrārthamevāśu vakṣyāmi śṛṇu nārada | kakārātsṛṣṭirūpo'sau lakārātsthitireva ca ||2|| saṁhārāt ī bhavennityaṁ nirvāṇādvindureva ca | kakārādbhītimāpannā yamadūtā bhavanti hi ||3|| ṛkārāt pātakāni syuḥ palāyanaparāṇi ca | ṣakāroccāraṇāt sarve bhūtā rākṣasapannagāḥ ||4|| vidravanti bhayārtā vai ṇakārādrogarāśayaḥ | akārāt sarvataḥ śāntireṣa kalpadrumo manuḥ ||5|| kakāro mukhacandrāsya ṛkāro netramaṇḍalam | ṣakāro bāhuyugalaṁ ṇakāraḥ pādameva ca ||6|| akāraḥ sarvagātrāṇi śṛṇuṣva dvijasattama | punaranyat pravakṣyāmi śṛṇuṣva dvijasattama ||7|| kakārādbrahmarūpātvāt sṛṣṭikartā janārdanaḥ | ṛkārāt sṛṣṭikartāsau vedavedyo hariḥ svayam ||8|| ṣakārāt śivarūpatvāt sṛṣṭisthityantakārakaḥ | ṇakārāt śvetarūpatvāt nirvāṇaphaladāyakaḥ ||9|| jagadbījasarvamāyāvisargaḥ parikīrtitaḥ | kṛṣṇanāmārtha evoktaḥ paraṁ śṛṇu mahāmate ||10|| mā lakṣmīḥ procyate vede dhavastasyāḥ patirhariḥ | ato mādhavanāmāsau procyate puruṣottamaḥ ||11|| mā śobhā tejaso mūrtinirākārasya tejasaḥ | dhavastasya hariḥ sākṣānmādhavo'sau prakīrtitaḥ ||12|| viṣṇurvibhavanatvācca vyāpakatvācca nārada | bhāvanatvācca varṇānāṁ viṣṇureva tataḥ smṛtaḥ ||13|| kāśo dīptimato yasmāt prakāśaḥ sarvajanmanām | prabhuḥ prabhavanatvācca tataḥ kāśaḥ prabhuḥ smṛtaḥ ||14|| caitanyabhūto jīvānāṁ yataścaitanyavarjitāḥ | jaḍībhūtā bhavantīha caitanyastu tataḥ smṛtaḥ ||15|| sevate eṣa vā bhūtvā yasmin kṛṣṇaśarīrataḥ | ataḥ keśavanāmāsau sevyate puruṣaḥ paraḥ ||16|| hṛṣīkāṇāmindriyāṇāmīśaḥ samprocyate yataḥ | ato nārada loke'smin hṛṣīkeśa iti smṛtaḥ ||17|| janānardayate yasmāt pralaye mahati dvija | ataḥ sa procyate vede janārdana iti prabhuḥ ||18|| nārā jalamiti proktā ayanaṁ tasya tā yataḥ | ato nārāyaṇo nāma gīyate puruṣottamaḥ ||19|| nāraṁ narasamūhe ca ayanaṁ te yataḥ prabho | ayanaṁ sa sākṣibhūto yato nārāyaṇaḥ paraḥ ||20|| gāṁ pṛthvīṁ svargamevātha vācaṁ vā paśavo'pi vā | tejaso vā pālako'sau gopālastu tataḥ smṛtaḥ ||21|| bālakatvācca bālo'sau. kṛṣṇavarṇagato yataḥ | bālakṛṣṇa iti proktā yato'sau puruṣottamaḥ ||22|| vāśabdabodhe vāyuśca lādāna-grahaṇena ca | kakāro brahmaṇo rūpamato bālaka ucyate ||23|| kartā hartā pālayitā dātā bhoktā kṛpāmayaḥ | nātho'yaṁ jagatāṁ yasmāt jagannāthastataḥ smṛtaḥ ||24|| harirharaṇaśīlatvāt pāpānāṁ duḥkhayoninām | narasiṁhavapuryasmādato brahman hariḥ smṛtaḥ ||25|| na cyavanti yato bhaktā mahati pralaye sati | ato'cyutaḥ sa viśvātmā gīyate puruṣottamaḥ ||26|| cyutihīno'vyayo yasmādathavācyuta iṣyate | jagatāmādibhūtaśca madhyaścāntaśca yaḥ smṛtaḥ ||27|| ato vede purāṇe ca anādiḥ parikīrtitaḥ | gavāmindraḥ smṛto yasmādvācamindrastataḥ param ||28|| ato govinda iti ca kīrtyate vedavādibhiḥ | iti nāmarahasyaṁ te gaditaṁ paramādbhutam ||29|| nāstyantaṁ nāmatastasya yāthārthyaṁ munipuṅgava | yadi pṛthivyā dhūlyādergaṇanākaraṇakṣamaḥ ||30|| bhaviṣyati tathāpīśo nāmnāṁ naiva tu śakyate | janmāntarasahasreṣu naiva naiva dvijottama ||31|| iti śrīnāradapañcarātre jñānāmṛtasāre pañcamarātre mantranāmarahasyaṁ aṣṭamo'dhyāyaḥ ||8|| …