Sections 371–389

[३७१] अथ व्रज-देवीनाम् । तत्र यद् आसां क्वचिद् बाल्येऽपि सम्भोगो वर्ण्यते तत् खलु औपपतिक-भाववतीनां तासां मध्ये कासाञ्चिन् निमित्त-विशेषं प्राप्य कदाचित् कदाचित् तद्-भावाविर्भाव-प्रभावेण कैशोराविर्भावात् सङ्गच्छते । यथा भविष्ये कार्त्तिक-प्रसङ्गे - बाल्येऽपि भगवान् कृष्णः कैशोरं रूपम् आश्रितः इत्य् आदिनोक्तम् । अन्यदा तद्-आच्छादने सति तत् कैशोरादिकम् आच्चन्नम् एव तिष्ठति । तस्माद् भावादीनाम् अविच्छेदाभावान् नातिरसाधायकत्वम् इति नात्रोट्टङ्क्यते । अथ महा-तेजस्वितया ष्ष्ठ-वर्षम् एवारभ्य कैशोराविर्भाव-विच्छेदे सति तासाम् अपि पुनः पूर्व-रागो जायते । ततोऽन्यासां तु सुतरां स तूदाह्रियते । यथा- आश्लिष्य सम-शीतोष्णं प्रसून-वन-मारुतम् । जनास् तापं जहुर् गोप्यो न कृष्ण-हृत-चेतसः ॥ [भ्प् १०.२०.४५] गोप्यस् तु न जहुः । तत्र हेतुः कृष्णेति । विरहे प्रत्युत ताप-करत्वाद् इति भावः । ॥ १०.२० ॥ श्री-शुकः ॥ ३७१ ॥

[371] atha vraja-devīnām | tatra yad āsāṃ kvacid bālye'pi sambhogo varṇyate tat khalu aupapatika-bhāvavatīnāṃ tāsāṃ madhye kāsāñcin nimitta-viśeṣaṃ prāpya kadācit kadācit tad-bhāvāvirbhāva-prabhāveṇa kaiśorāvirbhāvāt saṅgacchate | yathā bhaviṣye kārttika-prasaṅge - bālye'pi bhagavān kṛṣṇaḥ kaiśoraṃ rūpam āśritaḥ ity ādinoktam | anyadā tad-ācchādane sati tat kaiśorādikam āccannam eva tiṣṭhati | tasmād bhāvādīnām avicchedābhāvān nātirasādhāyakatvam iti nātroṭṭaṅkyate | atha mahā-tejasvitayā ṣṣṭha-varṣam evārabhya kaiśorāvirbhāva-vicchede sati tāsām api punaḥ pūrva-rāgo jāyate | tato'nyāsāṃ tu sutarāṃ sa tūdāhriyate | yathā- āśliṣya sama-śītoṣṇaṃ prasūna-vana-mārutam | janās tāpaṃ jahur gopyo na kṛṣṇa-hṛta-cetasaḥ || [BhP 10.20.45] gopyas tu na jahuḥ | tatra hetuḥ kṛṣṇeti | virahe pratyuta tāpa-karatvād iti bhāvaḥ | || 10.20 || śrī-śukaḥ || 371 ||

[३७२] तद्-विवरणं च- इत्थं शरत्-स्वच्छ-जलं पद्माकर-सुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं स-गो-गोपालकोऽच्युतः ॥ कुसुमित वन-राजि-शुष्मि-भृङ्ग- द्विज-कुल-घुष्ट-सरः-सरिन्-महीध्रम् । मधुपतिर् अवगाह्य चारयन् गाः सह-पशु-पाल-बलश् चुकूज वेणुम् ॥ तद् व्रज-स्त्रिय आकर्ण्य वेणु-गीतं स्मरोदयम् । काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्व-सखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ तद् वर्णयितुम् आरब्धाः स्मरन्त्यः कृष्ण-चेष्टितम् । नाशकन् स्मर-वेगेन विक्षिप्त-मनसो नृप ॥ बर्हापीडं नटवरवपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद्-वासः कनक-कपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोर् अधर-सुधया पूरयन् गोप-वृन्दैर् वृन्दारण्यं स्व-पद-रमणं प्राविशद् गीत-कीर्तिः ॥ इति वेणु-रवं राजन् सर्व-भूत-मनोहरम् । श्रुत्वा व्रज-स्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेमिरे ॥ अक्षण्वतां फलम् इदं न परं विदामः सख्यः पशून् अनुविवेशतयोर् वयस्यैः । वक्त्रं व्रजेश-सुतयोर् अनुवेणु-जुष्टं यैर् वा निपीतम् अनुरक्त-कटाक्ष-मोक्षम् ॥ चूत-प्रवाल-बर्ह-स्तवकोत्पलाब्ज- मालानुपृक्त-परिधान-विचित्र-वेशौ । मध्ये विरेजतुर् अलं पशुपाल-गोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ गोप्यः किम् आचरद् अयं कुशलं स्म वेणुर् दामोदराधर-(पगे १४२) सुधाम् अपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यद् अवशिष्ट-रसं ह्रदिन्यो हृष्यत्-त्वचो ऽश्रु मुमुचुस् तरवो यथार्याः ॥ [भ्प् १०.२१.१-९] तथा वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिम् [भ्प् १०.२१.१०] इत्य् आदि । धन्याः स्म मूढ-मतयो ऽपि हरिण्य एता [भ्प् १०.२१.११] इत्य् आदि । कृष्णं निरीक्ष्य [भ्प् १०.२१.१२] इत्य् आदि । गावश् च कृष्ण-मुख- [भ्प् १०.२१.१३] इत्य् आदि । प्रायो बताम्ब मुनयः [भ्प् १०.२१.१४] इत्य् आदि । नद्यस् तदा तद् उपधार्य [भ्प् १०.२१.१५] इत्य् आदि । दृष्ट्वातपे व्रज-पशून् [भ्प् १०.२१.१६] इत्य् आदि । पूर्णाः पुलिन्द्य [भ्प् १०.२१.१७] इत्य् आदि । हन्तायम् अद्रिर् अबला [भ्प् १०.२१.१८] इत्य् आदि । गा गोपकैर् [भ्प् १०.२१.१९] इत्य् आदि च स्मर्तव्यम् । इत्थम् इति । इत्थं पूर्वाध्याय-वर्णित-प्रकारेण । कुसिमितेति पूर्वेणान्वयः । अत्रत्यं वनं तद्-अन्तर्-वनम् । शुष्मिणो मत्ताः । तद् व्रजेति कृष्णस्य वेणु- गीतम् आश्रुत्य । तथापि परोक्षं लज्जया निज-भावावरणाय तद्-अग्रजादि- वर्णन-सहयोगेनाच्छन्नं यथा स्यात् तथैवावर्णयन् । समुचित-वर्णनं हि प्रीति-मात्रं बोधयति न तु कान्त-भावम् इति । तद् वर्णयितुम् इति तथापि नाशकन् । परोक्ष-वर्णनायां न समर्था बभूवुः । तत्र हेतुः - स्मरन्त्य इति । तत्र च हेतुः स्मर-वेगेनेति । पूर्वोक्तं कृष्ण-चेष्टितं वर्णयन्ति बर्हापीडम् इति । अधर-सुधयेति फुत्कारस्य तत्-प्राचुर्यं विवक्षितम् । ततश् च युक्त एव तद्-अनुभवेन तासां तादृश-मोह इति भावः । नाशकन्न् इत्य् एतद् विवृणोति इतीति । अभिरेमिरे उन्मदा बभूवुः । अथ यथा नाशकंस् तथा तद्-वाक्य-द्वारैव दर्शयति श्री-गोप्य ऊचुर् इत्य् आदिना । तत्र द्विधा परोक्षी-करणा शक्तिः । एकत्राज्ञाननतोऽपि भाव- प्राबल्येनैवार्थान्तराविर्-भावेण अन्यत्र भाव-पारवश्येन ज्ञानत एव तद्-उद्घाटनेन । तत्र प्रथमेन यथा अक्षणवताम् इति । अर्थान्तरं चात्र व्रजेश-सुतयोर् मध्ये कनिष्ठत्वेन तद् अनु पश्चात् वेणु-जुष्टं मुखं तद् यैर् निपीतम् इति योज्यम् । अथोत्तरेण यथा - चूत-प्रवालेत्य् आदि- द्वयम् । तत्र प्रथमं परोक्षी-करणे । द्वितीयं तद्-अशक्ताव् इति ज्ञेयम् । एवम् अग्रे च गावश् च कृष्ण-मुख-निर्गत-वेणु-गीतेत्य् आदिषु विजातीय- भाव-वर्णनम् अपि परोक्ष-विधाने मन्तव्यम् । अथोपसंहारः- एवंविधा भगवतो या वृन्दावन-चारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास् तन्-मयतां गताः ॥ हेमन्ते प्रथमे मासि नन्द-व्रज-कुमारिकाः । चेरुर् हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्य्-अर्चन-व्रतम् ॥ [भ्प् १०.२१.२०] तन्-मयतां तद्-आविष्टताम् । स्त्री-मयः षिङ्ग इतिवत् । ॥ १०.२१ ॥ श्री-शुकः ॥ ३७३ ॥

[372] tad-vivaraṇaṃ ca- itthaṃ śarat-svaccha-jalaṃ padmākara-sugandhinā | nyaviśad vāyunā vātaṃ sa-go-gopālako'cyutaḥ || kusumita vana-rāji-śuṣmi-bhṛṅga- dvija-kula-ghuṣṭa-saraḥ-sarin-mahīdhram | madhupatir avagāhya cārayan gāḥ saha-paśu-pāla-balaś cukūja veṇum || tad vraja-striya ākarṇya veṇu-gītaṃ smarodayam | kāścit parokṣaṃ kṛṣṇasya sva-sakhībhyo'nvavarṇayan || tad varṇayitum ārabdhāḥ smarantyaḥ kṛṣṇa-ceṣṭitam | nāśakan smara-vegena vikṣipta-manaso nṛpa || barhāpīḍaṃ naṭavaravapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām | randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gīta-kīrtiḥ || iti veṇu-ravaṃ rājan sarva-bhūta-manoharam | śrutvā vraja-striyaḥ sarvā varṇayantyo'bhiremire || akṣaṇvatāṃ phalam idaṃ na paraṃ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anuviveśatayor vayasyaiḥ | vaktraṃ vrajeśa-sutayor anuveṇu-juṣṭaṃ yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam || cūta-pravāla-barha-stavakotpalābja- mālānupṛkta-paridhāna-vicitra-veśau | madhye virejatur alaṃ paśupāla-goṣṭhyāṃ raṅge yathā naṭavarau kva ca gāyamānau || gopyaḥ kim ācarad ayaṃ kuśalaṃ sma veṇur dāmodarādhara-(page 142) sudhām api gopikānām | bhuṅkte svayaṃ yad avaśiṣṭa-rasaṃ hradinyo hṛṣyat-tvaco 'śru mumucus taravo yathāryāḥ || [BhP 10.21.1-9] tathā vṛndāvanaṃ sakhi bhuvo vitanoti kīrtim [BhP 10.21.10] ity ādi | dhanyāḥ sma mūḍha-matayo 'pi hariṇya etā [BhP 10.21.11] ity ādi | kṛṣṇaṃ nirīkṣya [BhP 10.21.12] ity ādi | gāvaś ca kṛṣṇa-mukha- [BhP 10.21.13] ity ādi | prāyo batāmba munayaḥ [BhP 10.21.14] ity ādi | nadyas tadā tad upadhārya [BhP 10.21.15] ity ādi | dṛṣṭvātape vraja-paśūn [BhP 10.21.16] ity ādi | pūrṇāḥ pulindya [BhP 10.21.17] ity ādi | hantāyam adrir abalā [BhP 10.21.18] ity ādi | gā gopakair [BhP 10.21.19] ity ādi ca smartavyam | ittham iti | itthaṃ pūrvādhyāya-varṇita-prakāreṇa | kusimiteti pūrveṇānvayaḥ | atratyaṃ vanaṃ tad-antar-vanam | śuṣmiṇo mattāḥ | tad vrajeti kṛṣṇasya veṇu- gītam āśrutya | tathāpi parokṣaṃ lajjayā nija-bhāvāvaraṇāya tad-agrajādi- varṇana-sahayogenācchannaṃ yathā syāt tathaivāvarṇayan | samucita-varṇanaṃ hi prīti-mātraṃ bodhayati na tu kānta-bhāvam iti | tad varṇayitum iti tathāpi nāśakan | parokṣa-varṇanāyāṃ na samarthā babhūvuḥ | tatra hetuḥ - smarantya iti | tatra ca hetuḥ smara-vegeneti | pūrvoktaṃ kṛṣṇa-ceṣṭitaṃ varṇayanti barhāpīḍam iti | adhara-sudhayeti phutkārasya tat-prācuryaṃ vivakṣitam | tataś ca yukta eva tad-anubhavena tāsāṃ tādṛśa-moha iti bhāvaḥ | nāśakann ity etad vivṛṇoti itīti | abhiremire unmadā babhūvuḥ | atha yathā nāśakaṃs tathā tad-vākya-dvāraiva darśayati śrī-gopya ūcur ity ādinā | tatra dvidhā parokṣī-karaṇā śaktiḥ | ekatrājñānanato'pi bhāva- prābalyenaivārthāntarāvir-bhāveṇa anyatra bhāva-pāravaśyena jñānata eva tad-udghāṭanena | tatra prathamena yathā akṣaṇavatām iti | arthāntaraṃ cātra vrajeśa-sutayor madhye kaniṣṭhatvena tad anu paścāt veṇu-juṣṭaṃ mukhaṃ tad yair nipītam iti yojyam | athottareṇa yathā - cūta-pravālety ādi- dvayam | tatra prathamaṃ parokṣī-karaṇe | dvitīyaṃ tad-aśaktāv iti jñeyam | evam agre ca gāvaś ca kṛṣṇa-mukha-nirgata-veṇu-gītety ādiṣu vijātīya- bhāva-varṇanam api parokṣa-vidhāne mantavyam | athopasaṃhāraḥ- evaṃvidhā bhagavato yā vṛndāvana-cāriṇaḥ | varṇayantyo mitho gopyaḥ krīḍās tan-mayatāṃ gatāḥ || hemante prathame māsi nanda-vraja-kumārikāḥ | cerur haviṣyaṃ bhuñjānāḥ kātyāyany-arcana-vratam || [BhP 10.21.20] tan-mayatāṃ tad-āviṣṭatām | strī-mayaḥ ṣiṅga itivat | || 10.21 || śrī-śukaḥ || 373 ||

[३७४] तथा तासु कुमारीणाम् -- हेमन्ते प्रथमे मासि नन्द-व्रज-कुमारिकाः । चेरुर् हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्य्-अर्चन-व्रतम् ॥ [भ्प् १०.२२.१] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.२२ ॥ सः ॥ ३७४ ॥ [३७५] अत्र काम-लेखादि-प्रस्थापनं मतम् । तत्रोदाहरणं श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृणवतां ते [भ्प् १०.५२.३७] इत्य् आदि श्री-रुक्मिणी- सन्देशादिकं ज्ञेयम् । अथ पूर्व-रागानन्तर-जः सम्भोगः । तत्र सम्भोगस्य सामान्याकारेण सन्दर्शन-संजल्प-संस्परश-संप्रयोग-लक्षण-भेद-चतुष्टय- भिन्नत्वं दृश्यते । सन्दर्शनं सम्यग्-दर्शनं यत्र स भावः इत्य् आदि । अथ श्री-रुक्मिण्याः सन्दर्शन-संस्पर्शनाख्यौ तद्-अनन्तर-जौ सम्भोगौ यथा -- सैवं शनैश् चलयती चल-पद्म-कोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा । उत्सार्य वाम-करजैर् अलकान् अपाङ्गैः (पगे १४३) प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशे ऽच्युतं च ॥ तां राज-कन्यां रथम् आरुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् । [भ्प् १०.५३.५४-५५] भगवतः प्राप्तिं तत्रागमनं ह्रिया प्रसमीक्षमाणा स-लज्जं द्रष्टुम् आरभमाणा प्राप्तान् पुरतः स्थितान् नृपान् ऐक्षत । ततश् च व्यूकुल-चित्ता तत्रैव पुनर् अच्युतम् अपि ददृश इत्य् अर्थः । ॥ १०.५३ ॥ श्री-शुकः ॥ ३७५॥

[374] tathā tāsu kumārīṇām -- hemante prathame māsi nanda-vraja-kumārikāḥ | cerur haviṣyaṃ bhuñjānāḥ kātyāyany-arcana-vratam || [BhP 10.22.1] ity ādi | spaṣṭam | || 10.22 || saḥ || 374 || [375] atra kāma-lekhādi-prasthāpanaṃ matam | tatrodāharaṇaṃ śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇavatāṃ te [BhP 10.52.37] ity ādi śrī-rukmiṇī- sandeśādikaṃ jñeyam | atha pūrva-rāgānantara-jaḥ sambhogaḥ | tatra sambhogasya sāmānyākāreṇa sandarśana-saṃjalpa-saṃsparaśa-saṃprayoga-lakṣaṇa-bheda-catuṣṭaya- bhinnatvaṃ dṛśyate | sandarśanaṃ samyag-darśanaṃ yatra sa bhāvaḥ ity ādi | atha śrī-rukmiṇyāḥ sandarśana-saṃsparśanākhyau tad-anantara-jau sambhogau yathā -- saivaṃ śanaiś calayatī cala-padma-kośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā | utsārya vāma-karajair alakān apāṅgaiḥ (page 143) prāptān hriyaikṣata nṛpān dadṛśe 'cyutaṃ ca || tāṃ rāja-kanyāṃ ratham ārurukṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām | [BhP 10.53.54-55] bhagavataḥ prāptiṃ tatrāgamanaṃ hriyā prasamīkṣamāṇā sa-lajjaṃ draṣṭum ārabhamāṇā prāptān purataḥ sthitān nṛpān aikṣata | tataś ca vyūkula-cittā tatraiva punar acyutam api dadṛśa ity arthaḥ | || 10.53 || śrī-śukaḥ || 375||

[३७६] अथ व्रज-कुमारीणां सन्दर्शन-संजल्पो, यथा-- तासां वासांस्य् उपादाय नीपम् आरुह्य सत्वरः । हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासम् उवाच ह ॥ [भ्प् १०.२२.९] इत्य् आदि । अत्रैवं विवेचनीयम् । तेन यद्यपि तासां स्व-विषय-प्रेमोत्कर्षो जायत एव तथापि तद्-अभिव्यञ्जक-चेष्टा-विशेष-द्वारा साक्षात् तद्-आस्वादाय तादृशी लीला स-लज्जा विस्तारिता । विदग्धानां च यथा वनितानुरागास्वादने वाञ्छा न तथा तत्-स्पर्शादाव् अपि । तत्र लज्जा-च्छेदो नाम पूर्वानुराग-व्यञ्जको दशा-विशेषो वर्तते । तथोक्तम् -- नयन-प्रीतिः प्रथमं चिन्ता-सङ्गस् तथा सङ्कल्पः । निद्रा-च्छेदस् तनुता विषय-निवृत्तिस् त्रपा-नाशः । उन्मादो मूर्च्छा मृतिर् इत्य् एताः स्मर-दशा दशैव स्युः ॥ [उन् १५.७१] तेषु च व्यञ्जकेषु कुल-कुमारीणां लज्जा-च्छेद एव पराकाष्ठा । ता हि दशमीम् अप्य् अङ्गीकुर्वन्ति, न तु वैजात्यम् । ततोऽनुरागातिशय- स्वादनार्थं तथा परिहसितम् । सखायश् च ते - न मयोदित-पूर्वं वा अनृतं तद् इमे विदुः [भ्प् १०.२२.११] सन्तत-तद्-अविनाभाव-व्यक्त्या हसद्भिः [भ्प् १०.२२.९] इत्य् आदौ बाल-शब्द-प्रयुक्त्या च तदीय-सख्य-व्यतिरिक्त- भावान्तरास्पर्शिनस् तद्-अङ्ग-निर्विशेषा अत्र बाला एव च । ये चोक्ता गौतमीय-तन्त्रे प्रथमावरण-पूजायाम् - दाम-सुदाम-वसुदाम-किङ्किणीर् गन्ध-पुर्ष्पकैः । अन्तः-करण-रूपास् ते कृष्णस्य परिकीर्तिताः । आत्माभेदेन ते पूज्या यथा कृष्णस् तथैव ते ॥ इति । ततो रहस्यत्वात् तादृशानुरागास्वाद-कौतुक-प्रयोजनक-नर्म- परिपाटीमयत्वात् तस्यां लीलायां न रसवत्त्व-व्याघातः प्रत्युत उल्लास एव । तथैव तस्यां लीलायां श्री-कृष्णस्याभिप्रायं मुनीन्द्र एव व्याचष्टे - भगवान् आहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादितः । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् ॥ [भ्प् १०.२२.१८] आहता आगताः । लज्जा-त्यागेऽपि स्त्री-जाति-स्वभावेन लज्जांशावशेषात् नम्रतयेषद्-भग्न-देहा वा । एवम् उत्कण्ठाभिव्यक्त्या तद्-भाव- मुग्धत्वाभिव्यक्त्या च शुद्धः परमौज्ज्वल्येनावगतो यो भावस् तेन तदास्वादनेन जनित-चित्त-प्रसक्तिः । अथ पुनर् अपि यूयं विवस्त्रा यद् अपि धृत-व्रता [भ्प् १०.२२.१९] इत्य् आदिकं तल्-लज्जांशावशेष-निःशेषता-दर्शन-कौतुकार्थं श्री-कृष्ण-नर्म- वाक्यम् । तद्-अनन्तरं इत्य् अच्युतेन [भ्प् १०.२२.२०] इत्य् आदिकं तासाम् अपि तथैव तद्-अनन्तरम् अपि स्वयं तथैव व्याचष्टे -- दृढं प्रलब्धास् त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः कृईडनवच् च कारिताः । वस्त्राणि चैवापहृतान्य् अथाप्य् अमुं ता नाभ्यसूयन् प्रिय-सङ्ग-निर्वृताः ॥ [भ्प् १०.२२.२२] (पगे १४४)

[376] atha vraja-kumārīṇāṃ sandarśana-saṃjalpo, yathā-- tāsāṃ vāsāṃsy upādāya nīpam āruhya satvaraḥ | hasadbhiḥ prahasan bālaiḥ parihāsam uvāca ha || [BhP 10.22.9] ity ādi | atraivaṃ vivecanīyam | tena yadyapi tāsāṃ sva-viṣaya-premotkarṣo jāyata eva tathāpi tad-abhivyañjaka-ceṣṭā-viśeṣa-dvārā sākṣāt tad-āsvādāya tādṛśī līlā sa-lajjā vistāritā | vidagdhānāṃ ca yathā vanitānurāgāsvādane vāñchā na tathā tat-sparśādāv api | tatra lajjā-cchedo nāma pūrvānurāga-vyañjako daśā-viśeṣo vartate | tathoktam -- nayana-prītiḥ prathamaṃ cintā-saṅgas tathā saṅkalpaḥ | nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapā-nāśaḥ | unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ || [UN 15.71] teṣu ca vyañjakeṣu kula-kumārīṇāṃ lajjā-ccheda eva parākāṣṭhā | tā hi daśamīm apy aṅgīkurvanti, na tu vaijātyam | tato'nurāgātiśaya- svādanārthaṃ tathā parihasitam | sakhāyaś ca te - na mayodita-pūrvaṃ vā anṛtaṃ tad ime viduḥ [BhP 10.22.11] santata-tad-avinābhāva-vyaktyā hasadbhiḥ [BhP 10.22.9] ity ādau bāla-śabda-prayuktyā ca tadīya-sakhya-vyatirikta- bhāvāntarāsparśinas tad-aṅga-nirviśeṣā atra bālā eva ca | ye coktā gautamīya-tantre prathamāvaraṇa-pūjāyām - dāma-sudāma-vasudāma-kiṅkiṇīr gandha-purṣpakaiḥ | antaḥ-karaṇa-rūpās te kṛṣṇasya parikīrtitāḥ | ātmābhedena te pūjyā yathā kṛṣṇas tathaiva te || iti | tato rahasyatvāt tādṛśānurāgāsvāda-kautuka-prayojanaka-narma- paripāṭīmayatvāt tasyāṃ līlāyāṃ na rasavattva-vyāghātaḥ pratyuta ullāsa eva | tathaiva tasyāṃ līlāyāṃ śrī-kṛṣṇasyābhiprāyaṃ munīndra eva vyācaṣṭe - bhagavān āhatā vīkṣya śuddhabhāvaprasāditaḥ | skandhe nidhāya vāsāṃsi prītaḥ provāca sasmitam || [BhP 10.22.18] āhatā āgatāḥ | lajjā-tyāge'pi strī-jāti-svabhāvena lajjāṃśāvaśeṣāt namratayeṣad-bhagna-dehā vā | evam utkaṇṭhābhivyaktyā tad-bhāva- mugdhatvābhivyaktyā ca śuddhaḥ paramaujjvalyenāvagato yo bhāvas tena tadāsvādanena janita-citta-prasaktiḥ | atha punar api yūyaṃ vivastrā yad api dhṛta-vratā [BhP 10.22.19] ity ādikaṃ tal-lajjāṃśāvaśeṣa-niḥśeṣatā-darśana-kautukārthaṃ śrī-kṛṣṇa-narma- vākyam | tad-anantaraṃ ity acyutena [BhP 10.22.20] ity ādikaṃ tāsām api tathaiva tad-anantaram api svayaṃ tathaiva vyācaṣṭe -- dṛḍhaṃ pralabdhās trapayā ca hāpitāḥ prastobhitāḥ kṛīḍanavac ca kāritāḥ | vastrāṇi caivāpahṛtāny athāpy amuṃ tā nābhyasūyan priya-saṅga-nirvṛtāḥ || [BhP 10.22.22] (page 144)

[३७९] १०२२०२९१ अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकी-सुतः १०२२०२९३ वृन्दावआद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः १०२२०३६३ तरूणां नम्रशाखानां मध्येन यमुनां गतः

[379] 10220291 atha gopaiḥ parivṛto bhagavān devakī-sutaḥ 10220293 vṛndāvaād gato dūraṃ cārayan gāḥ sahāgrajaḥ 10220363 tarūṇāṃ namraśākhānāṃ madhyena yamunāṃ gataḥ

[३८०] १०२२०३०१ निदाघार्क-तपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिर् आत्मनः १०२२०३०३ आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमान् आह व्रजौकसः इत्य् आदि । १०२३०२११ यमुनोपवने ऽशोकनवपल्लवमण्डिते १०२३०२१३ विचरण्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः १०२३०२२१ श्यामं हिरण्य-परिधिं वन-माल्य-बर्ह- १०२३०२२२ धातु-प्रवाल-नट-वेषम् अनुव्रतांसे १०२३०२२३ विन्यस्त-हस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जं १०२३०२२४ कर्णोत्पलालक-कपोल-मुखाब्ज-हासम् १०२३०२३१ प्रायः श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरैर् १०२३०२३२ यस्मिन् निमग्नमनसस् तम् अथाक्षिरन्ध्रैः १०२३०२३३ अन्तः प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं १०२३०२३४ प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर् नरेन्द्र ॥ [भ्प् १०.२३.२१-२३] १०२३०३४१ तत्रैका विधृता भर्ता भगवन्तं यथाश्रुतम् १०२३०३४३ हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् (पगे १४५) एवं लीला-नर-वपुर् [भ्प् १०.२३.३७] ॥ १०.२२ ॥ श्री-शुकः ॥ ३७८-३८२ ॥

[380] 10220301 nidāghārka-tape tigme chāyābhiḥ svābhir ātmanaḥ 10220303 ātapatrāyitān vīkṣya drumān āha vrajaukasaḥ ity ādi | 10230211 yamunopavane 'śokanavapallavamaṇḍite 10230213 vicaraṇtaṃ vṛtaṃ gopaiḥ sāgrajaṃ dadṛśuḥ striyaḥ 10230221 śyāmaṃ hiraṇya-paridhiṃ vana-mālya-barha- 10230222 dhātu-pravāla-naṭa-veṣam anuvratāṃse 10230223 vinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjaṃ 10230224 karṇotpalālaka-kapola-mukhābja-hāsam 10230231 prāyaḥ śrutapriyatamodayakarṇapūrair 10230232 yasmin nimagnamanasas tam athākṣirandhraiḥ 10230233 antaḥ praveśya suciraṃ parirabhya tāpaṃ 10230234 prājñaṃ yathābhimatayo vijahur narendra || [BhP 10.23.21-23] 10230341 tatraikā vidhṛtā bhartā bhagavantaṃ yathāśrutam 10230343 hṛdopaguhya vijahau dehaṃ karmānubandhanam (page 145) evaṃ līlā-nara-vapur [BhP 10.23.37] || 10.22 || śrī-śukaḥ || 378-382 ||

[३८३] अथ तद्-अनन्तरम् एव शरदि सर्वासाम् एव श्री-व्रज-देवीनां सन्दर्शनादि- सर्वात्मक एव पूर्व-रागान्तरजः सम्भोगो वर्ण्यते । तत्र कुमारीणाम् अपि तादृश-प्राप्तावकृतार्थं-मन्यानां पूर्व-रागांशो नातिगतः । कस्याश्चित् पूर्णाः पुलिन्द्यः [भ्प् १०.२१.१७] इत्य् अनुसारेण कासाञ्चित् तु यर्ह्य् अम्बुजाक्ष [भ्प् १०.२९.३६] इत्य् आदाव् अस्प्राक्ष तत्-प्रभृतीः इत्य् अनेन श्रुतो यः स्पर्शः सोऽपि वेणु-गीत-कृत-तन्-मूर्च्छादि-शमनानुरोधेनैव न तु सम्भोग- रीत्येति मन्तव्यः । यत एव तस्य तासाम् अपि अपूर्ववत् प्रत्याख्यान- प्रार्थना-वाक्ये सङ्गच्छेते । अथ तासां स यथा - निशम्य गीतं तद्-अनङ्ग-वर्धनं व्रज-स्त्रियः कृष्ण-गृहीत-मानसाः । आजग्मुर् अन्योन्यम् अलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोल-कुण्डलाः ॥ [भ्प् १०.२९.४] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.२९ ॥ श्री-शुकः ॥ ३८३ ॥

[383] atha tad-anantaram eva śaradi sarvāsām eva śrī-vraja-devīnāṃ sandarśanādi- sarvātmaka eva pūrva-rāgāntarajaḥ sambhogo varṇyate | tatra kumārīṇām api tādṛśa-prāptāvakṛtārthaṃ-manyānāṃ pūrva-rāgāṃśo nātigataḥ | kasyāścit pūrṇāḥ pulindyaḥ [BhP 10.21.17] ity anusāreṇa kāsāñcit tu yarhy ambujākṣa [BhP 10.29.36] ity ādāv asprākṣa tat-prabhṛtīḥ ity anena śruto yaḥ sparśaḥ so'pi veṇu-gīta-kṛta-tan-mūrcchādi-śamanānurodhenaiva na tu sambhoga- rītyeti mantavyaḥ | yata eva tasya tāsām api apūrvavat pratyākhyāna- prārthanā-vākye saṅgacchete | atha tāsāṃ sa yathā - niśamya gītaṃ tad-anaṅga-vardhanaṃ vraja-striyaḥ kṛṣṇa-gṛhīta-mānasāḥ | ājagmur anyonyam alakṣitodyamāḥ sa yatra kānto javalola-kuṇḍalāḥ || [BhP 10.29.4] ity ādi | spaṣṭam | || 10.29 || śrī-śukaḥ || 383 ||

[३८४] अथ तद्-अन्तराले मान-रूपो विप्रलम्भः । तत्र यथोक्तम्- अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभाव-कुटिला भवेत् । अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति ॥ [उन् १५.१०२] तथा- अहेतोर् नेति नेत्य् उकेर् हेतोर् यन् मान उच्यते । अस्य प्रणय एव स्यान् मानस्य पदम् उत्तमम् ॥ [उन् १५.७६] इति । ततोऽस्य सहेतुर् निर्हेतुश् चेति भेद-द्वये च सति हेतुर् अपि यथोक्तः - हेतुर् ईर्ष्या-विपक्षादेर् वैशिष्ट्ये प्रेयसा कृते । भावः प्रणय-मुख्योऽयम् ईऋषा-मानत्वम् ऋच्छति ॥ [उन् १५.७७] इति । यथा च- स्नेहं विना भयं न स्यान् नेर्ष्या च प्रणयं विना । तस्मान् मान-प्रकारोऽयं द्वयोः प्रेम-प्रकाशकः ॥ [उन् १५.७८] इति । अतएव हरिवंशे- रुषिताम् इव तां देवीं स्नेहात् सङ्कल्पयन्न् इव । भीत-भीतोऽतिशनकैर् विवेश यदु-नन्दनः ॥ रूप-यौवन-सम्पन्ना स्व-सौभाग्येन गर्विता । अभिमानवती देवी श्रुत्वैवेर्ष्या-वशं गता ॥ इति । अतः प्रिय-कृत-स्नेह-भङ्गानुमानेन सहेतुर् ईर्ष्या-मानो भवति । एष च विलासः श्री-कृष्णस्यापि परम-सुखदः । यथा चोक्तं श्री-रुक्मिणीं प्रति स्वयम् एव - त्वद्-वचः श्रोतु-कामेन क्ष्वेल्या-चरितम् अङ्गने [भ्प् १०.६०.२९] मुखं च प्रेम-संरम्भ-स्फुरिताधरम् ईक्षितुम् [भ्प् १०.६०.३०] इत्य् आदि । श्री-रुक्मिण्याम् अपि तद्-अविक्षिप्तिवं व्यक्तं । जाड्यं वचस् तव गदाग्रज [भ्प् १०.६०.४०] इत्य् आदौ । युक्तं च तत् कान्ताभावाख्यायाः प्रीतेः पोषकत्वेन (पगे १४६) तद्- भावस्यावगमात् । प्राचीनार्वादीन-कवि-सम्प्रदाय-सम्मतत्वाच् च । तस्माद् आदरणीय एव मानाख्यो भावः । तत्र सर्वासां युगपत्-त्यागेन सङ्ग-प्राथम्येन च तथानुदयान् निगूढस् तन्-मान-लेशो रासे श्री-व्रज- देवीनां जातः । स च परित्यागजेर्ष्या-हेतुक एव ज्ञेयः । यथा- सभाजयित्वा तम् अनङ्ग-दीपनं सहास-लीलेक्षण-विभ्रम-भ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्क-कृताङ्घ्रि-हस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे ॥ [भ्प् १०.३२.१५] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.३२ ॥ श्री-शुकः ॥ ३८४ ॥

[384] atha tad-antarāle māna-rūpo vipralambhaḥ | tatra yathoktam- aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilā bhavet | ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati || [UN 15.102] tathā- ahetor neti nety uker hetor yan māna ucyate | asya praṇaya eva syān mānasya padam uttamam || [UN 15.76] iti | tato'sya sahetur nirhetuś ceti bheda-dvaye ca sati hetur api yathoktaḥ - hetur īrṣyā-vipakṣāder vaiśiṣṭye preyasā kṛte | bhāvaḥ praṇaya-mukhyo'yam īṛṣā-mānatvam ṛcchati || [UN 15.77] iti | yathā ca- snehaṃ vinā bhayaṃ na syān nerṣyā ca praṇayaṃ vinā | tasmān māna-prakāro'yaṃ dvayoḥ prema-prakāśakaḥ || [UN 15.78] iti | ataeva harivaṃśe- ruṣitām iva tāṃ devīṃ snehāt saṅkalpayann iva | bhīta-bhīto'tiśanakair viveśa yadu-nandanaḥ || rūpa-yauvana-sampannā sva-saubhāgyena garvitā | abhimānavatī devī śrutvaiverṣyā-vaśaṃ gatā || iti | ataḥ priya-kṛta-sneha-bhaṅgānumānena sahetur īrṣyā-māno bhavati | eṣa ca vilāsaḥ śrī-kṛṣṇasyāpi parama-sukhadaḥ | yathā coktaṃ śrī-rukmiṇīṃ prati svayam eva - tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyā-caritam aṅgane [BhP 10.60.29] mukhaṃ ca prema-saṃrambha-sphuritādharam īkṣitum [BhP 10.60.30] ity ādi | śrī-rukmiṇyām api tad-avikṣiptivaṃ vyaktaṃ | jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja [BhP 10.60.40] ity ādau | yuktaṃ ca tat kāntābhāvākhyāyāḥ prīteḥ poṣakatvena (page 146) tad- bhāvasyāvagamāt | prācīnārvādīna-kavi-sampradāya-sammatatvāc ca | tasmād ādaraṇīya eva mānākhyo bhāvaḥ | tatra sarvāsāṃ yugapat-tyāgena saṅga-prāthamyena ca tathānudayān nigūḍhas tan-māna-leśo rāse śrī-vraja- devīnāṃ jātaḥ | sa ca parityāgajerṣyā-hetuka eva jñeyaḥ | yathā- sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā | saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire || [BhP 10.32.15] ity ādi | spaṣṭam | || 10.32 || śrī-śukaḥ || 384 ||

[३८५] एष च स्तुत्य्-आदिभिः शाम्यति । यथैव तास् तुष्टाव - एवं मद्-अर्थोज्झित-लोक-वेद- स्वानां हि वो मय्य् अनुवृत्तये ऽबलाः । मया परोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः ॥ [भ्प् १०.३२.२१] न पारये ऽहं निरवद्य-संयुजां [भ्प् १०.३२.२२] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.३२ ॥ श्री-भगवान् ॥ ३८५ ॥ अथ निर्हेतुः प्रणय-मानः । निर्हेतुत्वं च केवल-प्रणय-विलसित्वेन हेत्व्- अभावान् मन्यते । एष नायकस्यापि भवति । भगवत्-प्रीति-मये रसे स तूद्दीपनोऽपि प्रसङ्गाद् अत्रोदाहरणीयः । यथा तासां तत्-सौभाग्य-मदं वीक्ष्य मानं च केशव [भ्प् १०.२९.४८] इत्य् आदि-प्रकरणं योजनान्तरेण मन्यते । तत्र मानः प्रणय-मानः । तस्य हेतुः सौभग-मदः । ततो मानस्य प्रशम-रूपाय तासां प्रसादाय स्वयम् अपि प्रणय- मानेनैवान्तरधीयत । तथाग्रेऽपि यां गोपीम् अनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने [भ्प् १०.३०.३६] इत्य् आदौ तस्याः प्रणय-मानः । येनैवोक्तं- न पारये ऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः [भ्प् १०.३०.३८] इति । अथ पूर्ववत् तस्यापि प्रणय-मानः । प्रणय-कोपेनैव सोऽप्य् एतद्- अनन्तरम् एनां स्कन्ध आरुह्यताम् [भ्प् १०.३०.३९] इत्य् उक्तवान् ततोऽन्तर्हितवांश् च । अत्र श्री-व्रज-देवीनाम् अहेतुः श्री-कृष्णसय तु हेत्व्- आभासजोऽसौ । यासां खलु प्रणयः स्व-प्रवाहाद्य्-उद्रेकेन स्वरसावर्त- रूपं कौटिल्यं स्पृशन्-मानाख्य-प्रीति-विशेषतां प्राप्नोति । तासाम् एव मानाख्य-विप्रलम्भोऽपि शुद्धो जायते । ततोऽन्यासां पुनर्-हेतु-लाभेऽपि विषाद-भय-चिन्ता-प्राय एव जायते । यथा श्री-रुक्मिणीं प्रति श्री-कृष्णस्य स-प्रणय-परिहास-वचनमयेऽध्याये तद् वृत्तम् । तत्र श्री-कृष्णस्य स-कौतुकोऽयम् अभिप्रायः । इयं खलु सरसल- प्रेमवती परम-गाम्भीर्यवती च । ततो ममाभीष्टः प्रिया-कोप-विलासः प्रेम-निर्बन्ध-प्रकाशक-स-विकार-कण्ठोक्ति-विशेषो वा नास्यां स्फुटम् उपलभ्यते । तस्मात् कोप-विलासो वा तज्-जननाभावे तु तादृशोक्तिर् वा यथास्यां प्रकाशते तथा बाढं परिहासेन प्रयतिष्ये । तत्र यस्यां कोप- जनने भ्रातृ-वैरूप्यादिकम् अपि कारणं नासीत् । तस्यां तत्रान्यत् परमायोग्यम् एव किन्तु मद-विश्लेष-सुखम् एवास्याः सर्वस्वम् इति तद्- दर्प-न्यक्कारेणैव कोपः सम्भवेत् । यदि ततोऽपि कोपो नाविर्भवेत् । तथापि मद्-विश्लेष-भयेन पूर्वानुरागवद् अधुनापि विकार-विशेष-सहित- निगदेनैव प्रेम-निर्बन्धं प्रकाश्येतेति । तथा हि तत्र तां रूपिणीम् [भ्प् १०.६०.१०] इत्य् आदौ प्रीतः स्मयन् इत्य् अनेन व्यक्तम् । परिहासमयत्वं तु विशेषतोऽप्य् उक्तम् । प्रसङ्गेन तस्याः प्रेम-सारल्यादि-द्वयम् अपि--- तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेम-बन्धनम् । हास्य-प्रौठिम् अजानन्त्याः करुणः सो ऽन्वकम्पत ॥ [भ्प् १०.६०.२५] इति । हास्यं परिहासः । तत्र प्रौढिः अवश्यम् एनां सरल-प्रेमाणम् अपि गम्भीराम् अपि क्षोभयिष्यामीति (पगे १४७) गर्वः । तां प्रणय-रस- कौटिल्याभावेनाजानन्त्या इत्य् अर्थः । एव अग्रेऽपि हास्य-प्रौढि-भ्रमच्- चित्ताम् [भ्प् १०.६०.२८] इत्य् उक्तम् । तत्र तेन परिहासेन कोप-विलासादि-दर्शनम् एवाभीष्टम् इति स्वयम् एवोक्तम्- मा मा वैदर्भ्य् असूयेथा जाने त्वां मत्-परायणाम् । त्वद्-वचः श्रोतु-कामेन क्ष्वेल्याचरितम् अङ्गने ॥ मुखं च प्रेम-संरम्भ- स्फुरिताधरम् ईक्षितुम् । कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दर-भ्रु-कुटी-तटम् ॥ अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृह-मेधिनाम् । यन् नर्मैर् ईयते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥ [भ्प् १०.६०.२९-३१] इति । अत्र यद्यपि तस्याः प्राग् भयम् एव वर्णितं तथापि तत्रासूया-प्रयोगः प्रोत्तम्भनार्थ एव । तत्-प्रयोगेण हि स्वस्य तद्-अधीनताक्षिप्यते । अतएव भामिनीत्य् अपि सम्बोधितम् । अथ तस्य प्रेम-निर्बन्ध-प्रकाशक-विकार-दर्शनेच्छापि प्राक्तनैव वाक्येन व्यक्ता । तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेम-बन्धनम् [भ्प् १०.६०.२५] इत्य् अनेन । तथा निगदेनैव तद्-व्यक्ति-दर्शनेच्छा स्वयम् एव व्यञ्जिता -- साध्व्य् एतच्-छ्रोतु-कामैस् त्वं राज-पुत्रि प्रलम्भिता [भ्प् १०.६०.४९] इति । पूर्वं हि त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा [भ्प् १०.६०.३८] इत्य् आदिकम् । तयापि निगदितम् अस्ति । अत्र परिहास-ज्ञानानन्तरं तद्- दिदृक्षिता किञ्चित् कोप-व्यक्तिश् च जातास्ति - जाड्यं वचस् तव गदाग्रज [भ्प् १०.६०.४०] इत्य् आदिषु । जाड्यस्य प्राचुर्य-विवक्षया जाड्यम् एव वच इति सामानाधिकरण्येनोक्तम् माधुर्यम् एव नु मनो-नयनामृतं नु [कर्णामृत ६८] इतिवत् । अथ तद्-अविश्लेष-दर्प-न्यक्-कार एव तत्-क्षोभे हेतुर् इत्य् अत्रापि श्री-शुक- वाक्यम् - एतावद् उक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभाम् इव मन्यमानां अविश्लेषात् तद्-दर्पो-घ्न उपारमत् ॥ [भ्प् १०.६०.२१] इति । अन्यस्य च तत्र हेतुत्वं स्वयम् एव निराकृतम्- भ्रातुर् विरूप-करणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाह-पर्वणि च तद्-वधम् अक्ष-गोष्ठ्याम् । दुःखं समुत्थम् असहो ऽस्मद्-वियोग-भीत्या नैवाब्रवीः किम् अपि तेन वयं जितस् ते ॥ [भ्प् १०.६०.५६] इति । अत्र च प्रकरणे तस्याः प्रणयस्यापि तादृशत्वाभावात् मानायोग्यत्वम् अपि दर्शितम् । तस्मात् साधूक्तं - यासां खलु प्रणयः इत्य् आदि । अथ मानानन्तरजः सम्भोगो, यथा -- इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेशलाः । जहुर् विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिषः ॥ [भ्प् १०.३३.१] इत्य् आदि । स्पष्टम् । ॥ १०.३३ ॥ श्री-शुकः ॥ ३८६ ॥ [३८७] अथ प्रेम-वैचित्त्यम् । तल्-लक्षणं च - प्रियस्य सन्निकर्षेऽपि प्रेमोन्माद-भ्रमाद् भवेत् । या विश्लेष-धियार्तिस् तत् प्रेम-वैचित्त्यम् उच्यते ॥ [उन् १५.१४७] तद् यथा- कृष्णस्यैवं विहरतो गत्य्-आलापेक्षित-स्मितैः । नर्म-क्ष्वेलि-परिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः ॥ ऊचुर् मुकुन्दैक-धियो गिर उन्मत्त-वज् जडम् । चिन्तयन्त्यो ऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु ॥ श्री-महिष्य ऊचुः-- कुररि विलपसि त्वं (पगे १४८) वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः । वयम् इव सखि कच्चिद् गाठ-निर्विद्ध-चेता नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन ॥ [भ्प् १०.९०.१३-१५] तथा- नेत्रे निमीलयसि [भ्प् १०.९०.१६] इत्यादि, भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन् [भ्प् १०.९०.१७] इत्यादि, त्वं यक्ष्मणा [भ्प् १०.९०.१८] इत्यादि, किं न्व् आचरितम् [भ्प् १०.९०.१९] इत्यादि, मेघ श्रीमन् [भ्प् १०.९०.२०] इत्यादि, प्रिय-राव- [भ्प् १०.९०.२१] न चलसि [भ्प् १०.९०.२२] इत्यादि, शुष्यद्-ध्रदाः [भ्प् १०.९०.२३] इत्यादि । हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूह्य् अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा । किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम् ॥ [भ्प् १०.९०.२४] एवं विहरतः कृष्णस्य गत्य्-आदिभिः स्त्रीणां धियो हृताः । ततश् च ता मुकुन्दैक-धियः समाहिता इव क्षणम् अगिरः सत्यः पुनर् अनुराग- विशेषेणोन्मत्ता इव विहरन्तम् अपि तम् अरविन्दाक्षं परोक्षवच् चिन्तयन्त्यो जडं विवेक-शून्यं यथा स्यात् तथा ऊचुः । तानि वचनानि मे मम गदतो वाक्यतः शृण्व् इति । अथ विरह-स्पर्शीनि तान्य् एवोन्माद-वाक्यान्य् आहुः कुररीत्य् आदि । हे कुररि जगति त्वम् एवैका रात्र्यां विलपसि अतएव न शेषे न निद्रासि । ईश्वरोऽस्मत्- स्वामी तु गुप्त-बोधः क्वचिद् आच्छन्नः स्वपिति । तस्माद् अस्माकं तव च विलापादि-साधर्म्याद् इदम् अनुमीयत इत्य् आहुः वयम् इवेति । एवम् अन्यत्रापि योजनीयम् । तदैव दैवाद् आगतं हंसं दूतं कल्पयित्वाहुः हंसेति । नोऽस्मान् प्रति पुरा रहसि उक्तं किं वा स्मरति । स्मरतु माम् एवेत्य् आशयेनाहुः तम् इति । यदि च तद्-आग्रहस् तदा हे क्षौद्र सौहृद्य- चाञ्चल्येन क्षुद्रस्य तस्य दूत, तम् एव कामदं युवति-जन-क्षोभकम् अत्रालापय आह्वय । किन्तु यासाम् आद्य वयं त्यक्ताः तां श्रियम् ऋते । तां सोल्लुण्ठं स्तौति । स्त्रियां मध्ये सैव एकत्र तस्मिन् निष्ठा यस्यास् तादृशी । ततः कथं तस्यां नासज्येतेति व्यञ्जितम् । काक्वा स्वेषाम् अपि तन्-निष्ठत्वं व्यज्य सोल्लुण्ठत्वं दर्शितम् । अथ तासां तद्-विधाशेष-विप्रलम्भानन्तरजं नित्यम् एव सर्वात्मक- सम्भोगम् आह- इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम् ॥ [भ्प् १०.९०.२५] विष्णोः श्री-कृष्णस्य एव सम्बन्धिनीं गतिं नित्य-संयोगं लेभिरे । अत्र हेतुः माधव्यः मधु-वंशोद्भवस्य श्री-कृष्णस्यैव नित्य-प्रेयस्यस् ताः । ॥ १०.९० ॥ श्री-शुकः ॥ ३८८ ॥

[385] eṣa ca stuty-ādibhiḥ śāmyati | yathaiva tās tuṣṭāva - evaṃ mad-arthojjhita-loka-veda- svānāṃ hi vo mayy anuvṛttaye 'balāḥ | mayā parokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ māsūyituṃ mārhatha tat priyaṃ priyāḥ || [BhP 10.32.21] na pāraye 'haṃ niravadya-saṃyujāṃ [BhP 10.32.22] ity ādi | spaṣṭam | || 10.32 || śrī-bhagavān || 385 || atha nirhetuḥ praṇaya-mānaḥ | nirhetutvaṃ ca kevala-praṇaya-vilasitvena hetv- abhāvān manyate | eṣa nāyakasyāpi bhavati | bhagavat-prīti-maye rase sa tūddīpano'pi prasaṅgād atrodāharaṇīyaḥ | yathā tāsāṃ tat-saubhāgya-madaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśava [BhP 10.29.48] ity ādi-prakaraṇaṃ yojanāntareṇa manyate | tatra mānaḥ praṇaya-mānaḥ | tasya hetuḥ saubhaga-madaḥ | tato mānasya praśama-rūpāya tāsāṃ prasādāya svayam api praṇaya- mānenaivāntaradhīyata | tathāgre'pi yāṃ gopīm anayat kṛṣṇo vihāyānyāḥ striyo vane [BhP 10.30.36] ity ādau tasyāḥ praṇaya-mānaḥ | yenaivoktaṃ- na pāraye 'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ [BhP 10.30.38] iti | atha pūrvavat tasyāpi praṇaya-mānaḥ | praṇaya-kopenaiva so'py etad- anantaram enāṃ skandha āruhyatām [BhP 10.30.39] ity uktavān tato'ntarhitavāṃś ca | atra śrī-vraja-devīnām ahetuḥ śrī-kṛṣṇasaya tu hetv- ābhāsajo'sau | yāsāṃ khalu praṇayaḥ sva-pravāhādy-udrekena svarasāvarta- rūpaṃ kauṭilyaṃ spṛśan-mānākhya-prīti-viśeṣatāṃ prāpnoti | tāsām eva mānākhya-vipralambho'pi śuddho jāyate | tato'nyāsāṃ punar-hetu-lābhe'pi viṣāda-bhaya-cintā-prāya eva jāyate | yathā śrī-rukmiṇīṃ prati śrī-kṛṣṇasya sa-praṇaya-parihāsa-vacanamaye'dhyāye tad vṛttam | tatra śrī-kṛṣṇasya sa-kautuko'yam abhiprāyaḥ | iyaṃ khalu sarasala- premavatī parama-gāmbhīryavatī ca | tato mamābhīṣṭaḥ priyā-kopa-vilāsaḥ prema-nirbandha-prakāśaka-sa-vikāra-kaṇṭhokti-viśeṣo vā nāsyāṃ sphuṭam upalabhyate | tasmāt kopa-vilāso vā taj-jananābhāve tu tādṛśoktir vā yathāsyāṃ prakāśate tathā bāḍhaṃ parihāsena prayatiṣye | tatra yasyāṃ kopa- janane bhrātṛ-vairūpyādikam api kāraṇaṃ nāsīt | tasyāṃ tatrānyat paramāyogyam eva kintu mada-viśleṣa-sukham evāsyāḥ sarvasvam iti tad- darpa-nyakkāreṇaiva kopaḥ sambhavet | yadi tato'pi kopo nāvirbhavet | tathāpi mad-viśleṣa-bhayena pūrvānurāgavad adhunāpi vikāra-viśeṣa-sahita- nigadenaiva prema-nirbandhaṃ prakāśyeteti | tathā hi tatra tāṃ rūpiṇīm [BhP 10.60.10] ity ādau prītaḥ smayan ity anena vyaktam | parihāsamayatvaṃ tu viśeṣato'py uktam | prasaṅgena tasyāḥ prema-sāralyādi-dvayam api--- tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam | hāsya-prauṭhim ajānantyāḥ karuṇaḥ so 'nvakampata || [BhP 10.60.25] iti | hāsyaṃ parihāsaḥ | tatra prauḍhiḥ avaśyam enāṃ sarala-premāṇam api gambhīrām api kṣobhayiṣyāmīti (page 147) garvaḥ | tāṃ praṇaya-rasa- kauṭilyābhāvenājānantyā ity arthaḥ | eva agre'pi hāsya-prauḍhi-bhramac- cittām [BhP 10.60.28] ity uktam | tatra tena parihāsena kopa-vilāsādi-darśanam evābhīṣṭam iti svayam evoktam- mā mā vaidarbhy asūyethā jāne tvāṃ mat-parāyaṇām | tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyācaritam aṅgane || mukhaṃ ca prema-saṃrambha- sphuritādharam īkṣitum | kaṭākṣepāruṇāpāṅgaṃ sundara-bhru-kuṭī-taṭam || ayaṃ hi paramo lābho gṛheṣu gṛha-medhinām | yan narmair īyate yāmaḥ priyayā bhīru bhāmini || [BhP 10.60.29-31] iti | atra yadyapi tasyāḥ prāg bhayam eva varṇitaṃ tathāpi tatrāsūyā-prayogaḥ prottambhanārtha eva | tat-prayogeṇa hi svasya tad-adhīnatākṣipyate | ataeva bhāminīty api sambodhitam | atha tasya prema-nirbandha-prakāśaka-vikāra-darśanecchāpi prāktanaiva vākyena vyaktā | tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam [BhP 10.60.25] ity anena | tathā nigadenaiva tad-vyakti-darśanecchā svayam eva vyañjitā -- sādhvy etac-chrotu-kāmais tvaṃ rāja-putri pralambhitā [BhP 10.60.49] iti | pūrvaṃ hi tvaṃ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā [BhP 10.60.38] ity ādikam | tayāpi nigaditam asti | atra parihāsa-jñānānantaraṃ tad- didṛkṣitā kiñcit kopa-vyaktiś ca jātāsti - jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja [BhP 10.60.40] ity ādiṣu | jāḍyasya prācurya-vivakṣayā jāḍyam eva vaca iti sāmānādhikaraṇyenoktam mādhuryam eva nu mano-nayanāmṛtaṃ nu [Karṇāmṛta 68] itivat | atha tad-aviśleṣa-darpa-nyak-kāra eva tat-kṣobhe hetur ity atrāpi śrī-śuka- vākyam - etāvad uktvā bhagavān ātmānaṃ vallabhām iva manyamānāṃ aviśleṣāt tad-darpo-ghna upāramat || [BhP 10.60.21] iti | anyasya ca tatra hetutvaṃ svayam eva nirākṛtam- bhrātur virūpa-karaṇaṃ yudhi nirjitasya prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām | duḥkhaṃ samuttham asaho 'smad-viyoga-bhītyā naivābravīḥ kim api tena vayaṃ jitas te || [BhP 10.60.56] iti | atra ca prakaraṇe tasyāḥ praṇayasyāpi tādṛśatvābhāvāt mānāyogyatvam api darśitam | tasmāt sādhūktaṃ - yāsāṃ khalu praṇayaḥ ity ādi | atha mānānantarajaḥ sambhogo, yathā -- itthaṃ bhagavato gopyaḥ śrutvā vācaḥ supeśalāḥ | jahur virahajaṃ tāpaṃ tadaṅgopacitāśiṣaḥ || [BhP 10.33.1] ity ādi | spaṣṭam | || 10.33 || śrī-śukaḥ || 386 || [387] atha prema-vaicittyam | tal-lakṣaṇaṃ ca - priyasya sannikarṣe'pi premonmāda-bhramād bhavet | yā viśleṣa-dhiyārtis tat prema-vaicittyam ucyate || [UN 15.147] tad yathā- kṛṣṇasyaivaṃ viharato gaty-ālāpekṣita-smitaiḥ | narma-kṣveli-pariṣvaṅgaiḥ strīṇāṃ kila hṛtā dhiyaḥ || ūcur mukundaika-dhiyo gira unmatta-vaj jaḍam | cintayantyo 'ravindākṣaṃ tāni me gadataḥ śṛṇu || śrī-mahiṣya ūcuḥ-- kurari vilapasi tvaṃ (page 148) vīta-nidrā na śeṣe svapiti jagati rātryām īśvaro gupta-bodhaḥ | vayam iva sakhi kaccid gāṭha-nirviddha-cetā nalina-nayana-hāsodāra-līlekṣitena || [BhP 10.90.13-15] tathā- netre nimīlayasi [BhP 10.90.16] ityādi, bho bhoḥ sadā niṣṭanase udanvan [BhP 10.90.17] ityādi, tvaṃ yakṣmaṇā [BhP 10.90.18] ityādi, kiṃ nv ācaritam [BhP 10.90.19] ityādi, megha śrīman [BhP 10.90.20] ityādi, priya-rāva- [BhP 10.90.21] na calasi [BhP 10.90.22] ityādi, śuṣyad-dhradāḥ [BhP 10.90.23] ityādi | haṃsa svāgatam āsyatāṃ piba payo brūhy aṅga śaureḥ kathāṃ dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccid ajitaḥ svasty āsta uktaṃ purā | kiṃ vā naś cala-sauhṛdaḥ smarati taṃ kasmād bhajāmo vayaṃ kṣaudrālāpaya kāma-daṃ śriyam ṛte saivaika-niṣṭhā striyām || [BhP 10.90.24] evaṃ viharataḥ kṛṣṇasya gaty-ādibhiḥ strīṇāṃ dhiyo hṛtāḥ | tataś ca tā mukundaika-dhiyaḥ samāhitā iva kṣaṇam agiraḥ satyaḥ punar anurāga- viśeṣeṇonmattā iva viharantam api tam aravindākṣaṃ parokṣavac cintayantyo jaḍaṃ viveka-śūnyaṃ yathā syāt tathā ūcuḥ | tāni vacanāni me mama gadato vākyataḥ śṛṇv iti | atha viraha-sparśīni tāny evonmāda-vākyāny āhuḥ kurarīty ādi | he kurari jagati tvam evaikā rātryāṃ vilapasi ataeva na śeṣe na nidrāsi | īśvaro'smat- svāmī tu gupta-bodhaḥ kvacid ācchannaḥ svapiti | tasmād asmākaṃ tava ca vilāpādi-sādharmyād idam anumīyata ity āhuḥ vayam iveti | evam anyatrāpi yojanīyam | tadaiva daivād āgataṃ haṃsaṃ dūtaṃ kalpayitvāhuḥ haṃseti | no'smān prati purā rahasi uktaṃ kiṃ vā smarati | smaratu mām evety āśayenāhuḥ tam iti | yadi ca tad-āgrahas tadā he kṣaudra sauhṛdya- cāñcalyena kṣudrasya tasya dūta, tam eva kāmadaṃ yuvati-jana-kṣobhakam atrālāpaya āhvaya | kintu yāsām ādya vayaṃ tyaktāḥ tāṃ śriyam ṛte | tāṃ solluṇṭhaṃ stauti | striyāṃ madhye saiva ekatra tasmin niṣṭhā yasyās tādṛśī | tataḥ kathaṃ tasyāṃ nāsajyeteti vyañjitam | kākvā sveṣām api tan-niṣṭhatvaṃ vyajya solluṇṭhatvaṃ darśitam | atha tāsāṃ tad-vidhāśeṣa-vipralambhānantarajaṃ nityam eva sarvātmaka- sambhogam āha- itīdṛśena bhāvena kṛṣṇe yogeśvareśvare | kriyamāṇena mādhavyo lebhire paramāṃ gatim || [BhP 10.90.25] viṣṇoḥ śrī-kṛṣṇasya eva sambandhinīṃ gatiṃ nitya-saṃyogaṃ lebhire | atra hetuḥ mādhavyaḥ madhu-vaṃśodbhavasya śrī-kṛṣṇasyaiva nitya-preyasyas tāḥ | || 10.90 || śrī-śukaḥ || 388 ||

[३८९] अथ प्रवासः । नाना-विधश् चैष तद्-अनन्तर-सङ्गश् च श्री-व्रज-देवी- रेवाधिकृत्योदाहरणीयः । सङ्गत्य्-अर्थं तत्र प्रवास-लक्षणम्- पूर्व-सङ्गतयोर् यूनोर् भवेद् देशान्तरादिभिः । व्यवधानं तु यत् प्राज्ञैः स प्रवास इतीर्यते ॥ तज्-जन्य-विप्रलम्भोऽयं प्रवासत्वेन कथ्यते । [उन् १५.१५२-१५३] इत्य् अर्थः । अत्र- चिन्ता प्रजागरोद्वेगौ तानवं मलिनाङ्गता । प्रलापो व्याधिर् उन्मादो मोहो मृत्युर् दशा दश ॥ [उन् १५.१६७] अयं च किञ्चित् दूर-गमन-मयः सुदूर-गमन-मयश् च । तत्र पूर्वोऽपि द्विविधः । एक-लीला-गतः लीला-परम्परा (पगे १४९) न्तराल-गतश् च । पूर्वो यथा -- अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः । अतप्यंस् तम् अचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ [भ्प् १०.३०.१] इत्य् आदि ।

[389] atha pravāsaḥ | nānā-vidhaś caiṣa tad-anantara-saṅgaś ca śrī-vraja-devī- revādhikṛtyodāharaṇīyaḥ | saṅgaty-arthaṃ tatra pravāsa-lakṣaṇam- pūrva-saṅgatayor yūnor bhaved deśāntarādibhiḥ | vyavadhānaṃ tu yat prājñaiḥ sa pravāsa itīryate || taj-janya-vipralambho'yaṃ pravāsatvena kathyate | [UN 15.152-153] ity arthaḥ | atra- cintā prajāgarodvegau tānavaṃ malināṅgatā | pralāpo vyādhir unmādo moho mṛtyur daśā daśa || [UN 15.167] ayaṃ ca kiñcit dūra-gamana-mayaḥ sudūra-gamana-mayaś ca | tatra pūrvo'pi dvividhaḥ | eka-līlā-gataḥ līlā-paramparā (page 149) ntarāla-gataś ca | pūrvo yathā -- antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ | atapyaṃs tam acakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam || [BhP 10.30.1] ity ādi |