Sections 63–73

[६३] ननु कथं तर्हि तस्माद् अत्यन्त-पृथग् इवाथजातं प्रतीयते तत्राह - आबाधितो ऽपि ह्य् आभासो यथा वस्तुतया स्मृतः । दुर्घटत्वाद् ऐन्द्रियकं तद्वद् अर्थ-विकल्पितम् ॥ [भ्प् ७.१५.५८] आबाधितस् तर्क-विरोधेन सर्वतो बाधितः स्वातन्त्र्य-सत्तायाः सकाशान् निरस्तोऽपि यथा आभासः सूर्यादि-प्रति-रश्मिर् बालादिभिः पृथक् प्रकाशम् आनताद् अर्थनाद् वस्तुतया स्वतन्त्र-पदार्थतया स्मृतः कल्पितः तद्वद् ऐन्द्रियक सर्वं मूढैः स्वतन्त्रार्थत्वेन विविधं कल्पितं तत् तु न तत्त्व-दृष्ट्या स्वातन्त्र्य-निरूपणस्य दुर्घटत्वाद् इत्य् अर्थः ।

[63] nanu kathaṃ tarhi tasmād atyanta-pṛthag ivāthajātaṃ pratīyate tatrāha - ābādhito 'pi hy ābhāso yathā vastutayā smṛtaḥ | durghaṭatvād aindriyakaṃ tadvad artha-vikalpitam || [BhP 7.15.58] ābādhitas tarka-virodhena sarvato bādhitaḥ svātantrya-sattāyāḥ sakāśān nirasto'pi yathā ābhāsaḥ sūryādi-prati-raśmir bālādibhiḥ pṛthak prakāśam ānatād arthanād vastutayā svatantra-padārthatayā smṛtaḥ kalpitaḥ tadvad aindriyaka sarvaṃ mūḍhaiḥ svatantrārthatvena vividhaṃ kalpitaṃ tat tu na tattva-dṛṣṭyā svātantrya-nirūpaṇasya durghaṭatvād ity arthaḥ |

[६४] तद् एवाह द्वाभ्याम् - क्षित्य्-आदीनाम् इहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारो ऽपि न पृथङ् नान्वितो मृषा ॥ [भ्प् ७.१५.५९] क्षित्य्-आदीनां पञ्च-भूतानां छाया ऐक्य-बुद्ध्यालम्बन-रूपं देहादि- सङ्घातारम्भ-परिणामानां मध्ये कतमाप्य् अन्यतमापि न भवति । न तावत् तेषां सङ्घातो वृक्षाणाम् इव वनम् एक-देशाकर्षणे सर्वाकर्षणानुपपत्तेः । न ह्य् एकस्मिन् वृक्ष आकृष्टे सर्वं वनम् आकृष्यते । न च विकारः आरब्धोऽवयवी । अपि-शब्दात् परिणामोऽपि । कुतः । किम् अवयवेभ्यः पृथग् आरभ्यते परिणमते च तद्-अन्वितो वा । न तावद् अत्यन्तं पृथक् तथा अप्रतीतेः । न चान्वितः । स किं प्रत्यवयवम् अन्वेति अंशेन वा । आद्ये अङ्गुलि-मात्रेऽपि देह-बुद्धिः स्यात् । द्वितीये तस्याप्य् अंशाङ्गीकारे सत्य् अनवस्थापातः स्यात् । अतो देहादेः स्वातन्त्र्येणावस्थितिर् मृषैवेति ।

[64] tad evāha dvābhyām - kṣity-ādīnām ihārthānāṃ chāyā na katamāpi hi | na saṅghāto vikāro 'pi na pṛthaṅ nānvito mṛṣā || [BhP 7.15.59] kṣity-ādīnāṃ pañca-bhūtānāṃ chāyā aikya-buddhyālambana-rūpaṃ dehādi- saṅghātārambha-pariṇāmānāṃ madhye katamāpy anyatamāpi na bhavati | na tāvat teṣāṃ saṅghāto vṛkṣāṇām iva vanam eka-deśākarṣaṇe sarvākarṣaṇānupapatteḥ | na hy ekasmin vṛkṣa ākṛṣṭe sarvaṃ vanam ākṛṣyate | na ca vikāraḥ ārabdho'vayavī | api-śabdāt pariṇāmo'pi | kutaḥ | kim avayavebhyaḥ pṛthag ārabhyate pariṇamate ca tad-anvito vā | na tāvad atyantaṃ pṛthak tathā apratīteḥ | na cānvitaḥ | sa kiṃ pratyavayavam anveti aṃśena vā | ādye aṅguli-mātre'pi deha-buddhiḥ syāt | dvitīye tasyāpy aṃśāṅgīkāre saty anavasthāpātaḥ syāt | ato dehādeḥ svātantryeṇāvasthitir mṛṣaiveti |

[६५] एवं देहादेः स्वातन्त्र्येणानिरूप्यत्वम् उक्त्वा तद्-धेतूनां क्षित्य्-आदीनाम् अपि तथैवानिरूप्यत्वम् आह धातवो ऽवयवित्वाच् च तन्-मात्रावयवैर् विना । न स्युर् ह्य् असत्य् अवयविन्य् असन्न् अवयवो ऽन्ततः ॥ [भ्प् ७.१५.६०] धारयन्तीति । धातवो महाभूतानि तन्-मात्रैः सूक्ष्मैर् अवयवैर् विना न स्युः । अवयवित्वात् तेषाम् अपि । तर्ह्य् अवयव एव स्वतन्त्र इति चेत् तत्राह उक्त- प्रकारेणावयविनि निरूपयितुम् असति अवयवोऽप्य् अन्ततो निरूपयितुम् असन्न् इव स्यात् । अवयवि-प्रतीत्य्-अन्यथानुपपत्तिं विना परमाणु-लक्षणावयव-सद्- भावे प्रमाणाभावाद् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं पञ्चमे - एवं निरुक्तं क्षिति-शब्द-वृत्तम् इत्य् [भ्प् ५.१२.९] आदि । तस्माद् ऐक्य- बुद्ध्यालम्बन-रूपं यत् प्रतीयते तत् सर्वत्र परमात्म-लक्षणं सर्व- कारणं वस्त्व् एवेति साधूक्तम् आदाव् अन्ते जनानां सद् इत्य् आदिना । एवम् एव तृतीयेऽप्य् उक्तम् - इति तासां स्व-शक्तीनां सतीनाम् असमेत्य सः । प्रसुप्त-लोक-तन्त्राणां निशाम्य गतिम् ईश्वरः ॥ काल-संज्ञा ततो देवीं विभ्रच् छक्तिम् उरुक्रमः । त्रयोविंशतित्-तत्त्वानां गणं युगपद् आविशत् ॥ सो ऽनुप्रविष्टो भगवांश् चेष्टारूपेण तं गणम् भिन्नं संयोजयाम् आस सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ इति [भ्प् ३.६.१-३] अतएव यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आदि-श्रुतौ [बृहदु ३.७.३] सर्वस्य परमात्म-शरीरत्वेन प्रसिद्धिः परमात्मनस् तु शरीरत्वेन । तद् एवम् अवयव-रूपेण प्रधान-परिणामः सर्वत्रावयवी तु परमात्म-वस्त्व् एवेति सिद्धम् । ततोऽप्य् अमिथ्यात्वम् एव जगत उपपद्येत ॥

[65] evaṃ dehādeḥ svātantryeṇānirūpyatvam uktvā tad-dhetūnāṃ kṣity-ādīnām api tathaivānirūpyatvam āha dhātavo 'vayavitvāc ca tan-mātrāvayavair vinā | na syur hy asaty avayaviny asann avayavo 'ntataḥ || [BhP 7.15.60] dhārayantīti | dhātavo mahābhūtāni tan-mātraiḥ sūkṣmair avayavair vinā na syuḥ | avayavitvāt teṣām api | tarhy avayava eva svatantra iti cet tatrāha ukta- prakāreṇāvayavini nirūpayitum asati avayavo'py antato nirūpayitum asann iva syāt | avayavi-pratīty-anyathānupapattiṃ vinā paramāṇu-lakṣaṇāvayava-sad- bhāve pramāṇābhāvād ity arthaḥ | tad uktaṃ pañcame - evaṃ niruktaṃ kṣiti-śabda-vṛttam ity [BhP 5.12.9] ādi | tasmād aikya- buddhyālambana-rūpaṃ yat pratīyate tat sarvatra paramātma-lakṣaṇaṃ sarva- kāraṇaṃ vastv eveti sādhūktam ādāv ante janānāṃ sad ity ādinā | evam eva tṛtīye'py uktam - iti tāsāṃ sva-śaktīnāṃ satīnām asametya saḥ | prasupta-loka-tantrāṇāṃ niśāmya gatim īśvaraḥ || kāla-saṃjñā tato devīṃ vibhrac chaktim urukramaḥ | trayoviṃśatit-tattvānāṃ gaṇaṃ yugapad āviśat || so 'nupraviṣṭo bhagavāṃś ceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam bhinnaṃ saṃyojayām āsa suptaṃ karma prabodhayan || iti [BhP 3.6.1-3] ataeva yasya pṛthivī śarīram ity ādi-śrutau [BṛhadU 3.7.3] sarvasya paramātma-śarīratvena prasiddhiḥ paramātmanas tu śarīratvena | tad evam avayava-rūpeṇa pradhāna-pariṇāmaḥ sarvatrāvayavī tu paramātma-vastv eveti siddham | tato'py amithyātvam eva jagata upapadyeta ||

[६६] ननु यदि परमात्म-वस्त्व् एव सर्वत्रावयवी देहः स्यात् ततश् च तत्रैव ब्राह्मणत्वादि-संज्ञा-प्राप्ते गुण-दोष-हेतू विधि-निषेधाव् अपि स्यातां । तौ च न सम्भवतः । तस्माद् अन्य एवावयवी युज्यते । इत्य् आशङ्क्याह - स्यात् सादृश्य-भ्रमस् तावद् विकल्पे सति वस्तुनः । जाग्रत्-स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधि-निषेधता ॥ [भ्प् ७.१५.६१] वस्तुनः परमात्मनो विकल्पे संशये सतीति तस्य तादृशत्वेन निर्णयो यावन् न स्यात् इत्य् अर्थः । तावद् एव तस्मात् सर्वैक्य-बुद्धि-निदानात् पृथग् देहैक्य-बुद्धिः सादृश्य-भ्रमः स्यात् । पूर्वापरावयवानुसन्धाने सति परस्परम् आसज्यैकत्र स्थितत्वेनावयवत्व-साधारण्येन चैक्य-सादृश्यात् प्रत्यवयवम् एकतया प्रतीतेः । सोऽयं देह इति भ्रम एव भवतीत्य् अर्थः । प्रतिवृक्षं तद् इदं वनम् इतिवत् । यथोक्तं स्वयं भगवता - सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तद् इदं जलम् । सोऽयं पुमान् इति नॄणां मृषा धीर् गोर् मृषायुषाम् ॥ इति [भ्प् ११.२२.४५] । ततश् च तत्रैव ब्राह्मणत्वाद्य्-अभिमाने सति स्वप्न-वैषयकौ जाग्रत्- स्वप्नाव् इव तद्-विषयकौ विधि-निषेधौ स्याताम् इत्य् आह जाग्रद् इति । तथा तेन प्रकारेण विधेर् विधिता निषेधस्य निषेधतेत्य् अर्थः । एवं परस्वभाव-कर्मणि न प्रशंसेन् न गर्हयेत् । विश्वम् एकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ [भ्प् ११.२८.१] इत्य् आदिर् एकादशाष्टविंशतितमाध्यायो ज्ञेयः । तत्र च किं भद्रं किम् अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियद् इत्य् आदिकं स्यात् सादृश्य-भ्रमस् तावद् इत्य् आद्य्-अनुसारेणैव व्याख्येयम् । अवस्तु यद् द्वैतं तस्येत्य् अर्थः । तस्मात् स्वातन्त्र्येण निरूपणाशक्त्या परमात्मनो æनन्यद् एव सर्वम् इति प्रकरणार्थः ॥ ॥७.१५ ॥ श्री-नारदः श्री-युधिष्ठिरम् ॥ ६६॥

[66] nanu yadi paramātma-vastv eva sarvatrāvayavī dehaḥ syāt tataś ca tatraiva brāhmaṇatvādi-saṃjñā-prāpte guṇa-doṣa-hetū vidhi-niṣedhāv api syātāṃ | tau ca na sambhavataḥ | tasmād anya evāvayavī yujyate | ity āśaṅkyāha - syāt sādṛśya-bhramas tāvad vikalpe sati vastunaḥ | jāgrat-svāpau yathā svapne tathā vidhi-niṣedhatā || [BhP 7.15.61] vastunaḥ paramātmano vikalpe saṃśaye satīti tasya tādṛśatvena nirṇayo yāvan na syāt ity arthaḥ | tāvad eva tasmāt sarvaikya-buddhi-nidānāt pṛthag dehaikya-buddhiḥ sādṛśya-bhramaḥ syāt | pūrvāparāvayavānusandhāne sati parasparam āsajyaikatra sthitatvenāvayavatva-sādhāraṇyena caikya-sādṛśyāt pratyavayavam ekatayā pratīteḥ | so'yaṃ deha iti bhrama eva bhavatīty arthaḥ | prativṛkṣaṃ tad idaṃ vanam itivat | yathoktaṃ svayaṃ bhagavatā - so'yaṃ dīpo'rciṣāṃ yadvat srotasāṃ tad idaṃ jalam | so'yaṃ pumān iti nṝṇāṃ mṛṣā dhīr gor mṛṣāyuṣām || iti [BhP 11.22.45] | tataś ca tatraiva brāhmaṇatvādy-abhimāne sati svapna-vaiṣayakau jāgrat- svapnāv iva tad-viṣayakau vidhi-niṣedhau syātām ity āha jāgrad iti | tathā tena prakāreṇa vidher vidhitā niṣedhasya niṣedhatety arthaḥ | evaṃ parasvabhāva-karmaṇi na praśaṃsen na garhayet | viśvam ekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca || [BhP 11.28.1] ity ādir ekādaśāṣṭaviṃśatitamādhyāyo jñeyaḥ | tatra ca kiṃ bhadraṃ kim abhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyad ity ādikaṃ syāt sādṛśya-bhramas tāvad ity ādy-anusāreṇaiva vyākhyeyam | avastu yad dvaitaṃ tasyety arthaḥ | tasmāt svātantryeṇa nirūpaṇāśaktyā paramātmano ænanyad eva sarvam iti prakaraṇārthaḥ || ||7.15 || śrī-nāradaḥ śrī-yudhiṣṭhiram || 66||

[६७] अत आह - त्वं वायुर् अग्निर् अवनिर् वियद् अम्बु मात्राः प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिद् अनुग्रहश् च । सर्वं त्वम् एव सगुणो विगुणश् च भूमन् नान्यत् त्वद् अस्त्य् अपि मनो-वचसा निरुक्तम् ॥ [भ्प् ७.९.४८] हृदयम् अन्तर्-इन्द्रियं मनो बुद्ध्याहङ्कार-चित्तात्मकं, चित् शुद्दो जीवः । अनुग्रहः स्व-सम्मुखी-करण-शक्तिः । किं बहुना स-गुणो मायिकः विगुणश् चामायिकः सर्वार्थस् त्वम् एवेति ॥ ७.९ ॥ श्री-प्रह्लादः श्री- नृसिंहम् ॥६७॥

[67] ata āha - tvaṃ vāyur agnir avanir viyad ambu mātrāḥ prāṇendriyāṇi hṛdayaṃ cid anugrahaś ca | sarvaṃ tvam eva saguṇo viguṇaś ca bhūman nānyat tvad asty api mano-vacasā niruktam || [BhP 7.9.48] hṛdayam antar-indriyaṃ mano buddhyāhaṅkāra-cittātmakaṃ, cit śuddo jīvaḥ | anugrahaḥ sva-sammukhī-karaṇa-śaktiḥ | kiṃ bahunā sa-guṇo māyikaḥ viguṇaś cāmāyikaḥ sarvārthas tvam eveti || 7.9 || śrī-prahlādaḥ śrī- nṛsiṃham ||67||

[६८] अथ तस्य माया-शक्ति-कार्य-माया-जीवेभ्योऽन्यत्वं च स्पष्टयति - यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्व-सम्भवात् । अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात् ॥ [भ्प् ३.२८.४०] भूतेन्द्रियान्तः-करणात् प्रधानाज् जीव-संज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्म-संज्ञितः ॥ [भ्प् ३.२८.४१] अयम् अर्थः । स्व-सम्भवात् स्वोपादान-कारणात् उल्मुकात् काष्ठ-मुष्ट्य्- उपाधिकात् । अग्नेर् हेतोर् या विस्फुलिङ्गो यश् च धूमस् तस्मात् तस्माद् यथा तत्-तद्-उपादानम् अग्निः पृथग् यथा च तस्माद् उल्मुकात् तद्-उपादान, असाव् अग्निः पृथक् । कीदृशाद् अपि तत्-त्रयाद् अप्य् आत्मत्वेनाभिमतात् नापकतया धूमेऽग्न्य्-अंश-सद्-भावेनाग्नि-स्वरूपतया प्रतीताद् अपि तथा विस्फुलिङ्ग- स्थानीयाज् जीव-संज्ञिताज् जीवात् उल्मुक-स्थानीयात् प्रधानात् प्रधानोपाधिक-भगवत्-तेजसः धूम-स्थानीयाद् भूतादेः सर्वोपादान- रूपो भगवान् पृथक् । य एवात्मा स्वांशेन तत्-तद्-अन्तर्यामितया परमात्मा । क्वचिद् अधिकारिणि निर्विशेष-चिन्मात्रतया स्फुरन् ब्रह्म- संज्ञितश् च । यत एव द्रष्टा तेषाम् आदि-मध्यान्तावस्था- साक्षीति ॥ ३.२८ ॥ श्री-कपिलदेवः ॥६८॥

[68] atha tasya māyā-śakti-kārya-māyā-jīvebhyo'nyatvaṃ ca spaṣṭayati - yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi sva-sambhavāt | apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt || [BhP 3.28.40] bhūtendriyāntaḥ-karaṇāt pradhānāj jīva-saṃjñitāt | ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahma-saṃjñitaḥ || [BhP 3.28.41] ayam arthaḥ | sva-sambhavāt svopādāna-kāraṇāt ulmukāt kāṣṭha-muṣṭy- upādhikāt | agner hetor yā visphuliṅgo yaś ca dhūmas tasmāt tasmād yathā tat-tad-upādānam agniḥ pṛthag yathā ca tasmād ulmukāt tad-upādāna, asāv agniḥ pṛthak | kīdṛśād api tat-trayād apy ātmatvenābhimatāt nāpakatayā dhūme'gny-aṃśa-sad-bhāvenāgni-svarūpatayā pratītād api tathā visphuliṅga- sthānīyāj jīva-saṃjñitāj jīvāt ulmuka-sthānīyāt pradhānāt pradhānopādhika-bhagavat-tejasaḥ dhūma-sthānīyād bhūtādeḥ sarvopādāna- rūpo bhagavān pṛthak | ya evātmā svāṃśena tat-tad-antaryāmitayā paramātmā | kvacid adhikāriṇi nirviśeṣa-cinmātratayā sphuran brahma- saṃjñitaś ca | yata eva draṣṭā teṣām ādi-madhyāntāvasthā- sākṣīti || 3.28 || śrī-kapiladevaḥ ||68||

[६९] तत्र येषां मनः परमात्मनि नास्ति, ते परमात्मात्मके जगत्य् असद् अंशम् एव गृह्णन्ति, ये तु परमात्म-विदस् ते सद्-अंशम् एव गृह्णन्तीत्य् आहुर् भागवताः । सद् इव मनस् तिर्वृत् त्वयि विभात्य् असदाम् अनुजात् सद् अभिमृशन्त्य् अशेषम् इदम् आत्मतयात्मविदः । न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तद्-आत्मतया स्वकृतम् अनुप्रविष्टम् इदम् आत्मतयावसितम् ॥ [भ्प् १०.८७.२६] त्वय्य् असद् अवर्तमानं यन् मनस् तत् खलु त्रिवृत् त्रि-गुण-कार्ये जगति वर्तमानं सत् त्वयि सद् इव वर्तमानम् इव विभाति । दर्वीसूपरस- न्यायेन स्वावगाढे जगति सतोऽपि परमात्मनो ग्रहणाभावात् । न तु वर्तमानम् एव विभातीत्य् अर्थः । अतएवासद्-अंशस्य त्रिगुण-मायामयत्वं मनोमयत्वं चोक्तम् - यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः । नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि माया-मनोमयम् ॥ इति । [भ्प् ११.७.७] ये त्व् आत्म-विदस् त्वद्-धेतोर् अअस्ते आमनुजात् सोपाधिक-जीवस्वरूपम् अभिव्याप्य इदम् अशेषं जगद् एव आत्मतया त्वद्-रूपतया सद् अभिमृशन्ति तेषां सद्-अंश एव दृष्टिर् नान्यत्रेत्य् अर्थः । तत्र दृष्टान्तः न हि विकृतम् इति । तेषां कनक-मात्रं मृगयमानानां कनक-वणिजां हि कनक-विकारे सुन्दर-कुरूपाकारतायां दृष्टिर् नास्ति । शुद्ध-कनक-मात्र-गृआहित्वात् तथात्म-विदाम् अपीति भावः । दार्ष्टान्तिकेऽपि तद्-आत्मत्वे हेतु-त्रयम् आहुः इदं जगत् स्वेन सच्-छक्ति- विशिष्टेन उपादान-रूपेण त्वया कृतं पश्चात् सिद्धेऽपि कार्ये कारणांश- व्यभिचारितयान्तर्यामितया च स्वेन त्वया प्रविष्टं पुनः प्रलयेऽप्य् आत्मतया सच्-छक्ति-विशिष्ट-सद्-रूपतयैवावसितं चेति । एवं दृष्टान्तेऽपि विवेचनीयम् । तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्योक्तं वैष्णवे - ज्ञान-स्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः । अर्थ-स्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोह-सम्प्लवे ॥ ये तु ज्ञान-विदः शुद्ध- चेतसस् तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्-रूपं परमेश्वर ॥ इति ॥ [विप् १.४.४०-४१] ॥१०.८७॥ श्रुतयः ॥६९॥

[69] tatra yeṣāṃ manaḥ paramātmani nāsti, te paramātmātmake jagaty asad aṃśam eva gṛhṇanti, ye tu paramātma-vidas te sad-aṃśam eva gṛhṇantīty āhur bhāgavatāḥ | sad iva manas tirvṛt tvayi vibhāty asadām anujāt sad abhimṛśanty aśeṣam idam ātmatayātmavidaḥ | na hi vikṛtiṃ tyajanti kanakasya tad-ātmatayā svakṛtam anupraviṣṭam idam ātmatayāvasitam || [BhP 10.87.26] tvayy asad avartamānaṃ yan manas tat khalu trivṛt tri-guṇa-kārye jagati vartamānaṃ sat tvayi sad iva vartamānam iva vibhāti | darvīsūparasa- nyāyena svāvagāḍhe jagati sato'pi paramātmano grahaṇābhāvāt | na tu vartamānam eva vibhātīty arthaḥ | ataevāsad-aṃśasya triguṇa-māyāmayatvaṃ manomayatvaṃ coktam - yad idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ | naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyā-manomayam || iti | [BhP 11.7.7] ye tv ātma-vidas tvad-dhetor aaste āmanujāt sopādhika-jīvasvarūpam abhivyāpya idam aśeṣaṃ jagad eva ātmatayā tvad-rūpatayā sad abhimṛśanti teṣāṃ sad-aṃśa eva dṛṣṭir nānyatrety arthaḥ | tatra dṛṣṭāntaḥ na hi vikṛtam iti | teṣāṃ kanaka-mātraṃ mṛgayamānānāṃ kanaka-vaṇijāṃ hi kanaka-vikāre sundara-kurūpākāratāyāṃ dṛṣṭir nāsti | śuddha-kanaka-mātra-gṛāhitvāt tathātma-vidām apīti bhāvaḥ | dārṣṭāntike'pi tad-ātmatve hetu-trayam āhuḥ idaṃ jagat svena sac-chakti- viśiṣṭena upādāna-rūpeṇa tvayā kṛtaṃ paścāt siddhe'pi kārye kāraṇāṃśa- vyabhicāritayāntaryāmitayā ca svena tvayā praviṣṭaṃ punaḥ pralaye'py ātmatayā sac-chakti-viśiṣṭa-sad-rūpatayaivāvasitaṃ ceti | evaṃ dṛṣṭānte'pi vivecanīyam | tad etat sarvam abhipretyoktaṃ vaiṣṇave - jñāna-svarūpam akhilaṃ jagad etad abuddhayaḥ | artha-svarūpaṃ paśyanto bhrāmyante moha-samplave || ye tu jñāna-vidaḥ śuddha- cetasas te'khilaṃ jagat | jñānātmakaṃ prapaśyanti tvad-rūpaṃ parameśvara || iti || [ViP 1.4.40-41] ||10.87|| śrutayaḥ ||69||

[७०] तद् एवं परिणामादिकं साधितम् । विवर्तश् च परिहृतः । ततो विवर्त- वादिनाम् इव रज्जु-सर्पवन् न मिथ्यात्वं किन्तु घटवन् नश्वरत्वम् एव तस्य । ततो मिथ्यात्वाभावेऽपि त्रिकाल-व्यभिचारभावाज् जगतो न सत्त्वम् । विवर्त-परिणामासिद्धत्वेन तद्-दोष-द्वयाभाववत्य् एव हि वस्तूनि सत्त्वं विधीयते । यथा परमात्मनि तच्-छक्तौ वा । सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् आदौ इदं-शब्दोक्तं जगत् । सूक्ष्मावस्था-लक्षण-तच्-छक्ति-ब्रह्मणोर् मिथस् तादात्म्यापन्नयोः सच्-छब्द-वचनात् । अतः सत्-कार्य-वादश् च सूक्ष्मावस्थाम् अवलम्ब्यैव प्रवर्तते । तद् एवं स्थितेऽपि पुनर् आशङ्कते । ननु सद्-उपादानं जगत् कथं तद्वन् नश्वरताम् अपि भजन् न खलु सत् स्यात् । यदि च नश्वरं स्यात् तर्हि कथं शुक्ति-रजतवत् व्यभिचारित्वेन केवल-विवर्तान्तः पाति न स्यात् । तद् एतत् प्रश्नम् उट्टङ्क्य परिहरन्ति ॥ सत इदम् उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्क-हतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभय-युक् । व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्ध-परम्परया भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिर् उक्थ-जडान् ॥ [भ्प् १०.८७.३६] इदं विश्वं धर्मि सद् इति साध्यो धर्मः सत उत्पन्नत्वात् यद् यत उत्पन्नं तत् खलु तद्-आत्मकम् एव दृष्टं । यथा कनकाद् उत्पन्नं कुण्डलादिकं तद्-आत्मकं तद्वत् । तत्रोत्थितम् एव न तु शुक्तौ रजतम् इव । तत्रारोपितम् इति सिद्धान्तिनः स्वमतम् अनूदितं नैवेत्य् आहुः । ननु तर्क-हतम् इति । अपादान-निर्देशेन भेद-प्रतीतेर् विरुद्ध-हेतुत्वात् । ननु नामेदं साधयामः । किन्तु तत उत्पन्नत्वेन कुण्डलादिवद् भेदम् अनूद्य प्रतिषेधामः । तत्राभेद एव स्याद् इत्य् आशङ्क्यानैकान्तिकत्वेन हेतुं दूषयति । व्यभिचरति क्व चेति । क्व च कुत्रापि कारण-धर्मानुगतिर् व्यभिचरति । कार्य-कारण-धर्मस्य सवांशेनानुगतं भवतीति नियमो न विद्यत इत्य् अर्थः । दहनाद्य्-उद्भवए प्रभादौ दाहकत्वादि- धर्मादर्शनाद् इति भावः । द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । क्षराक्षर-स्वरूपे ते सर्व-भूतेष्व् अवस्थिते ॥ अक्षरं तत्-परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगद् । इत्य् [विप् १.२२.५५] आद्य्- अनन्तरम् । एक-देश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथेदम् अखिलं जगत् ॥ इत्य् [विप् १.२२.५६] एतद् । एवं व्याख्यातं श्री-स्वामिभिर् एव श्री-विष्णु-पुराणे - नन्व् अक्षरस्य पर- ब्रह्मणस् तद्-विलक्षणं क्षर-रूपं कथं स्याद् इत्य् आशङ्क्य दृष्टान्तेनोपपादयति एकदेशेति । प्रादेशिकस्याग्नेर् दीपादेर् दाहकस्यापि तद्-विलक्षणा ज्योत्स्ना प्रभा यथा तत्-प्रकाश-विस्तारस् तथा ब्रह्मणः शक्ति-कृत-विस्तार इदम् अखिलं जगद् इति । प्रकृतम् अनुसरामः । ननु तर्हि व्यभिचारित्वे शुक्ति-रजतवद् एवास्तु । तत्राहुः क्व च मृषेति । क्व च शुक्तादाव् एव प्रातीतिक-मात्र-सत्ताकं रजतादिकं मृषा । अन्यत्र यत्र उभयं प्रतीतिम् अर्थ-क्रिया-कारित्वं च युनक्ति भजते तत्र न तथा मृषेति । ननु कूटताम्रिकादिष्व् अर्थक्रिया-कारितापि दृश्येते इत्य् आशङ्क्याहुः व्यवृतय इति । क्रय-विक्रयादि-लक्षण-व्यवहारायैव विकल्पो भ्रम इष्टः । न तु तत्-तत्-प्रसिद्ध-सम्यग्-अर्थ-क्रिया-कारितायै । तद्-दानादौ यथावत् पुण्य-फलादिकं क्रीत्वा शुण्ठी-ज्ञानेन भक्षितम् अपि नारोग्य-जनकं प्रतुय्त मारकम् एव इति । तस्मात् तत्-तत्-प्रसिद्ध-सम्यग्-अर्थ-क्रिया- कारितयैव सत्यत्वम् अङ्गी-क्रियते । एकाङ्गेन सा कूट-सर्पादौ भयादि- रूपा त्वस्त्य् एवेति न तद्-धेतुः । किं चान्ध-परम्परयेति । स च क्रय-विक्रयादि-लक्षण-व्यवहारोऽपि न तु यथार्थ-ताम्रिकस्येव तद्- व्यवहार-कुशलेष्व् अपि किन्त्व् अन्ध-परम्परयैव । अतस् तत्र तदीय- कुशलेष्व् असिद्धत्वेन व्यवहारस्याभ्यास-मात्रत्वात् तस्माद् अन्यथा नानुमेयम् । धूमाभासे हि वह्नि-व्यभिचारस्यौचित्यम् एवेति भावः । तद् एवम् अर्थ-क्रिया-कारित्वेनास्त्य् एवेतरस्य भ्रम-वस्तु-वैलक्ष्यात् सत्यत्वम् इति विवर्तवादिनि निरस्ते पुनर् अनश्वर-वादी प्रत्युत्तिष्ठते । नन्व् अपाम सोमम् अमृता अभूम अक्षय्यं ह वै चातुर्मास-याजिनः सुकृतं भवतीति [अथर्व-शिर उपनिषद् ३] श्रुत्यैव कर्म-फलस्य नित्यत्व-प्रतिपादनान् नश्वरत्वं न घटते इत्य् आशङ्क्याहुः भ्रमयतीति । हे भगवन् ते तव भारती उरु-वृत्तिभिः वह्नीभिर् गौण-लक्षणादिभिर् वृत्तिभिः उक्थ-जडान् उक्थानि यज्ञे शस्यन्ते तत्र जडाः कर्म-श्रद्धा- भराक्रान्त-मन्द-मतय इत्य् अर्थः तान् भ्रमयति । अयं भावः न हि वेदः कर्म-फल:अ नित्यम् अभिप्रैति । किन्तु लक्षणया प्राशस्त्य-मात्रम् । अन्येषां वाक्यानां विध्य्-एक-वक्यत्वेन विधाव् एव तात्पर्यात् । अन्यथा वाक्य-भेद-प्रसङ्गः तद् यथेह कर्म-जितो लोकः क्षीयते एवम् एवामुत्र पुण्य-जितो लोकः क्षीयत [छाउ ८.१.६] इति न्यायोपार्त हि श्रुत्य्-अन्तर-विरोधश् च । अतः कर्म-जडानाम् इदं भ्रम-मात्रं जगत् तु सत्यम् अपि परिणाम- धर्मत्वेन नश्वरम् एवेति । तद् उक्तं भट्टेनैव अथवेतिहास-पुराण- प्रामाण्यात् सृष्टि-प्रलयाव् अपीष्येते इति । अथवा नाभेदं साधयाम इत्य् आदिकम् आशङ्क्य प्रसिद्धस्य सत्ता-त्रयस्य मिथो वैलक्षण्यात् परिहरति । क्व च घटादौ अर्थ-क्रिया-कारिण्य् अपि व्यभिचरति सत्तेति शेषः । वस्त्व्-अन्तरस्यार्थ-क्रियाकारितायाम् असाम्र्थ्यात् देशान्तरे स्वयम् ऐद्यमानत्वात् कालान्तरे तिरोभावित्वाच् च । क्व च शुक्ति- रजतादौ तत्रापि तदानीम् अपि मृषा अर्थ-क्रिया-कारित्वाभावात् । या तूभय- युक् उभयत्र घटादि-सत्तायां शुक्ति-रजतादि-सत्तायां च युग् योगो यस्याः । यया सा सत्ता लब्ध-पदा भवतीत्य् अर्थः । सा परम-कारण-सत्ता न तथा किन्तु सर्वत्रापि सर्वदापि तत्-तद्-उपाध्य्-अनुरूप-सर्वार्थ-क्रियाद्य्- अधिष्ठान-रूपेत्य् अर्थः । तस्माद् अर्थ-क्रिया-कारित्वेन सत्यम् अपि परिणतत्वेन घटवन् नश्वरम् एव जगत् न प्रतीत-मात्र-सत्ताकं न चानश्वर-सत्ताकम् इति परस्पर-वैलक्षण्य-दर्शनात् कथम् एकम् अन्यद् भवितुम् अर्हतीति भावः । कूट-ताम्रिकत्वम् आशङ्क्याहुः व्यवहृतय इति । विकल्प्यते अन्यत्रारोप्यते इति विकल्पः स्वतः-सिद्धस् ताम्रिकादिर् अर्थः स एव व्यवहृतये इषितः । अयम् अर्थः । अत्र कूट-ताम्रिकेण यं व्यवहारं मन्यसे सोऽपि न तेन सिध्यति । किं तर्हि सत्य-ताम्रिकेणैव । अर्थान्तरं व्यवहर्तुर् हृदि तस्यैव प्रत्यक्षत्वात् । कूट-ताम्रिकम् अत्रोपलक्षणम् एव क्वचित् तं विनापि तव गृहे ताम्रिको दत्त इति पश्चाद् दातव्य इति वा छल-प्रयोगे स्मर्यमाणेनापि तेन तथा व्यवहार-सिद्धेः । तस्माद् व्यवहार-रूपाप्य् अर्थ-क्रिया-कारिता तस्यैव भवतीति स सत्य एव । अन्यथा सत्यस्य ताम्रिकस्याभावे शतम् अप्य् अन्धानां न पश्यतीति न्यायेन कूट-ताम्रिक-परम्परयापि व्यवहारोऽपि न सिध्येद् इत्य् आहुः । अन्ध-परम्परयेति । अन्ध-परम्परा दोषात् स एव व्यवहृतय इषित इत्य् अन्वयः । यथान्ध-परम्परया व्यवहारो न सिध्येत् तथा कूट-ताम्रिक-परम्परयापीत्य् अर्थः । इत्थम् एव विज्ञान-वादोऽपि निराकृतः । शङ्कर-शारीरिकेऽपि अनादित्वेऽप्य् अन्ध-परम्परा- न्यायेनाप्रतिष्ठैवानवस्था व्यवहार-विलोपिनी स्यात् । नाभिप्राय-सिद्धिर् इत्य् उक्तम् । एतद् उक्तं भवति - यथेदं सुवर्णं केन क्रीतम् इति प्रश्ने कश्चिद् आह अनेनान्धेनेति । अनेन कथं परिचितम् इति पुनर् आह तेनान्धेन परिचायितम् । तेन च कथ्म् इत्य् आह केनाप्य् अपरेणान्धेनेत्य् अन्धपरम्परयापि न सिधेद् व्यवहारः । किन्तु तत्रान्ध-परम्परायाय्ं यद्य् एकोऽपि चक्ष्ष्मान् सर्वादि-प्रवर्तको भवति तदैव सिध्यति । यथा च तत्र सर्वेष्व् अपि चक्षुष्मत एव व्यवहार-साधकत्वं । तथा कस्मिंश्चित् ताम्रिके प्रथमं सत्ये सत्य् एव व्यवहारः सिध्यति । तत्र च सत्यसैव व्यवहार-साधकत्वं । तद् अनुसन्धानेनैव तत्र प्रवृत्तेश् चक्षुष्मत इव प्रवर्तकत्वात् ततश् च न ताम्रिक सत्य इति स्थिते, यत्र तद्-व्यवहार-कुशलः परीक्षया सत्यतावगम्यते स एव कूट-ताम्रिकेऽप्य् आरोप्यमाणः सत्यो भवेत् । तद् एवम् अर्थ-क्रिया-कारित्वेन तस्य सत्यत्वे तद्-उपलक्षितं विश्वम् एव भ्रम-वस्तु-विलक्षणं सत्यम् इति सिद्धम् । परमात्मन एवावयवित्व- व्यवहार-साधितत्वाद् युक्तम् एव तत् । तथा च भ्रमादिभिः स्तुतम् - सत्यस्य योनिम् [भ्प् १०.२.२६] इति । तत् सत्यम् इत्य् आचक्षत इति श्रुतिश् च । शिष्टम् अन्यत् समानम् ।

[70] tad evaṃ pariṇāmādikaṃ sādhitam | vivartaś ca parihṛtaḥ | tato vivarta- vādinām iva rajju-sarpavan na mithyātvaṃ kintu ghaṭavan naśvaratvam eva tasya | tato mithyātvābhāve'pi trikāla-vyabhicārabhāvāj jagato na sattvam | vivarta-pariṇāmāsiddhatvena tad-doṣa-dvayābhāvavaty eva hi vastūni sattvaṃ vidhīyate | yathā paramātmani tac-chaktau vā | sad eva saumyedam agra āsīd ity ādau idaṃ-śabdoktaṃ jagat | sūkṣmāvasthā-lakṣaṇa-tac-chakti-brahmaṇor mithas tādātmyāpannayoḥ sac-chabda-vacanāt | ataḥ sat-kārya-vādaś ca sūkṣmāvasthām avalambyaiva pravartate | tad evaṃ sthite'pi punar āśaṅkate | nanu sad-upādānaṃ jagat kathaṃ tadvan naśvaratām api bhajan na khalu sat syāt | yadi ca naśvaraṃ syāt tarhi kathaṃ śukti-rajatavat vyabhicāritvena kevala-vivartāntaḥ pāti na syāt | tad etat praśnam uṭṭaṅkya pariharanti || sata idam utthitaṃ sad iti cen nanu tarka-hataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk | vyavahṛtaye vikalpa iṣito'ndha-paramparayā bhramayati bhāratī ta uruvṛttibhir uktha-jaḍān || [BhP 10.87.36] idaṃ viśvaṃ dharmi sad iti sādhyo dharmaḥ sata utpannatvāt yad yata utpannaṃ tat khalu tad-ātmakam eva dṛṣṭaṃ | yathā kanakād utpannaṃ kuṇḍalādikaṃ tad-ātmakaṃ tadvat | tatrotthitam eva na tu śuktau rajatam iva | tatrāropitam iti siddhāntinaḥ svamatam anūditaṃ naivety āhuḥ | nanu tarka-hatam iti | apādāna-nirdeśena bheda-pratīter viruddha-hetutvāt | nanu nāmedaṃ sādhayāmaḥ | kintu tata utpannatvena kuṇḍalādivad bhedam anūdya pratiṣedhāmaḥ | tatrābheda eva syād ity āśaṅkyānaikāntikatvena hetuṃ dūṣayati | vyabhicarati kva ceti | kva ca kutrāpi kāraṇa-dharmānugatir vyabhicarati | kārya-kāraṇa-dharmasya savāṃśenānugataṃ bhavatīti niyamo na vidyata ity arthaḥ | dahanādy-udbhavae prabhādau dāhakatvādi- dharmādarśanād iti bhāvaḥ | dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṃ cāmūrtam eva ca | kṣarākṣara-svarūpe te sarva-bhūteṣv avasthite || akṣaraṃ tat-paraṃ brahma kṣaraṃ sarvam idaṃ jagad | ity [ViP 1.22.55] ādy- anantaram | eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā | parasya brahmaṇaḥ śaktis tathedam akhilaṃ jagat || ity [ViP 1.22.56] etad | evaṃ vyākhyātaṃ śrī-svāmibhir eva śrī-viṣṇu-purāṇe - nanv akṣarasya para- brahmaṇas tad-vilakṣaṇaṃ kṣara-rūpaṃ kathaṃ syād ity āśaṅkya dṛṣṭāntenopapādayati ekadeśeti | prādeśikasyāgner dīpāder dāhakasyāpi tad-vilakṣaṇā jyotsnā prabhā yathā tat-prakāśa-vistāras tathā brahmaṇaḥ śakti-kṛta-vistāra idam akhilaṃ jagad iti | prakṛtam anusarāmaḥ | nanu tarhi vyabhicāritve śukti-rajatavad evāstu | tatrāhuḥ kva ca mṛṣeti | kva ca śuktādāv eva prātītika-mātra-sattākaṃ rajatādikaṃ mṛṣā | anyatra yatra ubhayaṃ pratītim artha-kriyā-kāritvaṃ ca yunakti bhajate tatra na tathā mṛṣeti | nanu kūṭatāmrikādiṣv arthakriyā-kāritāpi dṛśyete ity āśaṅkyāhuḥ vyavṛtaya iti | kraya-vikrayādi-lakṣaṇa-vyavahārāyaiva vikalpo bhrama iṣṭaḥ | na tu tat-tat-prasiddha-samyag-artha-kriyā-kāritāyai | tad-dānādau yathāvat puṇya-phalādikaṃ krītvā śuṇṭhī-jñānena bhakṣitam api nārogya-janakaṃ pratuyta mārakam eva iti | tasmāt tat-tat-prasiddha-samyag-artha-kriyā- kāritayaiva satyatvam aṅgī-kriyate | ekāṅgena sā kūṭa-sarpādau bhayādi- rūpā tvasty eveti na tad-dhetuḥ | kiṃ cāndha-paramparayeti | sa ca kraya-vikrayādi-lakṣaṇa-vyavahāro'pi na tu yathārtha-tāmrikasyeva tad- vyavahāra-kuśaleṣv api kintv andha-paramparayaiva | atas tatra tadīya- kuśaleṣv asiddhatvena vyavahārasyābhyāsa-mātratvāt tasmād anyathā nānumeyam | dhūmābhāse hi vahni-vyabhicārasyaucityam eveti bhāvaḥ | tad evam artha-kriyā-kāritvenāsty evetarasya bhrama-vastu-vailakṣyāt satyatvam iti vivartavādini niraste punar anaśvara-vādī pratyuttiṣṭhate | nanv apāma somam amṛtā abhūma akṣayyaṃ ha vai cāturmāsa-yājinaḥ sukṛtaṃ bhavatīti [Atharva-śira Upaniṣad 3] śrutyaiva karma-phalasya nityatva-pratipādanān naśvaratvaṃ na ghaṭate ity āśaṅkyāhuḥ bhramayatīti | he bhagavan te tava bhāratī uru-vṛttibhiḥ vahnībhir gauṇa-lakṣaṇādibhir vṛttibhiḥ uktha-jaḍān ukthāni yajñe śasyante tatra jaḍāḥ karma-śraddhā- bharākrānta-manda-mataya ity arthaḥ tān bhramayati | ayaṃ bhāvaḥ na hi vedaḥ karma-phala:a nityam abhipraiti | kintu lakṣaṇayā prāśastya-mātram | anyeṣāṃ vākyānāṃ vidhy-eka-vakyatvena vidhāv eva tātparyāt | anyathā vākya-bheda-prasaṅgaḥ tad yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyate evam evāmutra puṇya-jito lokaḥ kṣīyata [ChāU 8.1.6] iti nyāyopārta hi śruty-antara-virodhaś ca | ataḥ karma-jaḍānām idaṃ bhrama-mātraṃ jagat tu satyam api pariṇāma- dharmatvena naśvaram eveti | tad uktaṃ bhaṭṭenaiva athavetihāsa-purāṇa- prāmāṇyāt sṛṣṭi-pralayāv apīṣyete iti | athavā nābhedaṃ sādhayāma ity ādikam āśaṅkya prasiddhasya sattā-trayasya mitho vailakṣaṇyāt pariharati | kva ca ghaṭādau artha-kriyā-kāriṇy api vyabhicarati satteti śeṣaḥ | vastv-antarasyārtha-kriyākāritāyām asāmrthyāt deśāntare svayam aidyamānatvāt kālāntare tirobhāvitvāc ca | kva ca śukti- rajatādau tatrāpi tadānīm api mṛṣā artha-kriyā-kāritvābhāvāt | yā tūbhaya- yuk ubhayatra ghaṭādi-sattāyāṃ śukti-rajatādi-sattāyāṃ ca yug yogo yasyāḥ | yayā sā sattā labdha-padā bhavatīty arthaḥ | sā parama-kāraṇa-sattā na tathā kintu sarvatrāpi sarvadāpi tat-tad-upādhy-anurūpa-sarvārtha-kriyādy- adhiṣṭhāna-rūpety arthaḥ | tasmād artha-kriyā-kāritvena satyam api pariṇatatvena ghaṭavan naśvaram eva jagat na pratīta-mātra-sattākaṃ na cānaśvara-sattākam iti paraspara-vailakṣaṇya-darśanāt katham ekam anyad bhavitum arhatīti bhāvaḥ | kūṭa-tāmrikatvam āśaṅkyāhuḥ vyavahṛtaya iti | vikalpyate anyatrāropyate iti vikalpaḥ svataḥ-siddhas tāmrikādir arthaḥ sa eva vyavahṛtaye iṣitaḥ | ayam arthaḥ | atra kūṭa-tāmrikeṇa yaṃ vyavahāraṃ manyase so'pi na tena sidhyati | kiṃ tarhi satya-tāmrikeṇaiva | arthāntaraṃ vyavahartur hṛdi tasyaiva pratyakṣatvāt | kūṭa-tāmrikam atropalakṣaṇam eva kvacit taṃ vināpi tava gṛhe tāmriko datta iti paścād dātavya iti vā chala-prayoge smaryamāṇenāpi tena tathā vyavahāra-siddheḥ | tasmād vyavahāra-rūpāpy artha-kriyā-kāritā tasyaiva bhavatīti sa satya eva | anyathā satyasya tāmrikasyābhāve śatam apy andhānāṃ na paśyatīti nyāyena kūṭa-tāmrika-paramparayāpi vyavahāro'pi na sidhyed ity āhuḥ | andha-paramparayeti | andha-paramparā doṣāt sa eva vyavahṛtaya iṣita ity anvayaḥ | yathāndha-paramparayā vyavahāro na sidhyet tathā kūṭa-tāmrika-paramparayāpīty arthaḥ | ittham eva vijñāna-vādo'pi nirākṛtaḥ | śaṅkara-śārīrike'pi anāditve'py andha-paramparā- nyāyenāpratiṣṭhaivānavasthā vyavahāra-vilopinī syāt | nābhiprāya-siddhir ity uktam | etad uktaṃ bhavati - yathedaṃ suvarṇaṃ kena krītam iti praśne kaścid āha anenāndheneti | anena kathaṃ paricitam iti punar āha tenāndhena paricāyitam | tena ca kathm ity āha kenāpy apareṇāndhenety andhaparamparayāpi na sidhed vyavahāraḥ | kintu tatrāndha-paramparāyāyṃ yady eko'pi cakṣṣmān sarvādi-pravartako bhavati tadaiva sidhyati | yathā ca tatra sarveṣv api cakṣuṣmata eva vyavahāra-sādhakatvaṃ | tathā kasmiṃścit tāmrike prathamaṃ satye saty eva vyavahāraḥ sidhyati | tatra ca satyasaiva vyavahāra-sādhakatvaṃ | tad anusandhānenaiva tatra pravṛtteś cakṣuṣmata iva pravartakatvāt tataś ca na tāmrika satya iti sthite, yatra tad-vyavahāra-kuśalaḥ parīkṣayā satyatāvagamyate sa eva kūṭa-tāmrike'py āropyamāṇaḥ satyo bhavet | tad evam artha-kriyā-kāritvena tasya satyatve tad-upalakṣitaṃ viśvam eva bhrama-vastu-vilakṣaṇaṃ satyam iti siddham | paramātmana evāvayavitva- vyavahāra-sādhitatvād yuktam eva tat | tathā ca bhramādibhiḥ stutam - satyasya yonim [BhP 10.2.26] iti | tat satyam ity ācakṣata iti śrutiś ca | śiṣṭam anyat samānam |

[७१] एवं जगतः सत्यत्वम् अङ्गीकृतं तच् च नश्वरम् इति । तत्र नश्वरत्वं नात्यन्तिकं किन्त्व् अव्यक्ततया स्थितेर् अदृश्यता-मात्रम् एव । सत्-कार्यता- सम्प्रत्तिपत्तेः । यद् भूतं भवच् च भविष्यच् चेत्य् आदि श्रुतेः । अतएव शुक्तित्वे रजत्वम् इव तस्याव्यक्त-रूपत्वे जगत्त्वम् असन् न भवति । पटवच् च इति [व्स् २.१.२०] न्यायेन जगद् एव हि सूक्ष्मतापन्नम् अव्यक्तम् इति दृश्यत्वेन भ्रान्ति-रजत-कक्षम् अपि जगत् तद्-विलक्षण-सत्ताकं तथात्मवद् अपरिणतत्वाभावेन नैकावस्थ-सत्ताकम् इत्य् एवम् अर्थ- सिद्धये तद्-अनन्तरम् एवाहुः । न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनुमितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैक-रस । अत उपमीयते द्रविण-जाति-विकल्प-पथैर् वितथ-मनो-विलास-मृतम् इत्य् अवयस्न्त्य् अबुधाः ॥ [भ्प् १०.८७.३७] यद् यदि इदं विश्वम् अग्रे सृष्टेः पूर्वं नासत् नासीत् तदा न भविष्यन् नाभविष्यद् एव अडागमाभाव आर्षः आकाशे कुसुमम् इवेति । श्रुतयश् आसीद् एवेति वदन्ति सद् एव सौम्येदम् अग्र आसीत् आत्मा वा यद् इदम् अग्र आसीद् इत्य् आद्याः । तद् एवं सूक्ष्मतया त्वत्-तादात्म्येन स्थितं कारणावस्थम् इदं जगत् विस्तृततय कार्यावस्थं भवति । अतो यन्-निधनान् नाश-मात्राद् धेतोः शुक्तौ रजतम् इव त्वयि तद् इदम् अन्तरा सृष्टि-मध्य एव न त्व् अग्रे चान्ते च विभातीत्य् अनुमितं तन् मृषेति प्रमाण-सिद्धं न भवतीत्य् अर्थः । तत्र हेतुम् आहुर् एकरसे इति । अनुभवान्तरा-विषयानन्द-स्वाद इति । यस्मिन्न् अनुभूते सति विषयान्तर-स्फूर्तिर् न सम्भवति तस्मिंस् त्वयि शुक्त्य्-आदि- निकृष्ट-वस्तूनीव विषयारोपः कथं स्याद् इत्य् अर्थः । दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्य-सुखे न पुनर् उपासते पुरुष-सार-हरावस्थान् ॥ इत्य् [भ्प् १०.८७.३५] अस्माकम् एवोक्तेः ॥ अतोऽचिन्त्य-शक्त्या स्वरूपाद् अच्युतस्यैव तव परिणाम-स्वीकारेण द्रविण- जातीनां द्रव्य-मात्राणां मृल्-लोहादीनां विकल्पा भेदा घट- कुण्डलादयस् तेषां पन्थानो मार्गाः प्रकारास् तैर् एवास्माभिर् उपमीयते न तु कुत्रापि भ्रमर-जतादिभिः । यस्माद् एवं तस्माद् वितथा मनो- विलासाः य एतादृशम् एव ऋतं तद्-रूपं ब्रह्म वेदं जगद् इत्य् अबुधा एवावयन्ति मन्यन्ते । तस्य तद्-अधिष्ठानत्वासमभवाद् इति भावः । इत- शब्द-प्रयोगस् त्व् अत्र मिथ्यासम्बन्ध-राहित्य-व्यञ्जनार्थम् व कृत इति ज्ञेयम् । अत्र सत्-कार्यवादिनाम् अयम् अभिप्रायः । मृत्-पिण्डादि-कारकैर् यो घट उत्पद्यते सन्न् असन् वा । आद्ये पिष्ट-पेषणम् । द्वितीये क्रियायाः कारकैश् च तत्-सिद्धिर् इति दिक् । तस्मान् न प्रकटम् एव सन्न चात्यन्तम् असन् किन्त्व् अव्यक्ततया मृत्-पिण्डे एव स्थितोऽसौ यथा कारक-तन्-निष्पन्न-क्रिया-योगेन व्यज्यते । तथा परम-कारणे त्वयि स्थितं विश्वं त्वत्-स्वाभाविक-शक्ति-तन्- निष्पन्न-क्रिया-योगेनेति । अत्र स्व-वेदान्तित्व-प्रख्यापकानाम् अन्यथा- युक्ति-विरुद्धम् एव । मन एव भूत-कार्यम् इति हि तत्र प्रसिद्धं युक्ति- विरुद्धं च । मनोऽहङ्कारादीनां मनः-कल्पितत्वासम्भवात् । तथा हि सति वेद-विरुद्धोऽनीश्वर-वादश् च प्रसज्येत । स च निन्दितः पाद्मे - श्रुतयः स्मृतयश् चैव युक्तयश् चेश्वरं परम् । वदन्ति तद्-विरुद्धं यो वदेत् तस्मान् न चाधमः ॥ इति । असत्यम् अप्रतिष्ठन्ते जगद् आहुर् अनीश्वरम् । अपरस्पर-सम्भूतं किम् अन्यत् काम-हैतुकम् ॥ इति [गीता १६.८] श्री-गीतोपनिषदम् अनीश्वर-वादिन एव व्याचक्षते । असत्यं मिथ्या-भूतं सत्यासत्याभ्याम् अनिर्वचनीयत्वेनाप्रतिष्ठं निर्देश-शून्यं स्थाणौ पुरुषत्ववत् ब्रह्मणीश्वरत्वस्याज्ञान-मात्र-कल्पितत्वाद् ईश्वराभिमानी तत्र कश्चिन् नास्तीत्य् अनीश्वरम् एव जगत् अपरस्पर-सम्भूतम् अनाद्य्- अज्ञान-परम्परा-सम्भूतम् अपरस्पराः क्रिया-सातत्ये अतः काम-हैतुकं मनः सङ्कल्प-मात्र-जातं स्वप्नवद् इत्य् अर्थः । अत्र प्रवृत्तिं चेत्य् आदिना तेषां संस्कार-दोष उक्तः । एतां दृष्टिम् इत्य् [गीता १६.९] आदिना तु गतिश् च निन्दिष्यते इति ज्ञेयम् एभिर् एव ब्रह्मण ऐश्वर्योपादिर् मायापि जीवाज्ञान-कल्पिता तयैव जगत्-सृष्टिर् इति मतम् । यद् उक्तं तदीय-भाष्ये तद्-अनन्यत्वम् इत्य् [व्स् २.१.१५] आदि-सूत्रे - सर्व-ज्ञेश्वरस्यात्मभूते इवाविद्या-कल्पिते नाम-रूपे तत्वातत्त्वाभ्याम् अनिर्वचनीये संसार-प्रपञ्च-बीज-भूते सर्वज्ञेश्वरस्य माया-शक्तिः प्रकृतिर् इति श्रुति-स्मृत्योर् अभिलप्येते इति । किन्त्व् अत्र विद्याविद्ये मम तनू इत्य् [भ्प् ११.११.३] आदि श्री-भगवद्-वाक्येन तु विरुद्धम् इति । अतो मायावादतया चायं वादः ख्यायते । तद् एवं च पाद्मोत्तर-खण्डे देवीं प्रति पाषण्ड-शास्त्रं गणतया श्री- महादेवेनोक्तम् - मायावादम् असच् छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धम् उच्यते । मयैवं कथितं देवि कलौ ब्राह्मण-रूपिणा ॥ वेदान्ते तु महा-शास्त्रे मायावादम् अवैदिकम् । मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाश-कारणात् ॥ इति । तच् चासुराणां मोहनार्थं भगवत एवाज्ञयेति तत्रैवोक्तम् अस्ति । तया च पाद्म एवान्यत्र शैवे च -- द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु । स्वागमैः कल्पतैस् त्वं च जनान् मद्-विमुखान् कुरु ॥ इति श्री-भगवद्-वाक्यम् इति दिक् । अतएवोक्तं श्री-नृसिंह-पुराणे यम- वाक्यम् - विषधर-कण-भक्ष-शङ्करोक्तीर् दशबल-पञ्च-शिखाक्ष-पाद-वादान् । महद् अपि सुविचार्य लोक-तन्त्रं भगवद्-उक्तिम् ऋते न सिद्धिर् अस्ति ॥ इति । सर्वेऽत्र वाद-ग्रन्था एव निर्दिष्टा न तु मन्त्र-ग्रन्था इति नामाक्षरम् एव साक्षान् निर्दिष्टम् इति च नान्यथा मननीयम् । अतो यत् क्वचित् तत्-तत्- प्रशंसा वा स्यात् तद् अपि नितान्त-नास्तिक-वादं निर्जित्यांशेनाप्य् आस्तिक्य- वादः ख्यापित इत्य् अपेक्षया ज्ञेयम् । तस्मात् स्वतन्त्र ईश्वर एव सर्व- स्रष्टा न तु जीवः । स्वाज्ञानेन स्व-शक्त्यैवेत्य् आयातम् । तद् उक्तं श्री- बादरायणेनापि बहुत्र संज्ञा-मूर्ति-क् प्तिस् तु त्रिवृत् कुर्वत उपदेशाद् इत्य् [व्स् २.४.२०] आदिषु । अतस् तन्-मनोऽसृजत मनः प्रजापतिम् इत्य् आदौ मनः-शब्देन समष्टि- मनोऽधिष्ठाता श्रीमान् अनिरुद्ध एव । बहु स्यां प्रजायेय इति [छा ६.२.३] तत्-सङ्कल्प एव वा वाच्यः । सत्य-स्वाभाविकाचिन्त्य-शक्तिः परमेश्वरस् तुच्छ-मायिकम् अपि न कुर्यात् चिन्तामणीनाम् अधिपतिः स्वयं चिन्तामणिर् एव वा कूट-कनकादिवत् । तथा च माध्व-भाष्य-प्रमाणिता श्रुतिः - अथैनम् आहुः सत्य-कर्मेति सत्यं ह्य् एवेदं विश्वम् असृजत इति । एवं च -- सत्य-व्रतं सत्य-परं त्रि- सत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यम् ऋत- सत्य-नेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नः ॥ [भ्प् १०.२.२६] इत्य् अत्र सत्य-सङ्कल्पत्वं सत्य-पारायणत्वं सृष्ट्य्-आदि-लीला-त्रयेषु सत्यत्वं सत्यस्य विश्वस्य कारणत्वं सत्य एव विश्वस्मिन्न् अन्तर्यामितया स्थितत्वं सत्यस्य तस्य स्थितता-हेतुत्वं सत्य-वचनस्याव्यभिचारि-दिष्टेश् च प्रवर्तकत्वं सत्य-रूपत्वम् इत्य् एतेषाम् अर्थानाम् आकूतं परिपाटी च सङ्गच्छते । अन्यथा सत्यस्य योनिम् इत्य् आदौ त्रये तत्रापि निहितं च सत्य इत्य् अत्राकस्माद् अर्ध-जरतीय-न्यायेन कष्ट-कल्पनामयार्थान्तरे तु भगवता स्व-प्रतिश्रुतं सत्य-कृतं यत् तत् तद् युक्तम् एवेत्य् अतो ब्रह्मादिभिस् तथा स्तवे स्वारस्य-भङ्गः स्यात् प्रक्रम-भङ्गश् च । तस्मात् सत्यम् एव विश्वम् इति स्थितम् ॥ १०.८७ ॥ श्रुतयः श्री-भगवन्तम् ॥७१॥ [७२] तद् एव न यद् इदम् अग्र आसेत्य् अनेन प्राकृत-लयोऽपि सत्-कार्य- वादेऽनुगमितः । आत्यन्तिके तु मोक्ष-लक्षण-लये न पृथिव्यादीनां नाशः । जीव-कृतेन तथा भावना-मात्रेण स्वाभाविक-परमात्म-शक्ति-मयानां तेषां नाशायुक्तेः । लब्ध-मोक्षेषु श्री-परीक्षितादिषु तद्-देह-स्थानाम् अपि पृथिव्य्-आद्य्-अंशानां स्थितेः श्रवणात् तथा हिरण्यगर्भांशानां बुद्ध्य्- आदीनाम् अपि भविष्यति । अतस् तेष्व् अध्यास-परित्याग एवात्यन्तिक-लय इत्य् उच्यते । अतएव घटे भिन्ने घटाकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा । एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः ॥ इत्य् अत्र । तथा - एवं समीक्ष्य चात्मानम् आत्मन्य् आधाय निष्कले । दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषानलम् ॥ न द्रक्ष्यसि शरीरं त्वं विश्वं च पृथग्-आत्मनः ॥ [भ्प् १२.५.१२] इत्य् अत्राप्य् उपाधेः संयोग एव पर्तियज्यते न तु तस्य मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । तथा हि बुद्धीन्द्रियेत्य् आदि-प्रकरणम् । तत्र तद्-आश्रयत्व-तत्- प्रकाश्यत्व-तद्-अव्यतिरिक्तत्वेभ्यो हेतुभ्यो बुद्धीन्द्रियादीनां परमात्म-स्वभाव-शक्तिमयत्वम् आह । बुद्धीन्द्रियार्थ-रूपेण ज्ञानं भाति तद्-आश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्याम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत् ॥ [भ्प् १२.४.२३] अन्तःकरण-बहिः-करण-विषय-रूपेण परमात्म-लक्षणं ज्ञानम् एव भाति तस्माद् अन्यद् एव बुद्ध्य्-आदि-वस्त्व् इत्य् अर्थः । यतस् तद्-आश्रयं तेषाम् आश्रय-रूपं तज् ज्ञानम् । क्लीब्त्वम् आर्षम् । तथापि राज-भृत्ययोर् इवात्यन्त- भेदः स्यात् । तत्र हेत्व्-अन्तरेऽप्य् आह । दृश्यत्वं तत्-प्रकाश्यत्वम् अव्यतिरेकस् तद्-व्यतिरेके व्यतिरेकः ताभ्याम् । तस्मात् एक-देश-स्थितस्याग्नेर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । इत्य् [विप् १.२२.५६] आदिवद् बुद्ध्य्-आदीनां तत्- स्वाभाविक-शक्तिमयत्वम् एव सेत्स्यतीति भावः । यत् खल्व् आद्य्-अन्तवत् शुक्त्य्-आदौ कदाचिद् एवारोपितं रजतं तत् पुनर् अवस्तु तद्-आश्रयकत्व-तत्- प्रकाशकत्व-तद्-अव्यतिरेकाभावात् । शुक्त्य्-आदि-वस्तु न भवति शुक्त्य्- आदिभ्योऽनन्यन् न भवतीत्य् अर्थः । ततश् चैक-विज्ञानेन सर्व-विज्ञान- प्रतिज्ञा विरुद्धेतेति भावः ॥७२॥

[71] evaṃ jagataḥ satyatvam aṅgīkṛtaṃ tac ca naśvaram iti | tatra naśvaratvaṃ nātyantikaṃ kintv avyaktatayā sthiter adṛśyatā-mātram eva | sat-kāryatā- samprattipatteḥ | yad bhūtaṃ bhavac ca bhaviṣyac cety ādi śruteḥ | ataeva śuktitve rajatvam iva tasyāvyakta-rūpatve jagattvam asan na bhavati | paṭavac ca iti [Vs 2.1.20] nyāyena jagad eva hi sūkṣmatāpannam avyaktam iti dṛśyatvena bhrānti-rajata-kakṣam api jagat tad-vilakṣaṇa-sattākaṃ tathātmavad apariṇatatvābhāvena naikāvastha-sattākam ity evam artha- siddhaye tad-anantaram evāhuḥ | na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anumitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rasa | ata upamīyate draviṇa-jāti-vikalpa-pathair vitatha-mano-vilāsa-mṛtam ity avayasnty abudhāḥ || [BhP 10.87.37] yad yadi idaṃ viśvam agre sṛṣṭeḥ pūrvaṃ nāsat nāsīt tadā na bhaviṣyan nābhaviṣyad eva aḍāgamābhāva ārṣaḥ ākāśe kusumam iveti | śrutayaś āsīd eveti vadanti sad eva saumyedam agra āsīt ātmā vā yad idam agra āsīd ity ādyāḥ | tad evaṃ sūkṣmatayā tvat-tādātmyena sthitaṃ kāraṇāvastham idaṃ jagat vistṛtataya kāryāvasthaṃ bhavati | ato yan-nidhanān nāśa-mātrād dhetoḥ śuktau rajatam iva tvayi tad idam antarā sṛṣṭi-madhya eva na tv agre cānte ca vibhātīty anumitaṃ tan mṛṣeti pramāṇa-siddhaṃ na bhavatīty arthaḥ | tatra hetum āhur ekarase iti | anubhavāntarā-viṣayānanda-svāda iti | yasminn anubhūte sati viṣayāntara-sphūrtir na sambhavati tasmiṃs tvayi śukty-ādi- nikṛṣṭa-vastūnīva viṣayāropaḥ kathaṃ syād ity arthaḥ | dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasthān || ity [BhP 10.87.35] asmākam evokteḥ || ato'cintya-śaktyā svarūpād acyutasyaiva tava pariṇāma-svīkāreṇa draviṇa- jātīnāṃ dravya-mātrāṇāṃ mṛl-lohādīnāṃ vikalpā bhedā ghaṭa- kuṇḍalādayas teṣāṃ panthāno mārgāḥ prakārās tair evāsmābhir upamīyate na tu kutrāpi bhramara-jatādibhiḥ | yasmād evaṃ tasmād vitathā mano- vilāsāḥ ya etādṛśam eva ṛtaṃ tad-rūpaṃ brahma vedaṃ jagad ity abudhā evāvayanti manyante | tasya tad-adhiṣṭhānatvāsamabhavād iti bhāvaḥ | ita- śabda-prayogas tv atra mithyāsambandha-rāhitya-vyañjanārtham va kṛta iti jñeyam | atra sat-kāryavādinām ayam abhiprāyaḥ | mṛt-piṇḍādi-kārakair yo ghaṭa utpadyate sann asan vā | ādye piṣṭa-peṣaṇam | dvitīye kriyāyāḥ kārakaiś ca tat-siddhir iti dik | tasmān na prakaṭam eva sanna cātyantam asan kintv avyaktatayā mṛt-piṇḍe eva sthito'sau yathā kāraka-tan-niṣpanna-kriyā-yogena vyajyate | tathā parama-kāraṇe tvayi sthitaṃ viśvaṃ tvat-svābhāvika-śakti-tan- niṣpanna-kriyā-yogeneti | atra sva-vedāntitva-prakhyāpakānām anyathā- yukti-viruddham eva | mana eva bhūta-kāryam iti hi tatra prasiddhaṃ yukti- viruddhaṃ ca | mano'haṅkārādīnāṃ manaḥ-kalpitatvāsambhavāt | tathā hi sati veda-viruddho'nīśvara-vādaś ca prasajyeta | sa ca ninditaḥ pādme - śrutayaḥ smṛtayaś caiva yuktayaś ceśvaraṃ param | vadanti tad-viruddhaṃ yo vadet tasmān na cādhamaḥ || iti | asatyam apratiṣṭhante jagad āhur anīśvaram | aparaspara-sambhūtaṃ kim anyat kāma-haitukam || iti [Gītā 16.8] śrī-gītopaniṣadam anīśvara-vādina eva vyācakṣate | asatyaṃ mithyā-bhūtaṃ satyāsatyābhyām anirvacanīyatvenāpratiṣṭhaṃ nirdeśa-śūnyaṃ sthāṇau puruṣatvavat brahmaṇīśvaratvasyājñāna-mātra-kalpitatvād īśvarābhimānī tatra kaścin nāstīty anīśvaram eva jagat aparaspara-sambhūtam anādy- ajñāna-paramparā-sambhūtam aparasparāḥ kriyā-sātatye ataḥ kāma-haitukaṃ manaḥ saṅkalpa-mātra-jātaṃ svapnavad ity arthaḥ | atra pravṛttiṃ cety ādinā teṣāṃ saṃskāra-doṣa uktaḥ | etāṃ dṛṣṭim ity [Gītā 16.9] ādinā tu gatiś ca nindiṣyate iti jñeyam ebhir eva brahmaṇa aiśvaryopādir māyāpi jīvājñāna-kalpitā tayaiva jagat-sṛṣṭir iti matam | yad uktaṃ tadīya-bhāṣye tad-ananyatvam ity [Vs 2.1.15] ādi-sūtre - sarva-jñeśvarasyātmabhūte ivāvidyā-kalpite nāma-rūpe tatvātattvābhyām anirvacanīye saṃsāra-prapañca-bīja-bhūte sarvajñeśvarasya māyā-śaktiḥ prakṛtir iti śruti-smṛtyor abhilapyete iti | kintv atra vidyāvidye mama tanū ity [BhP 11.11.3] ādi śrī-bhagavad-vākyena tu viruddham iti | ato māyāvādatayā cāyaṃ vādaḥ khyāyate | tad evaṃ ca pādmottara-khaṇḍe devīṃ prati pāṣaṇḍa-śāstraṃ gaṇatayā śrī- mahādevenoktam - māyāvādam asac chāstraṃ pracchannaṃ bauddham ucyate | mayaivaṃ kathitaṃ devi kalau brāhmaṇa-rūpiṇā || vedānte tu mahā-śāstre māyāvādam avaidikam | mayaiva vakṣyate devi jagatāṃ nāśa-kāraṇāt || iti | tac cāsurāṇāṃ mohanārthaṃ bhagavata evājñayeti tatraivoktam asti | tayā ca pādma evānyatra śaive ca -- dvāparādau yuge bhūtvā kalayā mānuṣādiṣu | svāgamaiḥ kalpatais tvaṃ ca janān mad-vimukhān kuru || iti śrī-bhagavad-vākyam iti dik | ataevoktaṃ śrī-nṛsiṃha-purāṇe yama- vākyam - viṣadhara-kaṇa-bhakṣa-śaṅkaroktīr daśabala-pañca-śikhākṣa-pāda-vādān | mahad api suvicārya loka-tantraṃ bhagavad-uktim ṛte na siddhir asti || iti | sarve'tra vāda-granthā eva nirdiṣṭā na tu mantra-granthā iti nāmākṣaram eva sākṣān nirdiṣṭam iti ca nānyathā mananīyam | ato yat kvacit tat-tat- praśaṃsā vā syāt tad api nitānta-nāstika-vādaṃ nirjityāṃśenāpy āstikya- vādaḥ khyāpita ity apekṣayā jñeyam | tasmāt svatantra īśvara eva sarva- sraṣṭā na tu jīvaḥ | svājñānena sva-śaktyaivety āyātam | tad uktaṃ śrī- bādarāyaṇenāpi bahutra saṃjñā-mūrti-k ptis tu trivṛt kurvata upadeśād ity [Vs 2.4.20] ādiṣu | atas tan-mano'sṛjata manaḥ prajāpatim ity ādau manaḥ-śabdena samaṣṭi- mano'dhiṣṭhātā śrīmān aniruddha eva | bahu syāṃ prajāyeya iti [Chā 6.2.3] tat-saṅkalpa eva vā vācyaḥ | satya-svābhāvikācintya-śaktiḥ parameśvaras tuccha-māyikam api na kuryāt cintāmaṇīnām adhipatiḥ svayaṃ cintāmaṇir eva vā kūṭa-kanakādivat | tathā ca mādhva-bhāṣya-pramāṇitā śrutiḥ - athainam āhuḥ satya-karmeti satyaṃ hy evedaṃ viśvam asṛjata iti | evaṃ ca -- satya-vrataṃ satya-paraṃ tri- satyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye | satyasya satyam ṛta- satya-netraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannaḥ || [BhP 10.2.26] ity atra satya-saṅkalpatvaṃ satya-pārāyaṇatvaṃ sṛṣṭy-ādi-līlā-trayeṣu satyatvaṃ satyasya viśvasya kāraṇatvaṃ satya eva viśvasminn antaryāmitayā sthitatvaṃ satyasya tasya sthitatā-hetutvaṃ satya-vacanasyāvyabhicāri-diṣṭeś ca pravartakatvaṃ satya-rūpatvam ity eteṣām arthānām ākūtaṃ paripāṭī ca saṅgacchate | anyathā satyasya yonim ity ādau traye tatrāpi nihitaṃ ca satya ity atrākasmād ardha-jaratīya-nyāyena kaṣṭa-kalpanāmayārthāntare tu bhagavatā sva-pratiśrutaṃ satya-kṛtaṃ yat tat tad yuktam evety ato brahmādibhis tathā stave svārasya-bhaṅgaḥ syāt prakrama-bhaṅgaś ca | tasmāt satyam eva viśvam iti sthitam || 10.87 || śrutayaḥ śrī-bhagavantam ||71|| [72] tad eva na yad idam agra āsety anena prākṛta-layo'pi sat-kārya- vāde'nugamitaḥ | ātyantike tu mokṣa-lakṣaṇa-laye na pṛthivyādīnāṃ nāśaḥ | jīva-kṛtena tathā bhāvanā-mātreṇa svābhāvika-paramātma-śakti-mayānāṃ teṣāṃ nāśāyukteḥ | labdha-mokṣeṣu śrī-parīkṣitādiṣu tad-deha-sthānām api pṛthivy-ādy-aṃśānāṃ sthiteḥ śravaṇāt tathā hiraṇyagarbhāṃśānāṃ buddhy- ādīnām api bhaviṣyati | atas teṣv adhyāsa-parityāga evātyantika-laya ity ucyate | ataeva ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśaḥ syād yathā purā | evaṃ dehe mṛte jīvo brahma sampadyate punaḥ || ity atra | tathā - evaṃ samīkṣya cātmānam ātmany ādhāya niṣkale | daśantaṃ takṣakaṃ pāde lelihānaṃ viṣānalam || na drakṣyasi śarīraṃ tvaṃ viśvaṃ ca pṛthag-ātmanaḥ || [BhP 12.5.12] ity atrāpy upādheḥ saṃyoga eva partiyajyate na tu tasya mithyātvaṃ pratipādyate | tathā hi buddhīndriyety ādi-prakaraṇam | tatra tad-āśrayatva-tat- prakāśyatva-tad-avyatiriktatvebhyo hetubhyo buddhīndriyādīnāṃ paramātma-svabhāva-śaktimayatvam āha | buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṃ bhāti tad-āśrayam | dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat || [BhP 12.4.23] antaḥkaraṇa-bahiḥ-karaṇa-viṣaya-rūpeṇa paramātma-lakṣaṇaṃ jñānam eva bhāti tasmād anyad eva buddhy-ādi-vastv ity arthaḥ | yatas tad-āśrayaṃ teṣām āśraya-rūpaṃ taj jñānam | klībtvam ārṣam | tathāpi rāja-bhṛtyayor ivātyanta- bhedaḥ syāt | tatra hetv-antare'py āha | dṛśyatvaṃ tat-prakāśyatvam avyatirekas tad-vyatireke vyatirekaḥ tābhyām | tasmāt eka-deśa-sthitasyāgner jyotsnā vistāriṇī yathā | ity [ViP 1.22.56] ādivad buddhy-ādīnāṃ tat- svābhāvika-śaktimayatvam eva setsyatīti bhāvaḥ | yat khalv ādy-antavat śukty-ādau kadācid evāropitaṃ rajataṃ tat punar avastu tad-āśrayakatva-tat- prakāśakatva-tad-avyatirekābhāvāt | śukty-ādi-vastu na bhavati śukty- ādibhyo'nanyan na bhavatīty arthaḥ | tataś caika-vijñānena sarva-vijñāna- pratijñā viruddheteti bhāvaḥ ||72||

[७३] एवम् असत्-कार्य-वादान्तरेऽपि ज्ञेयम् । एकस्यापि वस्तुनोऽंशभेदेनाश्रयाश्रयित्वं स्वयम् एव दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- दीपश् चक्षुषश् च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धीः खानि मात्राश् च न स्युर् अन्यतमादृतात् ॥ [भ्प् १२.४.२४] दीपश् चकू-रूपाणां महाभूत-ज्योतिर्-अंश-रूपत्वात् दीपादिकं न ततः पृथक् । एवं धी-प्रभृतीनि ऋतात् परमात्मनो न पृथक् स्युः । तथापि यथा महा-भूत-ज्योतिर् दीपादि-दोषेण न लिप्यते तथा बुद्ध्यदि-दोषेण परमात्मापि । तद्वद् अस्याप्य् अन्यतमत्वाद् इत्य् आह अन्यतमाद् इति ।

[73] evam asat-kārya-vādāntare'pi jñeyam | ekasyāpi vastuno'ṃśabhedenāśrayāśrayitvaṃ svayam eva dṛṣṭāntena spaṣṭayati -- dīpaś cakṣuṣaś ca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet | evaṃ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamādṛtāt || [BhP 12.4.24] dīpaś cakū-rūpāṇāṃ mahābhūta-jyotir-aṃśa-rūpatvāt dīpādikaṃ na tataḥ pṛthak | evaṃ dhī-prabhṛtīni ṛtāt paramātmano na pṛthak syuḥ | tathāpi yathā mahā-bhūta-jyotir dīpādi-doṣeṇa na lipyate tathā buddhyadi-doṣeṇa paramātmāpi | tadvad asyāpy anyatamatvād ity āha anyatamād iti |