Sections 84–98

[८४] पृथक् पृथक् ज्ञानादि-फलेऽपि साध्ये नास्तीत्य् आह -- यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान-वैराग्यतश् च यत् । योगेन दाम-धर्मेण श्रेयोभिर् इतरैर् अपि ॥ सर्वं मद्-भक्ति-योगेन मद्-भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्-धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ [भ्प् ११.२०.३२-३३] इतरैस् तीर्थ-यात्रा-व्रतादिभिर् अपि यद् भाव्यं तत् सर्वं मद्-भक्ति-योगेन मद्-भक्तौ लभते । तत्राप्य् अञ्जसा अनायासेनैव किं तत् सर्वम् । तद् आह - स्वर्गावर्गम् इति । स्वर्गः प्रापञ्चिक-सुखं सत्त्व-शुद्ध्य्-आदि- क्रमेणापवर्गो मोक्ष-सुखं च । तद्-अतिक्रमि-सुखं च भवतीत्य् आह - मद्-धाम वैकुण्ठं चेति । कथञ्चिद् भक्त्य्-उपकरणत्वेनैव यदि वाञ्छति कश्चित्, तत्र श्री-चित्रकेत्व्-आदिवत् स्वर्ग-वाञ्छा । तस्य भक्त्य्- उपकरणत्वं चोक्तं - रेमे विद्याधर-स्त्रीभिर् गापयन् हरिम् ईश्वरम् [भ्प् ६.१७.३] इति । श्री-शुकादिवद्-अपवर्ग-वाञ्छा । तत्-प्रार्थनया गो- शृङ्गोपरि-सर्षप-स्थिति-कालं व्याप्य श्री-कृष्णेन दूरीकृतायां मायायां सत्यां मातृ-गर्भाद् बहिर्बभूव इति ब्रह्म-वैवर्त-कथा । तत्र च भक्त्य्-उपकरणत्वं ब्रह्म-भूतः प्रसन्नात्मा इत्य्-आदि-गीता-वचनात् । तथा प्राप्त-भगवत्-पार्षद-तदीय-वृन्द-विशेषवद् वैकुण्ठेच्छा । ते हि प्रेम्णा साक्षात् श्री-भगवच्-चरणारविन्द-सेवेच्छयैव तत्-प्रार्थ्यं (पगे २८) प्राप्तवन्तः । यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषामृषभानु-वृत्त्या [भ्प् ३.१५.२५] ॥ ११.२० ॥ श्री-भगवान् ॥ ८१-८४॥

[84] pṛthak pṛthak jñānādi-phale'pi sādhye nāstīty āha -- yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat | yogena dāma-dharmeṇa śreyobhir itarair api || sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate'ñjasā | svargāpavargaṃ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati || [BhP 11.20.32-33] itarais tīrtha-yātrā-vratādibhir api yad bhāvyaṃ tat sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhaktau labhate | tatrāpy añjasā anāyāsenaiva kiṃ tat sarvam | tad āha - svargāvargam iti | svargaḥ prāpañcika-sukhaṃ sattva-śuddhy-ādi- krameṇāpavargo mokṣa-sukhaṃ ca | tad-atikrami-sukhaṃ ca bhavatīty āha - mad-dhāma vaikuṇṭhaṃ ceti | kathañcid bhakty-upakaraṇatvenaiva yadi vāñchati kaścit, tatra śrī-citraketv-ādivat svarga-vāñchā | tasya bhakty- upakaraṇatvaṃ coktaṃ - reme vidyādhara-strībhir gāpayan harim īśvaram [BhP 6.17.3] iti | śrī-śukādivad-apavarga-vāñchā | tat-prārthanayā go- śṛṅgopari-sarṣapa-sthiti-kālaṃ vyāpya śrī-kṛṣṇena dūrīkṛtāyāṃ māyāyāṃ satyāṃ mātṛ-garbhād bahirbabhūva iti brahma-vaivarta-kathā | tatra ca bhakty-upakaraṇatvaṃ brahma-bhūtaḥ prasannātmā ity-ādi-gītā-vacanāt | tathā prāpta-bhagavat-pārṣada-tadīya-vṛnda-viśeṣavad vaikuṇṭhecchā | te hi premṇā sākṣāt śrī-bhagavac-caraṇāravinda-sevecchayaiva tat-prārthyaṃ (page 28) prāptavantaḥ | yac ca vrajanty animiṣāmṛṣabhānu-vṛttyā [BhP 3.15.25] || 11.20 || śrī-bhagavān || 81-84||

[८५] अन्ते च - एषा बुद्धिमतां बुद्धिर् मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यम् अनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ [भ्प् ११.२९.२२] टीका च - अतो मद्-भजनम् एव बुद्धेर् विवेकस्य मनीषायाश् चातुर्यस्य च फलम् इत्य् आह एषेति । ताम् एव दर्शयति सत्यम् अमृतं च मा माम् अनृतेनासत्येन मर्त्येन विनाशिना मनुष्य-देहेन इह अस्मिन्न् एव जन्मनि प्राप्नोतीति यत् सैव बुद्धिर् मनीषा चेति । बुद्धिर् विवेको मनीषा चातुर्यम् इत्य् एषा । पूर्वं भक्ति-प्रकरणस्य गतत्वाद् इत्य् अतो हेतूपन्यासः कृतः - हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छ-वृत्तिः शिविर् बलिः । व्याधः कपोतो बहवो ह्य् अध्रुवेण ध्रुवं गताः ॥ [भ्प् १०.७२.१९] इति । ॥ ११.२९ ॥ ८५ ॥

[85] ante ca - eṣā buddhimatāṃ buddhir manīṣā ca manīṣiṇām | yat satyam anṛteneha martyenāpnoti māmṛtam || [BhP 11.29.22] ṭīkā ca - ato mad-bhajanam eva buddher vivekasya manīṣāyāś cāturyasya ca phalam ity āha eṣeti | tām eva darśayati satyam amṛtaṃ ca mā mām anṛtenāsatyena martyena vināśinā manuṣya-dehena iha asminn eva janmani prāpnotīti yat saiva buddhir manīṣā ceti | buddhir viveko manīṣā cāturyam ity eṣā | pūrvaṃ bhakti-prakaraṇasya gatatvād ity ato hetūpanyāsaḥ kṛtaḥ - hariścandro rantideva uñcha-vṛttiḥ śivir baliḥ | vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ || [BhP 10.72.19] iti | || 11.29 || 85 ||

[८६] श्री-शुकोपदेशोपसंहारे च श्रवणम् उपलक्ष्य - संसार-सिन्धुम् अतिदुस्तरम् उत्तितीर्षोर् नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीला-कथा-रस-निषेवणम् अन्तरेण पुंसो भवेद् विविध-दुःख-दवार्दितस्य ॥ [भ्प् १२.४.४०] टीका च - अन्यः प्लव उत्तरण-साधनं न भवेद् उपायान्तराभावाद् इत्य् एषा । अन्यासाम् अपि भक्तीनां तत्-पूर्वकत्वेनैव प्रवृत्तेर् उपायान्तरासम्भवत्वम् उक्तम् । एतद्-अनन्तराध्यायश् च तादृशोपक्रमोपसंहार-मय एव । अत्रानुगीयतेऽभीक्ष्णं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रः क्रोध-समुद्भवः ॥ [भ्प् १२.५.१] इत्य् उपक्रम्य, एतत् कथितं तात यद् आत्मा पृष्टवान् नृपः [भ्प् १.१९.५] हरेर् विश्वात्मनश् चेष्टां किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि [भ्प् १२.५.१४] इत्य् उपसंहारेऽपि । तादृश-महिमत्वेन पूर्वोक्त-लीला-कथा-श्रवणस्यैव प्राधान्यात् अत उपक्रमोपसंहार-निर्दिष्टत्वात् श्रवणोपलक्षित-भक्तेर् एवात्रापि प्राधान्यम् । यस् तु तन्-मध्ये त्वं तु राजन् मरिष्यति [भ्प् १२.५.२] इत्य् आदिना ज्ञानोपदेशः स च तस्य या प्राग् अवगता भक्ति-निष्ठाया एव स्वयं दर्शयिष्यमाणत्वात् । तत्र प्राचीना तन्-निष्ठा यथा प्रथमे कृष्णाङ्घ्रि-सेवाम् अधिमन्यमानः [भ्प् १.१९.५] इति । दध्यौ मुकुन्दाङ्घ्रिम् अनन्य-भावः [भ्प् १.१९.७] इत्य् आदि तन्-निष्ठतैव । तद्- भय-परित्यागो यथा तद्-वाक्ये - (पगे २९) द्विजोपसृष्टः कुहकस् तक्षको वा दशत्व् अलं गायत विष्णु-गाथाः ॥ [भ्प् १.१९.१५] इति । तज्-ज्ञानोपदेशम् अबहु मत्वा श्रवण-लक्षणया भक्त्यैव स्व- कृतार्थत्वम् उक्तम् । सिद्धोऽस्म्य् अनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच् च मे साक्षाद् अनादि-निधनो हरिः ॥ नात्यद्भुतम् अहं मन्ये महताम् अच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु ताप-तप्तेषु भूतेषु यद्-अनुग्रहः ॥ पुराण-संहिताम् एताम् अश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तमःश्लोको भगवान् अनुवर्ण्यते ॥ [भ्प् १२.६.२-४] इति । पुनश् चैकेन पद्येन तद्-वाक्य-गौरव-मात्रेणाङ्गीकृतस्य ब्रह्म- ज्ञानस्य तक्षकादि-भय-निवृत्ति-हेतुत्वम् उक्त्वाप्य् अन्येन तद्-ऊर्ध्वम् अधोक्षज एव वाक्-चेतसोस् तन्-नाम-कीर्तन-ध्यानावेशानुज्ञा प्रार्थिता । भगवंस् तक्षकादिभ्यो मृत्युं यो न बिभेम्य् अहम् । प्रविष्टो भ्रम-निर्वाणम् अभयं दर्शितं त्वया ॥ अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्य् अधोक्षजे । मुक्त-कामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्य् असून् ॥ [भ्प् १२.६.५-६] इति । अथ पुनर् अन्येन पद्येनाज्ञान-निरासक-ज्ञान-विज्ञान-सिद्धिश् च भगवत्- पदारविन्द-दर्शनानन्दान्तर्भूतैव मम स्फुरतीति विज्ञापितम् । यथा - अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञा-विज्ञान-निष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ॥ [भ्प् १२.६.७] इति । अत्र पद-शब्दस्य चरणारविन्दाभिधायकत्वे ज्ञानेन वैयासकि-शब्दितेन भेजे खगेन्द्र-ध्वज-पाद-मूलम् [भ्प् १.१८.१६] इत्य् एवास्ति प्रथमे साधकम् । तद् एतत् प्रकरणार्थस् तत्र श्री-सूतेनैव स्पष्टीकृतः । ब्रह्म-कोपोत्थिताद् यस् तु तक्षकात् प्राण-विप्लवात् । न सम्मुमोहोरु-भयाद् भगवत्य् अर्पिताशयः ॥ [भ्प् १.१८.२] नोत्तमश्लोक-वार्तानां जुषतां तत्-कथामृतम् । स्यात् सम्भ्रमोऽन्त-कालेऽपि स्मरतां तत्-पदाम्बुजम् ॥ [भ्प् १.१८.४] इति । तथा पूर्वं द्वादशस्यैव तृतीये प्रथम-स्कन्धान्तःस्थस्य - अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत् कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ [भ्प् १.१९.३४] इत्य् अस्य राज-प्रश्नस्योत्तरत्वेन भगवद्-ध्यान-कीर्तने एव स्वयं श्री- शुकदेवेनाप्य् उपदिष्टे -- तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्य् अवहितस् ततो याति परां गतिम् ॥ म्रियमाणैर् अभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः । आत्म-भावं नयत्य् अङ्ग सर्वात्मा सर्व-सम्भवः ॥ कलेर् दोष-निधे राजन्न् अस्ति ह्य् एको महान् गुणः कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्त-सङ्गः परं व्रजेत् ॥ [भ्प् १२.३.४८-५०] इत्य् आदिना ततस् तत्र केशव अवहितः कृतावधान आत्म-भावम् आत्मनो भक्तिम् । अस्तु तावद् आयास-(पगे ३०) साध्यं ज्ञानम् । हि यस्माद् अनायास- साध्यात् कीर्तनाद् एवेत्य् अर्थः । द्वितीय-स्कन्धेऽपि न ह्य् अतोऽन्यः शिवः पन्था [भ्प् २.२.३३] इत्य् आदिना एवम् एतन् निगदितम् [भ्प् २.३.१] इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन नानाङ्गवान् शुद्ध-भक्ति-योग एव तत्रोत्तरत्वेन पर्यवसितः । तत्रापि पिबन्ति ये भगवतः [भ्प् २.२.३७] इत्य् आदिना लीला-कथा-श्रवण एव परम-पर्यवसानं दृश्यते । तस्मात् साधूक्तं त्वं तु राजन् मरिष्येति इत्य् आदिकं तद्-भक्ति-निष्ठा-प्रकटनार्थम् एवेति । यथो भक्ताव् एव तद्- उपदेशस्य तात्पर्यम् । अतएव द्वितीयस्याष्टमे राज-प्रार्थना च नान्यथा स्यात् । कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस् त्यक्ष्ये कलेवरम् [भ्प् २.८.२] इत्य् आदि । ॥ १२.४ ॥ श्री-शुकः ॥ ८६ ॥ [८७-९१] श्री-सूतोपदेशान्तेऽपि पञ्चभिः - नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युत-भाव-वर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यद् अप्य् अकारणम् ॥ [भ्प् १२.१२.५२] टीका च - इदानीं ज्ञान-कर्मादराद् अपि भगवत्-कीर्तनादिष्व् एवादरः कर्तव्य इत्य् आह नैष्कर्म्यं तत्-प्रकाशकं यज् ज्ञानं यतो निरञ्जनम् उपाधि-निवर्तकं, तद् अपि अच्युत-भक्ति-वर्जितं चेन् न शोभते नापरोक्ष- पर्यन्तं भवतीत्य् अर्थ इत्य् आदिका । यशः-श्रियाम् एव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचार-तपः-श्रुतादिषु । अविस्मृतिः श्रीधर-पाद-पद्मयोर् गुणानुवाद-श्रवणादिभिर् हरेः ॥ [भ्प् १२.१२.५३] टीका च -किं च वर्णाश्रमाचारादिषु यः परो महान् परिश्रमः स यशो- युक्तायां श्रियाम् एव कीर्तो सम्पदि वा केवलं न परम-पुरुषार्थः । गुणानुवादादिभिस् तु श्रीधर-पाद-पद्मयोर् अविस्मृतिर् भवति इत्य् एषा । तथा -- अविस्मृतिः कृष्ण-पदारविन्दयोः क्षिणोत्य् अभद्राणि च शं तनोति च । सत्त्वस्य शुद्धिं परमां च भक्तिं ज्ञानं च विज्ञान-विराग-युक्तम् ॥ [भ्प् १२.१२.५४] स्पष्टम् । तथा - यूयं द्विजाग्र्या बत भूरि-भागा यच्-छश्वद्-आत्मन्य्-अखिलात्म-भूतम् । नारायणं देवम् अदेवम् ईशम् अजस्र-भावा भजताविवेश्य ॥ [भ्प् १२.१२.५५] टीका च - तद् एवं श्रोतॄण् आत्मानं चाभिनन्दयन्न् आह । तथा यूयम् इति द्वाभ्याम् । त्था हि द्व्जाग्र्या यद् यस्माद् आत्मन्य् अन्तःकरणे श्री- नारायणम् आविवेश्य शश्वद् भजत । सम्भावनायां लोट् । अतो भूरि-भागा बहु-पुण्यवन्तः कथम्भूतम् अखिलात्म-भूतं सर्वानर्यामिणम् अत एव देवं सर्वोपास्यम् । अदेवं न देवोऽन्यो यस्य तम् । कुत ईशम् । यद् वा यस्माद् यूयं भूरि-भागास् तप आदिना सम्पन्नास् ततो नारायणं भजतेति विधिः इत्य् एषा । (पगे ३१) अत्र तप-आदि-सम्पत्तेः सार्थकत्वं नारायण-भजनेन भवतीति स्वाम्य्- अभिप्रायः । तथा - अहं च संसारित आत्म-तत्त्वं श्रुतं पुराणे परमर्षि-वक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्य् ऋषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ [भ्प् १२.१२.५६] एतत्-प्रसङ्गेनाहं चात्म-तत्त्वम् अखिलात्म-भूतं नारायणं स्मारितः । तं प्रति परमोत्कण्ठितीकृतोऽस्मीत्य् अर्थः । यद् आत्म-तत्त्वं मे मया महर्षि-वक्त्राच् छ्रुतम् ॥ ॥ १२.१२ ॥ श्री-सूतः ॥ ८७-९१ ॥

[86] śrī-śukopadeśopasaṃhāre ca śravaṇam upalakṣya - saṃsāra-sindhum atidustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya | līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṃso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya || [BhP 12.4.40] ṭīkā ca - anyaḥ plava uttaraṇa-sādhanaṃ na bhaved upāyāntarābhāvād ity eṣā | anyāsām api bhaktīnāṃ tat-pūrvakatvenaiva pravṛtter upāyāntarāsambhavatvam uktam | etad-anantarādhyāyaś ca tādṛśopakramopasaṃhāra-maya eva | atrānugīyate'bhīkṣṇaṃ bhagavān harir īśvaraḥ | yasya prasādajo brahmā rudraḥ krodha-samudbhavaḥ || [BhP 12.5.1] ity upakramya, etat kathitaṃ tāta yad ātmā pṛṣṭavān nṛpaḥ [BhP 1.19.5] harer viśvātmanaś ceṣṭāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi [BhP 12.5.14] ity upasaṃhāre'pi | tādṛśa-mahimatvena pūrvokta-līlā-kathā-śravaṇasyaiva prādhānyāt ata upakramopasaṃhāra-nirdiṣṭatvāt śravaṇopalakṣita-bhakter evātrāpi prādhānyam | yas tu tan-madhye tvaṃ tu rājan mariṣyati [BhP 12.5.2] ity ādinā jñānopadeśaḥ sa ca tasya yā prāg avagatā bhakti-niṣṭhāyā eva svayaṃ darśayiṣyamāṇatvāt | tatra prācīnā tan-niṣṭhā yathā prathame kṛṣṇāṅghri-sevām adhimanyamānaḥ [BhP 1.19.5] iti | dadhyau mukundāṅghrim ananya-bhāvaḥ [BhP 1.19.7] ity ādi tan-niṣṭhataiva | tad- bhaya-parityāgo yathā tad-vākye - (page 29) dvijopasṛṣṭaḥ kuhakas takṣako vā daśatv alaṃ gāyata viṣṇu-gāthāḥ || [BhP 1.19.15] iti | taj-jñānopadeśam abahu matvā śravaṇa-lakṣaṇayā bhaktyaiva sva- kṛtārthatvam uktam | siddho'smy anugṛhīto'smi bhavatā karuṇātmanā | śrāvito yac ca me sākṣād anādi-nidhano hariḥ || nātyadbhutam ahaṃ manye mahatām acyutātmanām | ajñeṣu tāpa-tapteṣu bhūteṣu yad-anugrahaḥ || purāṇa-saṃhitām etām aśrauṣma bhavato vayam | yasyāṃ khalūttamaḥśloko bhagavān anuvarṇyate || [BhP 12.6.2-4] iti | punaś caikena padyena tad-vākya-gaurava-mātreṇāṅgīkṛtasya brahma- jñānasya takṣakādi-bhaya-nivṛtti-hetutvam uktvāpy anyena tad-ūrdhvam adhokṣaja eva vāk-cetasos tan-nāma-kīrtana-dhyānāveśānujñā prārthitā | bhagavaṃs takṣakādibhyo mṛtyuṃ yo na bibhemy aham | praviṣṭo bhrama-nirvāṇam abhayaṃ darśitaṃ tvayā || anujānīhi māṃ brahman vācaṃ yacchāmy adhokṣaje | mukta-kāmāśayaṃ cetaḥ praveśya visṛjāmy asūn || [BhP 12.6.5-6] iti | atha punar anyena padyenājñāna-nirāsaka-jñāna-vijñāna-siddhiś ca bhagavat- padāravinda-darśanānandāntarbhūtaiva mama sphuratīti vijñāpitam | yathā - ajñānaṃ ca nirastaṃ me jñā-vijñāna-niṣṭhayā | bhavatā darśitaṃ kṣemaṃ paraṃ bhagavataḥ padam || [BhP 12.6.7] iti | atra pada-śabdasya caraṇāravindābhidhāyakatve jñānena vaiyāsaki-śabditena bheje khagendra-dhvaja-pāda-mūlam [BhP 1.18.16] ity evāsti prathame sādhakam | tad etat prakaraṇārthas tatra śrī-sūtenaiva spaṣṭīkṛtaḥ | brahma-kopotthitād yas tu takṣakāt prāṇa-viplavāt | na sammumohoru-bhayād bhagavaty arpitāśayaḥ || [BhP 1.18.2] nottamaśloka-vārtānāṃ juṣatāṃ tat-kathāmṛtam | syāt sambhramo'nta-kāle'pi smaratāṃ tat-padāmbujam || [BhP 1.18.4] iti | tathā pūrvaṃ dvādaśasyaiva tṛtīye prathama-skandhāntaḥsthasya - ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ gurum | puruṣasyeha yat kāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā || [BhP 1.19.34] ity asya rāja-praśnasyottaratvena bhagavad-dhyāna-kīrtane eva svayaṃ śrī- śukadevenāpy upadiṣṭe -- tasmāt sarvātmanā rājan hṛdisthaṃ kuru keśavam | mriyamāṇo hy avahitas tato yāti parāṃ gatim || mriyamāṇair abhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ | ātma-bhāvaṃ nayaty aṅga sarvātmā sarva-sambhavaḥ || kaler doṣa-nidhe rājann asti hy eko mahān guṇaḥ kīrtanād eva kṛṣṇasya mukta-saṅgaḥ paraṃ vrajet || [BhP 12.3.48-50] ity ādinā tatas tatra keśava avahitaḥ kṛtāvadhāna ātma-bhāvam ātmano bhaktim | astu tāvad āyāsa-(page 30) sādhyaṃ jñānam | hi yasmād anāyāsa- sādhyāt kīrtanād evety arthaḥ | dvitīya-skandhe'pi na hy ato'nyaḥ śivaḥ panthā [BhP 2.2.33] ity ādinā evam etan nigaditam [BhP 2.3.1] ity antena granthena nānāṅgavān śuddha-bhakti-yoga eva tatrottaratvena paryavasitaḥ | tatrāpi pibanti ye bhagavataḥ [BhP 2.2.37] ity ādinā līlā-kathā-śravaṇa eva parama-paryavasānaṃ dṛśyate | tasmāt sādhūktaṃ tvaṃ tu rājan mariṣyeti ity ādikaṃ tad-bhakti-niṣṭhā-prakaṭanārtham eveti | yatho bhaktāv eva tad- upadeśasya tātparyam | ataeva dvitīyasyāṣṭame rāja-prārthanā ca nānyathā syāt | kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṃ manas tyakṣye kalevaram [BhP 2.8.2] ity ādi | || 12.4 || śrī-śukaḥ || 86 || [87-91] śrī-sūtopadeśānte'pi pañcabhiḥ - naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam | kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṃ karma yad apy akāraṇam || [BhP 12.12.52] ṭīkā ca - idānīṃ jñāna-karmādarād api bhagavat-kīrtanādiṣv evādaraḥ kartavya ity āha naiṣkarmyaṃ tat-prakāśakaṃ yaj jñānaṃ yato nirañjanam upādhi-nivartakaṃ, tad api acyuta-bhakti-varjitaṃ cen na śobhate nāparokṣa- paryantaṃ bhavatīty artha ity ādikā | yaśaḥ-śriyām eva pariśramaḥ paro varṇāśramācāra-tapaḥ-śrutādiṣu | avismṛtiḥ śrīdhara-pāda-padmayor guṇānuvāda-śravaṇādibhir hareḥ || [BhP 12.12.53] ṭīkā ca -kiṃ ca varṇāśramācārādiṣu yaḥ paro mahān pariśramaḥ sa yaśo- yuktāyāṃ śriyām eva kīrto sampadi vā kevalaṃ na parama-puruṣārthaḥ | guṇānuvādādibhis tu śrīdhara-pāda-padmayor avismṛtir bhavati ity eṣā | tathā -- avismṛtiḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ kṣiṇoty abhadrāṇi ca śaṃ tanoti ca | sattvasya śuddhiṃ paramāṃ ca bhaktiṃ jñānaṃ ca vijñāna-virāga-yuktam || [BhP 12.12.54] spaṣṭam | tathā - yūyaṃ dvijāgryā bata bhūri-bhāgā yac-chaśvad-ātmany-akhilātma-bhūtam | nārāyaṇaṃ devam adevam īśam ajasra-bhāvā bhajatāviveśya || [BhP 12.12.55] ṭīkā ca - tad evaṃ śrotṝṇ ātmānaṃ cābhinandayann āha | tathā yūyam iti dvābhyām | tthā hi dvjāgryā yad yasmād ātmany antaḥkaraṇe śrī- nārāyaṇam āviveśya śaśvad bhajata | sambhāvanāyāṃ loṭ | ato bhūri-bhāgā bahu-puṇyavantaḥ kathambhūtam akhilātma-bhūtaṃ sarvānaryāmiṇam ata eva devaṃ sarvopāsyam | adevaṃ na devo'nyo yasya tam | kuta īśam | yad vā yasmād yūyaṃ bhūri-bhāgās tapa ādinā sampannās tato nārāyaṇaṃ bhajateti vidhiḥ ity eṣā | (page 31) atra tapa-ādi-sampatteḥ sārthakatvaṃ nārāyaṇa-bhajanena bhavatīti svāmy- abhiprāyaḥ | tathā - ahaṃ ca saṃsārita ātma-tattvaṃ śrutaṃ purāṇe paramarṣi-vaktrāt | prāyopaveśe nṛpateḥ parīkṣitaḥ sadasy ṛṣīṇāṃ mahatāṃ ca śṛṇvatām || [BhP 12.12.56] etat-prasaṅgenāhaṃ cātma-tattvam akhilātma-bhūtaṃ nārāyaṇaṃ smāritaḥ | taṃ prati paramotkaṇṭhitīkṛto'smīty arthaḥ | yad ātma-tattvaṃ me mayā maharṣi-vaktrāc chrutam || || 12.12 || śrī-sūtaḥ || 87-91 ||

[९२] तद् एवम् अस्मिन् श्रीमति महा-पुराणे गुरु-शिष्य-भावेन प्रवृत्तानाम् उपदेश-शिक्षा-वाक्येषु हक्तेर् एवाभिधेयत्वं साधितम् । तथा - तत् कथ्यतां महा-भाग यदि कृष्ण-कथाश्रयम् । अथवास्य पदाम्भोज- मकरन्द-लिहां सताम् ॥ [भ्प् १.१६.६] इत्य् अनुसारेण सर्वेषाम् इतिहासानाम् अपि तन्-मात्र-तात्पर्यत्वं ज्ञेयम् । विस्तर-भिया तु न विव्रियते । अन्यत्र च तद् एव दृश्यते । तत्रान्वयेन यथा - एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः । भक्ति-योगो भगवति तन्-नाम-ग्रहणादिभिः ॥ [भ्प् ६.३.२२] पुंसां जीव-मात्राणां परः धर्मः सार्वभौमो धर्म एतावान् एव स्मृतो नैतद् अधिकः । एतावत् त्वम् एवाह - तन्-नाम-ग्रहणादिभिर् यो भक्ति-योगः साक्षाद् भक्तिर् इति । एव-कारेणान्य-व्यावृत्तत्वं स्पष्टयति भवतीति । नाम-ग्रहणादीन्य् अपि यदि कर्मादौ तत्-साद्गुण्याद्य्-अर्थं प्रयुज्यन्ते । तदा तस्य परत्वं नास्ति । तुच्छ-फलार्थ-प्रयोज्यत्वेन तद्- अपराधाद् इत्य् अर्थः । तथैव क्षयिष्णु-फल-दातृत्वं च भवतीति भावः । ॥ ६.३ ॥ श्री-यमः स्व-भटान् ॥ ९२ ॥

[92] tad evam asmin śrīmati mahā-purāṇe guru-śiṣya-bhāvena pravṛttānām upadeśa-śikṣā-vākyeṣu hakter evābhidheyatvaṃ sādhitam | tathā - tat kathyatāṃ mahā-bhāga yadi kṛṣṇa-kathāśrayam | athavāsya padāmbhoja- makaranda-lihāṃ satām || [BhP 1.16.6] ity anusāreṇa sarveṣām itihāsānām api tan-mātra-tātparyatvaṃ jñeyam | vistara-bhiyā tu na vivriyate | anyatra ca tad eva dṛśyate | tatrānvayena yathā - etāvān eva loke'smin puṃsāṃ dharmaḥ paraḥ smṛtaḥ | bhakti-yogo bhagavati tan-nāma-grahaṇādibhiḥ || [BhP 6.3.22] puṃsāṃ jīva-mātrāṇāṃ paraḥ dharmaḥ sārvabhaumo dharma etāvān eva smṛto naitad adhikaḥ | etāvat tvam evāha - tan-nāma-grahaṇādibhir yo bhakti-yogaḥ sākṣād bhaktir iti | eva-kāreṇānya-vyāvṛttatvaṃ spaṣṭayati bhavatīti | nāma-grahaṇādīny api yadi karmādau tat-sādguṇyādy-arthaṃ prayujyante | tadā tasya paratvaṃ nāsti | tuccha-phalārtha-prayojyatvena tad- aparādhād ity arthaḥ | tathaiva kṣayiṣṇu-phala-dātṛtvaṃ ca bhavatīti bhāvaḥ | || 6.3 || śrī-yamaḥ sva-bhaṭān || 92 ||

[९३] तथा च -- सध्रीचीनो ह्य् अयं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतो-भयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायण-परायणाः ॥ [भ्प् ६.१०.१७] अयं पन्थाः श्री-नारायण-भक्ति-मार्गः ॥ ॥ ६.१ ॥ श्री-शुकः ॥ ९३ ॥

[93] tathā ca -- sadhrīcīno hy ayaṃ loke panthāḥ kṣemo'kuto-bhayaḥ | suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇa-parāyaṇāḥ || [BhP 6.10.17] ayaṃ panthāḥ śrī-nārāyaṇa-bhakti-mārgaḥ || || 6.1 || śrī-śukaḥ || 93 ||

[९४] तत्रैवान्वयेन सर्व-शास्त्र-फलत्वं स-कैमुत्यम् आह - श्रुतस्य पुंसां सुचिर-श्रमस्य नन्व् अञ्जसा सूरिभिर् ईडितोऽर्थः । तत्-तद्-गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्दं हृदयेषु येषाम् ॥ [भ्प् ३.१३.४] (पगे ३२) पुंसां श्रुतस्य वेदार्थावगतेर् अयम् एवार्थः प्रयोजनम् ईडितः श्लाघितः । कोऽसौ ? मुकुन्दस्य पादारविन्दं येषां हृदयेषु वर्तते तेषां तद्-गुणानां भगवद्-भक्त्य्-आत्मकानाम् अनुस्मरणं तत् सोऽयम् इति । ततः सुतराम् एव श्री-मुकुन्दस्येत्य् अर्थः । एवम् एवोक्तं वासुदेव-परा वेदाः [भ्प् २.२.२८] इत्य् आदि । भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिर् अन्वीक्ष्य मनीषया । तद् अध्यवस्यत् कूट-स्थो रतिर् आत्मन् यतो भवेत् ॥ [भ्प् २.२.३४] तथा च पाद्मे बृहत्-सहस्र-नाम्नि - स्मर्तव्यः सततं विष्णुर् विस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधि-निषेधाः स्युर् एतयोर् एव किङ्कराः ॥ स्कान्दे प्रभास-खण्डे, लिङ्ग-पुराणे च - आलोड्य सर्व-शास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदम् एव सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा ॥ [लिप् २.७.११] अत एव वेदाद्य्-अर्पण-मन्त्र इति - विद्या-तपो-ध्यान-योनिर् अयोनिर् विष्णुर् ईडितः । ब्रह्म-यज्ञस् ततो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ ॥ ३.१३ ॥ श्री-विदुरः ॥९४॥

[94] tatraivānvayena sarva-śāstra-phalatvaṃ sa-kaimutyam āha - śrutasya puṃsāṃ sucira-śramasya nanv añjasā sūribhir īḍito'rthaḥ | tat-tad-guṇānuśravaṇaṃ mukunda- pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām || [BhP 3.13.4] (page 32) puṃsāṃ śrutasya vedārthāvagater ayam evārthaḥ prayojanam īḍitaḥ ślāghitaḥ | ko'sau ? mukundasya pādāravindaṃ yeṣāṃ hṛdayeṣu vartate teṣāṃ tad-guṇānāṃ bhagavad-bhakty-ātmakānām anusmaraṇaṃ tat so'yam iti | tataḥ sutarām eva śrī-mukundasyety arthaḥ | evam evoktaṃ vāsudeva-parā vedāḥ [BhP 2.2.28] ity ādi | bhagavān brahma kārtsnyena trir anvīkṣya manīṣayā | tad adhyavasyat kūṭa-stho ratir ātman yato bhavet || [BhP 2.2.34] tathā ca pādme bṛhat-sahasra-nāmni - smartavyaḥ satataṃ viṣṇur vismartavyo na jātucit | sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ || skānde prabhāsa-khaṇḍe, liṅga-purāṇe ca - āloḍya sarva-śāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ | idam eva suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā || [LiP 2.7.11] ata eva vedādy-arpaṇa-mantra iti - vidyā-tapo-dhyāna-yonir ayonir viṣṇur īḍitaḥ | brahma-yajñas tato devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ || || 3.13 || śrī-viduraḥ ||94||

[९५] यतो यश् च शास्त्रे वर्णाश्रमाचारो विधीयते तस्याप्य् अनुपम-चरितं फलं भक्तिर् एव । यथा - दान-व्रात-तपो-होम- जप-स्वाध्याय-संयमैः । श्रेयोभिर् विविधैश् चान्यैः कृष्णे भक्तिर् हि साध्यते ॥ [भ्प् १०.४७.२१] दानादिभिः श्री-कृष्ण-सन्तोषार्थेर् इति ज्ञेयम् । तज् जन्म तानि कर्माणि तद्- आयुस् तन्-मनः [भ्प् ४.३१.७] इत्य् आदि । बृहन्-नारदीये (१.३९.५१) - जन्म-कोटि-सहस्रेषु पुण्यं यैः समुपार्जितम् । तेषां भक्तिर् भवेच् छुद्धा देव-देवे जनार्दने ॥ इति । अगस्त्य-संहितायाम् - व्रतोपवास-नियम-जन्म-कोट्याप्य् अनुष्ठितैः । यज्ञैश् च विविधैः सम्यग् भक्तिर् भवति माधवे ॥ इति । एतद् एव व्यतिरेकेणोक्तं धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसाम् [भ्प् १.२.८] इत्य् आदौ । यशः श्रियाम् एव [भ्प् १२.१२.४] इत्य् आदौ च । ॥ १०.४७ ॥ उद्धवः श्री-व्रज-देवीम् ॥९५॥

[95] yato yaś ca śāstre varṇāśramācāro vidhīyate tasyāpy anupama-caritaṃ phalaṃ bhaktir eva | yathā - dāna-vrāta-tapo-homa- japa-svādhyāya-saṃyamaiḥ | śreyobhir vividhaiś cānyaiḥ kṛṣṇe bhaktir hi sādhyate || [BhP 10.47.21] dānādibhiḥ śrī-kṛṣṇa-santoṣārther iti jñeyam | taj janma tāni karmāṇi tad- āyus tan-manaḥ [BhP 4.31.7] ity ādi | bṛhan-nāradīye (1.39.51) - janma-koṭi-sahasreṣu puṇyaṃ yaiḥ samupārjitam | teṣāṃ bhaktir bhavec chuddhā deva-deve janārdane || iti | agastya-saṃhitāyām - vratopavāsa-niyama-janma-koṭyāpy anuṣṭhitaiḥ | yajñaiś ca vividhaiḥ samyag bhaktir bhavati mādhave || iti | etad eva vyatirekeṇoktaṃ dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsām [BhP 1.2.8] ity ādau | yaśaḥ śriyām eva [BhP 12.12.4] ity ādau ca | || 10.47 || uddhavaḥ śrī-vraja-devīm ||95||

[९६] यच् च यत्र ज्ञानम् अभिधीयते तद् अपि भक्त्य्-अन्तर्-भूततयिअव लभ्यम् । यथा - पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिनस् त्वद्-अर्पितेहा निज-कर्म-लब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ [भ्प् १०.१४.५] हे भूमन्, इह लोके पूर्वं बहवो योगिनोऽपि सन्तो योगैर् ज्ञानम् अप्राप्य पश्चात् त्वयि अर्पितेहा लौकिक्य् अप्पि चेष्टा । तथार्पितानि यानि निजानि कर्माणि तैर् लब्धया कथा-रुचिर्-रूपया, पुनश् च (पगे ३३) कथोपनीतया त्वत्- समीपं प्रापितया भक्त्यैवाञ्जसा सुखेन विभुध्यात्म-तत्त्वम् आरभ्य श्री-भगवत्-तत्त्व-पर्यन्तम् अनुभूय तव परामन्तरङ्गां गतिं प्राप्ताः । श्री-गीतोपनिषत्सु च अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः [गीता १०.८] इत्य् आदिभिः शुद्धां भक्तिम् उपदिश्याह -- तेषाम् एवानुकम्पार्थम् अहम् अज्ञानजं तमः । नाशयाम्य् आत्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ [गीता १०.११] इति । ॥ १०.१४ ॥ ब्रह्मा श्री-भगवन्तम् ॥ ९६ ॥

[96] yac ca yatra jñānam abhidhīyate tad api bhakty-antar-bhūtatayiava labhyam | yathā - pureha bhūman bahavo'pi yoginas tvad-arpitehā nija-karma-labdhayā | vibudhya bhaktyaiva kathopanītayā prapedire'ñjo'cyuta te gatiṃ parām || [BhP 10.14.5] he bhūman, iha loke pūrvaṃ bahavo yogino'pi santo yogair jñānam aprāpya paścāt tvayi arpitehā laukiky appi ceṣṭā | tathārpitāni yāni nijāni karmāṇi tair labdhayā kathā-rucir-rūpayā, punaś ca (page 33) kathopanītayā tvat- samīpaṃ prāpitayā bhaktyaivāñjasā sukhena vibhudhyātma-tattvam ārabhya śrī-bhagavat-tattva-paryantam anubhūya tava parāmantaraṅgāṃ gatiṃ prāptāḥ | śrī-gītopaniṣatsu ca ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ [Gītā 10.8] ity ādibhiḥ śuddhāṃ bhaktim upadiśyāha -- teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ | nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā || [Gītā 10.11] iti | || 10.14 || brahmā śrī-bhagavantam || 96 ||

[९७] यान्य् अन्यानि सर्वाणि तत्र पुरुषार्थ-साधनान्य् उच्यन्ते तान्य् अपि तथैव भक्ति-मूलान्य् एव । यथा - स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासाम् अपि सिद्धीनां मूलं तच्-चरणार्चनम् ॥ [भ्प् १०.८१.१९] मन्त्रतस् तन्त्रतश् छिद्रम् [भ्प् ८.२३.१६] इत्य् आदि-न्यायेन मुख-बाहूरु- पादेभ्यः [भ्प् ११.५.२] इत्य् आद्य्-उक्त-नित्यत्वेन च सर्वथा तद्- बहिर्मुखानां तु तत्-तद्-अलाभ एव स्याद् इत्य् अर्थः । यथा स्कान्दे -- विष्णु-भक्ति-विहीनानां श्रौताः स्मार्ताश् च याः क्रियाः । काय-क्लेशः फलं तासां स्वैरिणी-व्यभिचारवत् ॥ इति । तद् उक्तं श्री-युधिष्ठिरेण - त्वत्-पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्य् अभद्र-नशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमल-नाभ भवापवर्गम् आशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ [भ्प् १०.७२.४] इति । अत उक्तं बृहन्-नारदीये (१.४.४) - यथा समस्त-लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् । तथा समस्त-सिद्धीनां जीवनं भक्तिर् इष्यते ॥ ॥ १०.८२ ॥ श्रीदाम-विप्रः ॥९७॥

[97] yāny anyāni sarvāṇi tatra puruṣārtha-sādhanāny ucyante tāny api tathaiva bhakti-mūlāny eva | yathā - svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām | sarvāsām api siddhīnāṃ mūlaṃ tac-caraṇārcanam || [BhP 10.81.19] mantratas tantrataś chidram [BhP 8.23.16] ity ādi-nyāyena mukha-bāhūru- pādebhyaḥ [BhP 11.5.2] ity ādy-ukta-nityatvena ca sarvathā tad- bahirmukhānāṃ tu tat-tad-alābha eva syād ity arthaḥ | yathā skānde -- viṣṇu-bhakti-vihīnānāṃ śrautāḥ smārtāś ca yāḥ kriyāḥ | kāya-kleśaḥ phalaṃ tāsāṃ svairiṇī-vyabhicāravat || iti | tad uktaṃ śrī-yudhiṣṭhireṇa - tvat-pāduke avirataṃ pari ye caranti dhyāyanty abhadra-naśane śucayo gṛṇanti | vindanti te kamala-nābha bhavāpavargam āśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye || [BhP 10.72.4] iti | ata uktaṃ bṛhan-nāradīye (1.4.4) - yathā samasta-lokānāṃ jīvanaṃ salilaṃ smṛtam | tathā samasta-siddhīnāṃ jīvanaṃ bhaktir iṣyate || || 10.82 || śrīdāma-vipraḥ ||97||

[९८] तद् एवं तानि साधनानि भक्ति-जीवनान्य् एवेति भक्तेर् एव सर्वत्राभिधेयत्वम् । तानि विनापि भक्तेर् एव श्री-विष्णु-पुराणे (१.११.४८) पुलह-वाक्यम् - यो यज्ञ-पुरुषो यज्ञे योगे च परमः पुमान् । तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने ॥ अतएव मोक्ष-धर्मे - या वै साधन-सम्पत्तिः पुरुषार्थ-चतुष्टये । तया विना तद् आप्नोति नरो नारायणाश्रयः ॥ इति । तस्मात् साधूक्तं सर्व-शास्त्र-श्रवण-फलत्वेन तद्-अभिधेयत्वम् । अतएव प्रथमं स्वयं भगवता सैव प्रवर्तितेत्य् उक्तं कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेद-संज्ञिता मया [भ्प् ११.१४.३] इत्य्-आदिना । तद् एवं सति ये तु नातिकोविदास् ते तत्-तद्-अर्थं कर्माद्य्-अङ्गत्वेनैव श्री- विष्णूपासनं कुर्वते । (पगे ३४) ततस् तद्-अपराधेन निज-कामना-मात्र- फल-प्रदत्वम् । न च तत्-तन्-मात्र-दानेन पर्याप्तिः किन्तु पर्यावसाने परम-फल-प्रदत्वम् एवेति । ततस् तस्या एव परम-हितत्वेनाभिधेयत्वम् आह -- सत्यं दिशत्य् अर्थितम् अर्थितो नृणां नैवार्थदो यत् पुनर् अर्थिता यतः । स्वयं विधत्ते भजताम् अनिच्छताम् इच्छापिधानं निज-पाद-पल्लवम् ॥ [भ्प् ५.१९.२८] अर्थितः प्रार्थितः सन् नॄणाम् अर्थितं सत्यम् एव ददाति । न तत्र कदाचिद् व्यभिचार इत्य् अर्थः । किन्तु तथापि तन्-मन्त्रेणार्थदो न भवति, तन्- मात्रं दत्त्वा निवृत्तो न भवतीत्य् अर्थः । यत उपासकस् तत्रापूर्णत्वाद् भोग-क्षये सति तदैव पुनर् अर्थिता भवति । न जातु कामः कामानां [मनुस् २.९४] इत्य् आदेः । तद् एवम् अभिप्रेत्य स तु परम-कारुणिकस् तत्-पाद- पल्लवम् एव विधत्ते तेभ्यो ददातीत्य् अर्थः । यथा माता चर्व्यमाणां मृत्तिकां बालक-मुखाद् अपसार्य तत्र खण्डं ददाति तद्वद् इति भावः । एवम् अप्य् उक्तं अकामः सर्व-कामो वा [भ्प् २.३.१०] इत्य् आदौ तीव्रत्वं भक्तेः । तथोक्तं गारुडे - यद् दुर्लभं यद् अप्राप्तं मनसो यन् न गोचरम् । तद् अप्य् अप्रार्थितं ध्यातो ददाति मधुसूदनः ॥ [गर्प् २.२३४.१२] इति । एवं श्री-सनकादीनाम् अपि ब्रह्म-ज्ञानिनां भक्त्य्-अनुवृत्त्या तत्-पाद- पल्लव-प्राप्तिर् ज्ञेया ॥ ॥ ५.१९ ॥ देवाः परस्परम् ॥९८॥

[98] tad evaṃ tāni sādhanāni bhakti-jīvanāny eveti bhakter eva sarvatrābhidheyatvam | tāni vināpi bhakter eva śrī-viṣṇu-purāṇe (1.11.48) pulaha-vākyam - yo yajña-puruṣo yajñe yoge ca paramaḥ pumān | tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane || ataeva mokṣa-dharme - yā vai sādhana-sampattiḥ puruṣārtha-catuṣṭaye | tayā vinā tad āpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ || iti | tasmāt sādhūktaṃ sarva-śāstra-śravaṇa-phalatvena tad-abhidheyatvam | ataeva prathamaṃ svayaṃ bhagavatā saiva pravartitety uktaṃ kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ veda-saṃjñitā mayā [BhP 11.14.3] ity-ādinā | tad evaṃ sati ye tu nātikovidās te tat-tad-arthaṃ karmādy-aṅgatvenaiva śrī- viṣṇūpāsanaṃ kurvate | (page 34) tatas tad-aparādhena nija-kāmanā-mātra- phala-pradatvam | na ca tat-tan-mātra-dānena paryāptiḥ kintu paryāvasāne parama-phala-pradatvam eveti | tatas tasyā eva parama-hitatvenābhidheyatvam āha -- satyaṃ diśaty arthitam arthito nṛṇāṃ naivārthado yat punar arthitā yataḥ | svayaṃ vidhatte bhajatām anicchatām icchāpidhānaṃ nija-pāda-pallavam || [BhP 5.19.28] arthitaḥ prārthitaḥ san nṝṇām arthitaṃ satyam eva dadāti | na tatra kadācid vyabhicāra ity arthaḥ | kintu tathāpi tan-mantreṇārthado na bhavati, tan- mātraṃ dattvā nivṛtto na bhavatīty arthaḥ | yata upāsakas tatrāpūrṇatvād bhoga-kṣaye sati tadaiva punar arthitā bhavati | na jātu kāmaḥ kāmānāṃ [ManuS 2.94] ity ādeḥ | tad evam abhipretya sa tu parama-kāruṇikas tat-pāda- pallavam eva vidhatte tebhyo dadātīty arthaḥ | yathā mātā carvyamāṇāṃ mṛttikāṃ bālaka-mukhād apasārya tatra khaṇḍaṃ dadāti tadvad iti bhāvaḥ | evam apy uktaṃ akāmaḥ sarva-kāmo vā [BhP 2.3.10] ity ādau tīvratvaṃ bhakteḥ | tathoktaṃ gāruḍe - yad durlabhaṃ yad aprāptaṃ manaso yan na gocaram | tad apy aprārthitaṃ dhyāto dadāti madhusūdanaḥ || [GarP 2.234.12] iti | evaṃ śrī-sanakādīnām api brahma-jñānināṃ bhakty-anuvṛttyā tat-pāda- pallava-prāptir jñeyā || || 5.19 || devāḥ parasparam ||98||