Sections 122–131

[१२२] अतस् तेषां श्री-भगवत्-पार्षदत्वे योग्यताम् अव्यभिचारित्वम् अपि दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- तत्रोपविष्टः परमासने विभुर् बभौ स्व-भासा ककुभो ऽवभासयन् वृतो नृ-सिंहैर् यदुभिर् यदूत्तमो यथोडु-राजो दिवि तारका-गणैः ॥ [भ्प् १०.७०.१८] स्पष्टम् । एवम् एव दुर्योधनं प्रति स्वयं विश्व-रूपं दर्शयता श्री- भगवता तेषां यादवादीनां निजावरण-रूपत्वं दर्शितम् इत्य् उद्यम- पर्वणि प्रसिद्धिः ॥ ॥ १०.७० ॥ श्री-शुकः ॥ १२२ ॥

[122] atas teṣāṃ śrī-bhagavat-pārṣadatve yogyatām avyabhicāritvam api dṛṣṭāntena spaṣṭayati -- tatropaviṣṭaḥ paramāsane vibhur babhau sva-bhāsā kakubho 'vabhāsayan vṛto nṛ-siṃhair yadubhir yadūttamo yathoḍu-rājo divi tārakā-gaṇaiḥ || [BhP 10.70.18] spaṣṭam | evam eva duryodhanaṃ prati svayaṃ viśva-rūpaṃ darśayatā śrī- bhagavatā teṣāṃ yādavādīnāṃ nijāvaraṇa-rūpatvaṃ darśitam ity udyama- parvaṇi prasiddhiḥ || || 10.70 || śrī-śukaḥ || 122 ||

[१२३] यश् चैषाम् एकादश-स्कन्धान्ते तद्-अन्यथा-भावः श्रूयते, स तु श्रीमद्- अर्जुन-पराजय-विमोह-पर्यन्तो मायिक एव । तथा-वचनं च ब्रह्म- शापानिवर्त्यता-ख्यापनायैव गो-ब्राह्मण-हितावतारिणा भगवता विहितम् इति ज्ञेयम् । दृश्यते च बृहद्-अग्नि-पुराणादौ रावण-हृतायाः (पगे ६६) सीताया मायिकत्वं यथा तद्वत्[*एन्द्नोते #६] । तथा हि तदानीम् एवाह - त्वं तु मद्-धर्मम् आस्थाय ज्ञान-निष्ठ उपेक्षकः । मन्-माया-रचिताम् एतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ [भ्प् ११.३०.४९] त्वं तु दारुको ज्ञान-निष्ठो मदीय-लीला-तत्त्वज्ञः, मद्-धर्मं मम स्वभक्त-प्रतिपालयितृत्व-रूपं स्व-तुल्य-परिकर-सङ्गित्व-रूपं च स्वभावम् आस्थाय विश्रभ्य एताम् अधुना प्रकाशितां सर्वाम् एव मौषलादि-लीलां मम इन्द्र-जालवद् रचितां विज्ञाय उपेक्षको बहिर् दृष्ट्या जातं शोकम् उपेक्षमाण उपशमं चित्त-क्षोभात् निवृत्तिं व्रज प्राप्नुहि । तु-शब्देनान्ये तावन् मुह्यन्तु तव तु तथा मोहो न युक्त एवेति ध्वनितम् । अत्र श्री-दारुकस्य स्वयं वैकुण्ठावतीर्णत्वेन सिद्धत्वाद् एताम् इत्य् अत्रातिसन्निहितार्थ-लाभाच् चान्यथाव्याख्यानम् एव प्रथम-प्रतीत्य- विषय इति विवेक्तव्यम् । ॥ ११.३० ॥ श्री-भगवान् दारुकम् ॥ १२३ ॥

[123] yaś caiṣām ekādaśa-skandhānte tad-anyathā-bhāvaḥ śrūyate, sa tu śrīmad- arjuna-parājaya-vimoha-paryanto māyika eva | tathā-vacanaṃ ca brahma- śāpānivartyatā-khyāpanāyaiva go-brāhmaṇa-hitāvatāriṇā bhagavatā vihitam iti jñeyam | dṛśyate ca bṛhad-agni-purāṇādau rāvaṇa-hṛtāyāḥ (page 66) sītāyā māyikatvaṃ yathā tadvat[*ENDNOTE #6] | tathā hi tadānīm evāha - tvaṃ tu mad-dharmam āsthāya jñāna-niṣṭha upekṣakaḥ | man-māyā-racitām etāṃ vijñāyopaśamaṃ vraja || [BhP 11.30.49] tvaṃ tu dāruko jñāna-niṣṭho madīya-līlā-tattvajñaḥ, mad-dharmaṃ mama svabhakta-pratipālayitṛtva-rūpaṃ sva-tulya-parikara-saṅgitva-rūpaṃ ca svabhāvam āsthāya viśrabhya etām adhunā prakāśitāṃ sarvām eva mauṣalādi-līlāṃ mama indra-jālavad racitāṃ vijñāya upekṣako bahir dṛṣṭyā jātaṃ śokam upekṣamāṇa upaśamaṃ citta-kṣobhāt nivṛttiṃ vraja prāpnuhi | tu-śabdenānye tāvan muhyantu tava tu tathā moho na yukta eveti dhvanitam | atra śrī-dārukasya svayaṃ vaikuṇṭhāvatīrṇatvena siddhatvād etām ity atrātisannihitārtha-lābhāc cānyathāvyākhyānam eva prathama-pratītya- viṣaya iti vivektavyam | || 11.30 || śrī-bhagavān dārukam || 123 ||

[१२४] तथा च पद्य-त्रयम् - राजन् परस्य तनु-भृज्-जननाप्ययेहा माया-विडम्बनम् अवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदम् अनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्म-महिनोपरतः स आस्ते ॥ [भ्प् ११.३१.११] परस्य श्री-कृष्णस्य ये तनु-भृतः प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् [भ्प् १.६.२९] इति श्री-नारदोक्त्य्-अनुसारेण तदीयां तनुम् एव धारयन्तस् तत्-पार्षदा यादवादयस् तेषां जननाप्यय-रूपा ईहाश् चेष्टाः केवलं परस्यैव मायया अनुकरणम् अवेहि यथा इन्द्रजाल-वेत्ता नटः कश्चिज् जीवत एव मारयित्वेव दग्ध्वेव पुनश् च तद्-देहं जनयित्वेव दर्शयति तस्येव । विश्व-सर्गादि-हेत्व्-अचिन्त्य-शक्तेस् तस्य तादृश- शक्तित्वं न च चित्रम् इत्य् आह सृष्ट्वेति । एवं सति श्री-सङ्कर्षणादौ मुग्धानाम् अन्यथाभान-हेतूदाहरणाभासः सुतराम् एव मायिक-लीला- वर्णने प्रवेशितो भवति । स्कान्दे श्री-लक्ष्मणस्याप्य् अन्यादृशत्वं न सम्प्रतिपन्नम् । नारायण-वर्मणि च शेषाद् विलक्षण-शक्तित्वेन नित्यम् एवोपासक-पालकत्वेन तथैवानुमतम् इति दर्शितम् । अतएव जरासन्ध- वाक्ये तव राम यदि श्रद्धा [भ्प् १०.५०.१८] इत्य् अत्र श्री-स्वामिभिर् अपीत्थं वास्तवार्थो व्यञ्जितः । अच्छेद्य-देहोऽसाव् इति स्वयम् एव मत्वा अपरितोषात् पक्षान्तरम् आह यद् वा मां जहीति । तद् एवं चानेन व्याख्यानेन लोकाभिरामां स्व-तनुं [भ्प् ११.३१.६] इत्य् आदि-पद्येषु योगि-जन-शक्ति-विलक्षण-भगवच्-छक्ति-व्यञ्जकक- श्री-स्वामि-चरणानाम् अदग्ध्वेत्य् आदि-पद-च्छेदादि-मय-व्याख्या- सौष्ठवं कैमुत्यातिशयेन सुष्ठ्व् एव स्थापितम् । यत एव दृश्यते चाद्याप्य् उपासकानाम् इत्य् आदिकं च तद्-उक्तं सुसङ्गतं भवति । तत्-तत्- परिकरेणैव सार्धं तेषु तत्-साक्षात्कार इति । अप्राकृत-देहानां तेषां तन् न सम्भवतीय् आस्ताम् ।

[124] tathā ca padya-trayam - rājan parasya tanu-bhṛj-jananāpyayehā māyā-viḍambanam avehi yathā naṭasya | sṛṣṭvātmanedam anuviśya vihṛtya cānte saṃhṛtya cātma-mahinoparataḥ sa āste || [BhP 11.31.11] parasya śrī-kṛṣṇasya ye tanu-bhṛtaḥ prayujyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum [BhP 1.6.29] iti śrī-nāradokty-anusāreṇa tadīyāṃ tanum eva dhārayantas tat-pārṣadā yādavādayas teṣāṃ jananāpyaya-rūpā īhāś ceṣṭāḥ kevalaṃ parasyaiva māyayā anukaraṇam avehi yathā indrajāla-vettā naṭaḥ kaścij jīvata eva mārayitveva dagdhveva punaś ca tad-dehaṃ janayitveva darśayati tasyeva | viśva-sargādi-hetv-acintya-śaktes tasya tādṛśa- śaktitvaṃ na ca citram ity āha sṛṣṭveti | evaṃ sati śrī-saṅkarṣaṇādau mugdhānām anyathābhāna-hetūdāharaṇābhāsaḥ sutarām eva māyika-līlā- varṇane praveśito bhavati | skānde śrī-lakṣmaṇasyāpy anyādṛśatvaṃ na sampratipannam | nārāyaṇa-varmaṇi ca śeṣād vilakṣaṇa-śaktitvena nityam evopāsaka-pālakatvena tathaivānumatam iti darśitam | ataeva jarāsandha- vākye tava rāma yadi śraddhā [BhP 10.50.18] ity atra śrī-svāmibhir apītthaṃ vāstavārtho vyañjitaḥ | acchedya-deho'sāv iti svayam eva matvā aparitoṣāt pakṣāntaram āha yad vā māṃ jahīti | tad evaṃ cānena vyākhyānena lokābhirāmāṃ sva-tanuṃ [BhP 11.31.6] ity ādi-padyeṣu yogi-jana-śakti-vilakṣaṇa-bhagavac-chakti-vyañjakaka- śrī-svāmi-caraṇānām adagdhvety ādi-pada-cchedādi-maya-vyākhyā- sauṣṭhavaṃ kaimutyātiśayena suṣṭhv eva sthāpitam | yata eva dṛśyate cādyāpy upāsakānām ity ādikaṃ ca tad-uktaṃ susaṅgataṃ bhavati | tat-tat- parikareṇaiva sārdhaṃ teṣu tat-sākṣātkāra iti | aprākṛta-dehānāṃ teṣāṃ tan na sambhavatīy āstām |

[१२५] श्री-कृष्ण-पाल्यत्वेनैव न सम्भवतीत्य् आह -- मर्त्येन यो गुरु-सुतं यम-लोक-नीतं त्वां चानयच् छरण-दः परमास्त्र-दग्धम् । जिग्ये ऽन्तकान्तकम् अपीशम् असाव् अनीशः किं स्वानने स्वर् अनयन् मृगयां स-देहम् ॥ [भ्प् ११.३१.१२] यः श्री-कृष्णः यम-लोकं गतम् अपि गुरु-सुतं गुरोर् जातेन पञ्चजन- भक्षितेन तेन मर्त्येन देहेनैवानयत् । न च ब्रह्म-तेजसो बलवत्त्वं मन्तव्यम् । त्वां च ब्रह्मास्त्र-दग्धं यस् तस्माद् ब्रह्मास्त्राद् आनयद् रक्षितवान् इत्य् अर्थः । किम् अन्यद् वक्तव्यम् ? यश् चान्तकानाम् अन्तकम् ईशं श्री-रुद्रम् अपि बाण-सङ्ग्रामे जितवान् । अहो यश् च तं जराख्यं मृगयुम् अपि स्वः स्वर्गं वैकुण्ठ-विशेषं स-शरीरम् एव प्रापितवान् । स कथं स्वानां यदूनाम् (पगे ६७) अवने ईशो न भवति ? तस्मात् तेष्व् अन्यथा-दर्शनं न तात्त्विक-लीलानुगतम् । स-शरीरं तु तेषां स्व-लोक- गमनम् अतीव युक्तम् इत्य् अर्थः ।

[125] śrī-kṛṣṇa-pālyatvenaiva na sambhavatīty āha -- martyena yo guru-sutaṃ yama-loka-nītaṃ tvāṃ cānayac charaṇa-daḥ paramāstra-dagdham | jigye 'ntakāntakam apīśam asāv anīśaḥ kiṃ svānane svar anayan mṛgayāṃ sa-deham || [BhP 11.31.12] yaḥ śrī-kṛṣṇaḥ yama-lokaṃ gatam api guru-sutaṃ guror jātena pañcajana- bhakṣitena tena martyena dehenaivānayat | na ca brahma-tejaso balavattvaṃ mantavyam | tvāṃ ca brahmāstra-dagdhaṃ yas tasmād brahmāstrād ānayad rakṣitavān ity arthaḥ | kim anyad vaktavyam ? yaś cāntakānām antakam īśaṃ śrī-rudram api bāṇa-saṅgrāme jitavān | aho yaś ca taṃ jarākhyaṃ mṛgayum api svaḥ svargaṃ vaikuṇṭha-viśeṣaṃ sa-śarīram eva prāpitavān | sa kathaṃ svānāṃ yadūnām (page 67) avane īśo na bhavati ? tasmāt teṣv anyathā-darśanaṃ na tāttvika-līlānugatam | sa-śarīraṃ tu teṣāṃ sva-loka- gamanam atīva yuktam ity arthaḥ |

[१२६] ननु गच्छन्तु ते स-शरीरा एव स्वं धाम तत्रापि स्वयं भगवान् विराजत एवेति न तेषां तद्-विरह-दुःखम् अपि । श्री-भगवांस् तु तथा-समर्थश् चेत् तर्हि कथम् अन्यांस् तादृशान् आविर्भाव्य तैः सह मर्त्य-लोकानुग्रहार्थम् अपरम् अपि कियन्तं कालं मर्त्य-लोकेऽपि प्रकटो नासीद् इत्य् अत्र सिद्धान्तयन् तेषां श्री-भगवतश् च सौहार्द-भरेणापि परस्परम् अव्यभिचारित्वम् आह तथाप्य् अशेष-स्थिति-सम्भवाप्ययेष्व् अनन्य-हेतुर् यद् अशेष-शक्ति-धृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुर् अत्र शेषितं मर्त्येन किं स्व-स्थ-गतिं प्रदर्शयन् ॥ [भ्प् ११.३१.१३] यद्यप्य् उक्त-प्रकारेण अशेष-स्थिति-सम्भवाप्ययेषु अनन्य-हेतुः यत् यस्मात् तद्-ऊर्ध्वम् अप्य् अनन्त-तादृश-शक्ति-धृक्, तथापि यादवान् अन्तर्धाप्य निजं वपुर् अत्र शेषितं प्रणेतुं किञ्चित् कालं स्थापयितुं नैच्छत्, किन्तु स्वम् एव लोकम् अनयत् । तत्र हेतुः । तान् विना मर्त्येन लोकेन किं मम प्रयोजनम् इति स्व-स्थानां तद्-धाम-गतानां तेषां गतिम् एव स्वस्याभिमतत्वेन प्रकृष्टां दर्शयन्न् इति । ॥ ११.३१ ॥ श्री-शुकः ॥ १२४-१२६ ॥

[126] nanu gacchantu te sa-śarīrā eva svaṃ dhāma tatrāpi svayaṃ bhagavān virājata eveti na teṣāṃ tad-viraha-duḥkham api | śrī-bhagavāṃs tu tathā-samarthaś cet tarhi katham anyāṃs tādṛśān āvirbhāvya taiḥ saha martya-lokānugrahārtham aparam api kiyantaṃ kālaṃ martya-loke'pi prakaṭo nāsīd ity atra siddhāntayan teṣāṃ śrī-bhagavataś ca sauhārda-bhareṇāpi parasparam avyabhicāritvam āha tathāpy aśeṣa-sthiti-sambhavāpyayeṣv ananya-hetur yad aśeṣa-śakti-dhṛk | naicchat praṇetuṃ vapur atra śeṣitaṃ martyena kiṃ sva-stha-gatiṃ pradarśayan || [BhP 11.31.13] yadyapy ukta-prakāreṇa aśeṣa-sthiti-sambhavāpyayeṣu ananya-hetuḥ yat yasmāt tad-ūrdhvam apy ananta-tādṛśa-śakti-dhṛk, tathāpi yādavān antardhāpya nijaṃ vapur atra śeṣitaṃ praṇetuṃ kiñcit kālaṃ sthāpayituṃ naicchat, kintu svam eva lokam anayat | tatra hetuḥ | tān vinā martyena lokena kiṃ mama prayojanam iti sva-sthānāṃ tad-dhāma-gatānāṃ teṣāṃ gatim eva svasyābhimatatvena prakṛṣṭāṃ darśayann iti | || 11.31 || śrī-śukaḥ || 124-126 ||

[१२७] अतस् तेषां श्री-भगवद्वद् अन्तर्धानम् एव न त्व् अन्यद् अस्तीति श्री- भगवद्-अभिप्राय-कथनेनाप्य् आह - मिथो यदैषां भविता विवादो मध्व्-आमदाताम्र-विलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयान् अतो ऽन्यो मय्य् उद्यते ऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ [भ्प् ३.३.१५] एषां यदूनां यदा मिथो विवादस् तदाप्य् एषां पृथिवी-परित्याजने वध- रूप उपायो न विद्यते किम् उतान्येन विवादे स न स्याद् इति । तर्हि तेषां ममाभिलषिते पृथिवी-परित्याजने कतम उपायो भवेत् । तत्र पुनः परामृशति । अतो वधाद् अन्य एव इयान् एतावान् एव उपायो वर्तते । कोऽसौ मयि उद्यते ममेच्छया एते स्वयम् अन्तर्दधत इति यः । स्मेति निश्चये । यद् वा वधस्योपायो न विद्यत इत्य् एवं व्याख्याय अतो वधोपायाद् अन्य इयान् वधोपाय-तुल्य उपायो विद्यते इति व्याख्येयम् । अन्यत् समानम् । ॥ ३.३ ॥ श्रीमद् उद्धवो विदुरम् ॥ १२७ ॥

[127] atas teṣāṃ śrī-bhagavadvad antardhānam eva na tv anyad astīti śrī- bhagavad-abhiprāya-kathanenāpy āha - mitho yadaiṣāṃ bhavitā vivādo madhv-āmadātāmra-vilocanānām | naiṣāṃ vadhopāya iyān ato 'nyo mayy udyate 'ntardadhate svayaṃ sma || [BhP 3.3.15] eṣāṃ yadūnāṃ yadā mitho vivādas tadāpy eṣāṃ pṛthivī-parityājane vadha- rūpa upāyo na vidyate kim utānyena vivāde sa na syād iti | tarhi teṣāṃ mamābhilaṣite pṛthivī-parityājane katama upāyo bhavet | tatra punaḥ parāmṛśati | ato vadhād anya eva iyān etāvān eva upāyo vartate | ko'sau mayi udyate mamecchayā ete svayam antardadhata iti yaḥ | smeti niścaye | yad vā vadhasyopāyo na vidyata ity evaṃ vyākhyāya ato vadhopāyād anya iyān vadhopāya-tulya upāyo vidyate iti vyākhyeyam | anyat samānam | || 3.3 || śrīmad uddhavo viduram || 127 ||

[१२८] अतएवान्तर्हिते भगवति श्रीमद्-उद्धवस्य विदुर् इति वर्तमान-प्रत्यय- निर्देश-वाक्येन तदानीम् अन्तर्हितस्यापि तद्-वर्गस्य इव श्री-भगवतैव सह संवासो व्यज्यते यथा - दुर्भगो बत लोको ऽयं यदवो नितराम् अपि । ये संवसन्तो न विदुर् हरिं मीना इवोडुपम् ॥ [भ्प् ३.२.८] अयं मम हृदये स्फुरन् द्वारका-वासी लोकः । ये संवसन्तः सह वसन्तोऽपि न विदुर् न जानन्ति । अहं तु संवास-भाग्य-हीनो न जानामीति नाश्चर्यम् इति भावः । अत्र तदानीं यदि संवासो नाभविष्यत् तदा नावेदिषुर् इत्य् एवावक्ष्यद् इति ज्ञेयम् ।

[128] ataevāntarhite bhagavati śrīmad-uddhavasya vidur iti vartamāna-pratyaya- nirdeśa-vākyena tadānīm antarhitasyāpi tad-vargasya iva śrī-bhagavataiva saha saṃvāso vyajyate yathā - durbhago bata loko 'yaṃ yadavo nitarām api | ye saṃvasanto na vidur hariṃ mīnā ivoḍupam || [BhP 3.2.8] ayaṃ mama hṛdaye sphuran dvārakā-vāsī lokaḥ | ye saṃvasantaḥ saha vasanto'pi na vidur na jānanti | ahaṃ tu saṃvāsa-bhāgya-hīno na jānāmīti nāścaryam iti bhāvaḥ | atra tadānīṃ yadi saṃvāso nābhaviṣyat tadā nāvediṣur ity evāvakṣyad iti jñeyam |

[१२९] नन्व् अधुनापि न जानन्तीति कथं जानासीत्य् आशङ्क्य हेतुं प्राचीन- निजानुभवम् आह - इङ्गित-ज्ञाः पुरु-प्रौढा एकारामाश् च सात्वताः । सात्वताम् ऋषभं सर्वे भूतावासम् अमंसत ॥ [भ्प् ३.२.९] यं सात्वतां स्वेषाम् एव ऋषभं नित्य-कुल-पतित्वेन वर्तमानं स्वयं भगवन्तम् अपि भूतावासं तद्-अंश-रूपं भूतान्तर्यामिनम् एवामंसतेति । मे एको देव (पगे ६८) इत्य् आदौ सर्व-भूताधिवास [श्वेतु ६.१८] इत्य् अन्तर्यामि-श्रुतेः । उक्तं च वृष्णीनां पर-दैवता [भ्प् १०.४३.२७] इति । ॥ ३.२ ॥ श्रीमद्-उद्धवो श्री-विदुरम् ॥ १२८-१२९ ॥

[129] nanv adhunāpi na jānantīti kathaṃ jānāsīty āśaṅkya hetuṃ prācīna- nijānubhavam āha - iṅgita-jñāḥ puru-prauḍhā ekārāmāś ca sātvatāḥ | sātvatām ṛṣabhaṃ sarve bhūtāvāsam amaṃsata || [BhP 3.2.9] yaṃ sātvatāṃ sveṣām eva ṛṣabhaṃ nitya-kula-patitvena vartamānaṃ svayaṃ bhagavantam api bhūtāvāsaṃ tad-aṃśa-rūpaṃ bhūtāntaryāminam evāmaṃsateti | me eko deva (page 68) ity ādau sarva-bhūtādhivāsa [ŚvetU 6.18] ity antaryāmi-śruteḥ | uktaṃ ca vṛṣṇīnāṃ para-daivatā [BhP 10.43.27] iti | || 3.2 || śrīmad-uddhavo śrī-viduram || 128-129 ||

[१३०] यम् एव संवासं पूर्वम् अपि प्रार्थयामास - नाहं तवाङ्घ्रि-कमलं क्षणार्धम् अपि केशव । त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्व-धाम नय माम् अपि ॥ [भ्प् ११.६.४३] स्व-धाम-द्वारकाया एव प्रापञ्चिका-प्रकट-प्रकाश-विशेषम् अपीति । यथा यादवान् अन्यान् नयसि तथा माम् अपि नयेत्य् अर्थः । अर्थान्तरे त्व् अपि- शब्द-वैयर्थ्यं स्यात् । ॥ ११.६ ॥ श्रीमान् उद्धवः ॥ १३० ॥

[130] yam eva saṃvāsaṃ pūrvam api prārthayāmāsa - nāhaṃ tavāṅghri-kamalaṃ kṣaṇārdham api keśava | tyaktuṃ samutsahe nātha sva-dhāma naya mām api || [BhP 11.6.43] sva-dhāma-dvārakāyā eva prāpañcikā-prakaṭa-prakāśa-viśeṣam apīti | yathā yādavān anyān nayasi tathā mām api nayety arthaḥ | arthāntare tv api- śabda-vaiyarthyaṃ syāt | || 11.6 || śrīmān uddhavaḥ || 130 ||

[१३१] पाद्मोत्तर-खण्डे कार्त्तिक-माहात्म्ये च यादवानां तदृशत्वं - यथा सौमित्रि-भरतौ यथा सङ्कर्षणादयः । तथा तेनैव जायन्ते निज-लोकाद् यदृच्छया ॥ पुनस् तेनैव गच्छन्ति तत्-पदं शाश्वतं परम् । न कर्म-बन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते ॥ [पद्मप् ६.२२९.५७-५८] इति । अत्र निज-लोकाद् इति तत्-पदम् इति च राम-कृष्णादि-वैकुण्ठं पाद्मोत्तर- खण्ड-मतम् । श्री-मत्स्याद्य्-अवताराणां पृथक् पृथक् वैकुण्ठावस्थितेस् तत्र साक्षाद् उक्तत्वात् । तादृशानां भगवत इव भगवद्-इच्छयैव जन्मादि-कारणं चोक्तं श्री-विदुरेण - अजस्य जन्मोत्पथ-नाशनाय कर्माण्य् अकर्तुर् ग्रहणाय पुंसाम् नन्व् अन्यथा को ऽर्हति देह-योगं परो गुणानाम् उत कर्म-तन्त्रम् ॥ [भ्प् ३.१.४४] इति । को वान्योऽपीति टीका च । तद् एवं तेषां श्री-कृष्ण-नित्य-परिकरत्वे सिद्धे साधिते श्री-वसुदेवादीनां प्राग्-जन्मनि साधकत्वादि-कथनं च भगवत इव भगवद्-इच्छयैव लोक-सङ्ग्रहाद्य्-अर्थम् अंशेनैवावतारात् क्वचिज्-जीवान्तरावेशात् सम्भवति । पुनश् च स्वयम् अवतरत्सु तेषु तद्-अंश- प्रवेश-कथा-रीत्या त्व् एकत्वेन कथनम् इति ज्ञेयम् । यथा प्रद्युम्नस्य व्याख्यातम् । एवं तृतीये वेदाहम् इत्य् आदि भगवद्-वाक्ये उद्धवं प्रति वस्व्-अंशत्वापेक्षयैव वसो इति सम्बोधनं तादृशांश- पर्यवसानास्पदांशि-रूपत्वेन चरम-जन्मतोक्तिश् च ज्ञेया । अतएवाह -- त्वम् एव पूर्व-सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः ॥ [भ्प् १०.३.३२] त्वं श्री-देवकी-देव्य् एव पृश्निर् अभूः न तु पृश्निस् त्वम् अभूद् इति । एवं तदायम् अपीति । ॥ १०.३ ॥ श्री-भगवान् ॥ १३१ ॥

[131] pādmottara-khaṇḍe kārttika-māhātmye ca yādavānāṃ tadṛśatvaṃ - yathā saumitri-bharatau yathā saṅkarṣaṇādayaḥ | tathā tenaiva jāyante nija-lokād yadṛcchayā || punas tenaiva gacchanti tat-padaṃ śāśvataṃ param | na karma-bandhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate || [PadmaP 6.229.57-58] iti | atra nija-lokād iti tat-padam iti ca rāma-kṛṣṇādi-vaikuṇṭhaṃ pādmottara- khaṇḍa-matam | śrī-matsyādy-avatārāṇāṃ pṛthak pṛthak vaikuṇṭhāvasthites tatra sākṣād uktatvāt | tādṛśānāṃ bhagavata iva bhagavad-icchayaiva janmādi-kāraṇaṃ coktaṃ śrī-vidureṇa - ajasya janmotpatha-nāśanāya karmāṇy akartur grahaṇāya puṃsām nanv anyathā ko 'rhati deha-yogaṃ paro guṇānām uta karma-tantram || [BhP 3.1.44] iti | ko vānyo'pīti ṭīkā ca | tad evaṃ teṣāṃ śrī-kṛṣṇa-nitya-parikaratve siddhe sādhite śrī-vasudevādīnāṃ prāg-janmani sādhakatvādi-kathanaṃ ca bhagavata iva bhagavad-icchayaiva loka-saṅgrahādy-artham aṃśenaivāvatārāt kvacij-jīvāntarāveśāt sambhavati | punaś ca svayam avataratsu teṣu tad-aṃśa- praveśa-kathā-rītyā tv ekatvena kathanam iti jñeyam | yathā pradyumnasya vyākhyātam | evaṃ tṛtīye vedāham ity ādi bhagavad-vākye uddhavaṃ prati vasv-aṃśatvāpekṣayaiva vaso iti sambodhanaṃ tādṛśāṃśa- paryavasānāspadāṃśi-rūpatvena carama-janmatoktiś ca jñeyā | ataevāha -- tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati | tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ || [BhP 10.3.32] tvaṃ śrī-devakī-devy eva pṛśnir abhūḥ na tu pṛśnis tvam abhūd iti | evaṃ tadāyam apīti | || 10.3 || śrī-bhagavān || 131 ||