Sections 23–34

[२३] मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियम् आत्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणाः ॥ [भ्प् ११.१३.४०] टीका च - कथम्भूताः ? अगुणाः, गुण-परिणाम-रूपा न भवन्ति किन्तु नित्या इत्य् अर्थः । इत्य् एषा । तथा च नारद-पञ्चरात्रे जितं ते स्तोत्रे - नमः सर्व-गुणातीत-षड्-गुणायादि-वेधसे । इति । यद् उक्तं ब्रह्म-तर्के - गुणैः स्व-रूप-भूतैस् तु गुण्य् असौ हरिर् ईश्वरः । न विष्णोर् न च मुक्तानां क्वापि भिन्नो गुणो मतः ॥ कालिका-पुराणे देवी-कृत-विष्णु-स्तवे - यस्य ब्रह्मादयो देवा मुनयश् च तप-धनाः । न विवृण्वन्ति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे ॥ स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानन्ति यद् रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः ॥ इति ॥ श्री-हंस-देवः सनकादीन् ॥२३॥

[23] māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam | suhṛdaṃ priyam ātmānaṃ sāmyāsaṅgādayo'guṇāḥ || [BhP 11.13.40] ṭīkā ca - kathambhūtāḥ ? aguṇāḥ, guṇa-pariṇāma-rūpā na bhavanti kintu nityā ity arthaḥ | ity eṣā | tathā ca nārada-pañcarātre jitaṃ te stotre - namaḥ sarva-guṇātīta-ṣaḍ-guṇāyādi-vedhase | iti | yad uktaṃ brahma-tarke - guṇaiḥ sva-rūpa-bhūtais tu guṇy asau harir īśvaraḥ | na viṣṇor na ca muktānāṃ kvāpi bhinno guṇo mataḥ || kālikā-purāṇe devī-kṛta-viṣṇu-stave - yasya brahmādayo devā munayaś ca tapa-dhanāḥ | na vivṛṇvanti rūpāṇi varṇanīyaḥ kathaṃ sa me || striyā mayā te kiṃ jñeyā nirguṇasya guṇāḥ prabho | naiva jānanti yad rūpaṃ sendrā api surāsurāḥ || iti || śrī-haṃsa-devaḥ sanakādīn ||23||

[२४] अन्यत्र श्री-हंस-वाक्य-स्थितादि-ग्रहण-क्रोडी-कृतान् तान् बहून् एव सत्यं शौचम् इत्य् आदिभिर् गणयित्वाह - एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ [भ्प् १.१६.२६] टीका च - एते एकोनचत्वारिंशत् । अन्ये च ब्रह्मण्यत्व-शरण्यत्वादयो महान्तो गुणा यस्मिन् नित्याः सहजा न वियन्ति न क्षीयन्ते स्म । इत्य् एषा । अत्र श्री-विष्णु-पुराणम् - कला-मुहूर्तादि-मयश् च कालो न यद्-विभूतेः परिणाम-हेतुः ॥ इति [विप् ४.१.८४] । श्री-पृथिवी श्री-धर्मम् ॥२४। [२५] अत एव आह - नमस् तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोक-सृष्टि-विकल्पना ॥ [भ्प् १०.२८.६] यत्र भगवद्-आदित्वेन त्रिधैव स्फुरति स्वरूपे माया न श्रूयते । तस्य तथा तथा स्फूर्तिर् मायया न भवतीत्य् अर्थः । तत्र हेतुः - लोक-सृष्टाव् एव विकल्पितुं सृष्टि-स्थिति-संहारैर् विविधम् ईशितुं शीलं यस्याः सा । अतएव भूगोल-प्रश्ने हेतुत्वेन राज्ञाप्य् उक्तम् -- भगवतो गुणमये स्थूल-रूप आवेशितं मनो ह्य् अगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्म-ज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षमम् आवेशितुम् इति [भ्प् ५.१६.३] । वरुणः श्री-भगवन्तम् ॥२५॥

[24] anyatra śrī-haṃsa-vākya-sthitādi-grahaṇa-kroḍī-kṛtān tān bahūn eva satyaṃ śaucam ity ādibhir gaṇayitvāha - ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ | prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit || [BhP 1.16.26] ṭīkā ca - ete ekonacatvāriṃśat | anye ca brahmaṇyatva-śaraṇyatvādayo mahānto guṇā yasmin nityāḥ sahajā na viyanti na kṣīyante sma | ity eṣā | atra śrī-viṣṇu-purāṇam - kalā-muhūrtādi-mayaś ca kālo na yad-vibhūteḥ pariṇāma-hetuḥ || iti [ViP 4.1.84] | śrī-pṛthivī śrī-dharmam ||24| [25] ata eva āha - namas tubhyaṃ bhagavate brahmaṇe paramātmane | na yatra śrūyate māyā loka-sṛṣṭi-vikalpanā || [BhP 10.28.6] yatra bhagavad-āditvena tridhaiva sphurati svarūpe māyā na śrūyate | tasya tathā tathā sphūrtir māyayā na bhavatīty arthaḥ | tatra hetuḥ - loka-sṛṣṭāv eva vikalpituṃ sṛṣṭi-sthiti-saṃhārair vividham īśituṃ śīlaṃ yasyāḥ sā | ataeva bhūgola-praśne hetutvena rājñāpy uktam -- bhagavato guṇamaye sthūla-rūpa āveśitaṃ mano hy aguṇe'pi sūkṣmatama ātma-jyotiṣi pare brahmaṇi bhagavati vāsudevākhye kṣamam āveśitum iti [BhP 5.16.3] | varuṇaḥ śrī-bhagavantam ||25||

[२६] तथा - तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्-मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्-गुरुम् ॥ विलज्जमानया यस्य स्थातुम् ईक्षा-पथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहम् इति दुर्धियः ॥ [भ्प् २.५.१२-१३] तम-आदिमयत्वेन स्वस्य सदोषत्वात्, सच्चिदानन्द-घनत्वेन यस्य निर्दोषस्य नेत्र-गोचरे विलज्जमानया अमुषा मायया विमोहिता अस्मद्-आदयो दुर्धियः ॥ श्री-ब्रह्मा श्री-नारदम् ॥२६॥

[26] tathā - tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi | yan-māyayā durjayayā māṃ vadanti jagad-gurum || vilajjamānayā yasya sthātum īkṣā-pathe'muyā | vimohitā vikatthante mamāham iti durdhiyaḥ || [BhP 2.5.12-13] tama-ādimayatvena svasya sadoṣatvāt, saccidānanda-ghanatvena yasya nirdoṣasya netra-gocare vilajjamānayā amuṣā māyayā vimohitā asmad-ādayo durdhiyaḥ || śrī-brahmā śrī-nāradam ||26||

[२७] तद् एवम् ऐश्वर्यादि-षट्कस्य स्वरूप-भूतत्वम् उक्त्वा, श्री-विग्रहस्य पूर्ण-स्वरूप-भूतत्वं वक्तुं प्रकरणम् आरभ्यते । तत्र तस्य तादृशत्व- सचिवं नित्यत्वं तावत् पूर्व-दर्शित-तादृश-वैकुण्ठाधिष्ठातृत्वेन सिद्धम् एव । प्रपञ्चावतीर्णत्वेऽप्य् आह त्रिभिः - नष्टे लोके द्वि-परार्धावसाने महा-भूतेष्व् आदि-भूतं गतेषु । व्यक्तेऽव्यक्तं काल-वेगेन याते भवान् एकः शिष्यतेऽशेष-संज्ञः ॥ [भ्प् १०.३.२५] अतः शेष-संज्ञः । तत्र युक्तिः - योऽयं कालस् तस्य तेऽव्यक्त-बन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् । निमेषादिर् वत्सरान्तो महीयांस् तं त्वेशानं क्षेम-धाम प्रपद्ये ॥ [भ्प् १०.३.२६] हे अव्यक्त-बन्धो सान्निध्य-मात्रेण प्रकृति-प्रवर्तक चेष्टा निमेषोन्मेष-रूपाम् । श्रुतिश् च - सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादधीति [महा-नारायणउ १.८] । सर्वे निमेषादयः कालावयवाः विशेषेण द्योतते विद्युत् । पुरुषः परमात्मेति श्रुति-पदार्थः । सर्वत्र सृष्टि-संहारयोर् निमित्तं काल एव, तस्य तु तद्-अङ्ग-चेष्टा-रूपत्वात् तौ तत्र न सम्भवत एवेति भावः । तत्र हेत्व्-अन्तरं क्षेम-धामेति । त्वा त्वाम् । अत्र स्वाभीष्टात् तस्माद् आविर्भावाद् एव कंस-भयं कैमुत्येन वारितवती । तथैव स्पष्टं पुनर् आह -- मर्त्यो मृत्यु-व्याल-भीतः पलायन् लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्-पदाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युर् अस्माद् अपैति ॥ [भ्प् १०.३.२७] लोकान् प्राप्य निर्भयं भयाभावम् । त्वत्-पादाब्जं तु प्राप्येत्य् उभयत्राप्य् अन्वयः । अत्र त्वत्-पादाब्जम् इति श्री-विग्रहम् एव तथापि विस्पष्टं साधितवती । अतएवामृत-वपुर् इति सहस्र-नाम-स्तोत्रे । मृतं मरणं तद्-रहितं वपुर् अस्येत्य् अमृत-वपुर् इति शङ्कर-भाष्येऽपि । आद्येति जन्माभावोऽपि दर्शितः, सजन्मनि सर्वत्र सादित्वअस्यैव सिद्धेः । तद् उक्तम् - प्रादुरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः । इति । [भ्प् १०.३.८] श्रुतिश् चात्र - स ब्रह्मणा सृजति स रुद्रेण विलापयति सोऽनुत्पत्तिर् अलय एव हरिः परः परमानन्द इति महोपनिषदि[*एन्द्नोते #४] ॥ श्रीदेवकी-देवी श्री-भगवन्तम् ॥२७॥

[27] tad evam aiśvaryādi-ṣaṭkasya svarūpa-bhūtatvam uktvā, śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpa-bhūtatvaṃ vaktuṃ prakaraṇam ārabhyate | tatra tasya tādṛśatva- sacivaṃ nityatvaṃ tāvat pūrva-darśita-tādṛśa-vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛtvena siddham eva | prapañcāvatīrṇatve'py āha tribhiḥ - naṣṭe loke dvi-parārdhāvasāne mahā-bhūteṣv ādi-bhūtaṃ gateṣu | vyakte'vyaktaṃ kāla-vegena yāte bhavān ekaḥ śiṣyate'śeṣa-saṃjñaḥ || [BhP 10.3.25] ataḥ śeṣa-saṃjñaḥ | tatra yuktiḥ - yo'yaṃ kālas tasya te'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam | nimeṣādir vatsarānto mahīyāṃs taṃ tveśānaṃ kṣema-dhāma prapadye || [BhP 10.3.26] he avyakta-bandho sānnidhya-mātreṇa prakṛti-pravartaka ceṣṭā nimeṣonmeṣa-rūpām | śrutiś ca - sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādadhīti [Mahā-nārāyaṇaU 1.8] | sarve nimeṣādayaḥ kālāvayavāḥ viśeṣeṇa dyotate vidyut | puruṣaḥ paramātmeti śruti-padārthaḥ | sarvatra sṛṣṭi-saṃhārayor nimittaṃ kāla eva, tasya tu tad-aṅga-ceṣṭā-rūpatvāt tau tatra na sambhavata eveti bhāvaḥ | tatra hetv-antaraṃ kṣema-dhāmeti | tvā tvām | atra svābhīṣṭāt tasmād āvirbhāvād eva kaṃsa-bhayaṃ kaimutyena vāritavatī | tathaiva spaṣṭaṃ punar āha -- martyo mṛtyu-vyāla-bhītaḥ palāyan lokān sarvān nirbhayaṃ nādhyagacchat | tvat-padābjaṃ prāpya yadṛcchayādya svasthaḥ śete mṛtyur asmād apaiti || [BhP 10.3.27] lokān prāpya nirbhayaṃ bhayābhāvam | tvat-pādābjaṃ tu prāpyety ubhayatrāpy anvayaḥ | atra tvat-pādābjam iti śrī-vigraham eva tathāpi vispaṣṭaṃ sādhitavatī | ataevāmṛta-vapur iti sahasra-nāma-stotre | mṛtaṃ maraṇaṃ tad-rahitaṃ vapur asyety amṛta-vapur iti śaṅkara-bhāṣye'pi | ādyeti janmābhāvo'pi darśitaḥ, sajanmani sarvatra sāditvaasyaiva siddheḥ | tad uktam - prādurāsīd yathā prācyāṃ diśīndur iva puṣkalaḥ | iti | [BhP 10.3.8] śrutiś cātra - sa brahmaṇā sṛjati sa rudreṇa vilāpayati so'nutpattir alaya eva hariḥ paraḥ paramānanda iti mahopaniṣadi[*ENDNOTE #4] || śrīdevakī-devī śrī-bhagavantam ||27||

[२८] तथा उत्पत्ति-स्थिति-लयेत्य्-आदि-पद्ये - यद् रूपं ध्रुवम् अकृतम् इति । [भ्प् ५.२५.९] यस्य श्री-सङ्कर्षणस्य रूपं ध्रुवम् अनन्तं अकृतं चानादि । अतएव वर्षाधिपोपासना-वर्णने भवेनापि तद्-रूपम् अधिकृत्योक्तम् -- न यस्य माया-गुण-चित्त-वृत्तिभिर् निरीक्षतो ह्य् अण्व् अपि दृष्टिर् अज्यते । इति [भ्प् ५.१७.१९] यत् तु तत्र तद् एव रूपम् अधिकृत्य श्री-शुकेन - या वै कला भगवतस् तामसीति [भ्प् ५.२५.१] । तथा भवानीनाथैर् इति गद्ये [भ्प् ५.१७.१६] तामसीं मूर्तिम् इत्य् उक्तम्, तन् निजांश-शिव-द्वारा तमो-गुणोपकारकत्वेन ज्ञेयम् । उत्पत्ति-स्थिति-लयेत्य्-आदि-पद्यानन्तरं श्री-शुकेनैव श्री-नारद-वाक्यम् अनुक्तम् -- मूर्तिं न पुरु-कृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसद् इदं विभाति यत्र । [भ्प् ५.२५.१०] । तस्मान् नित्यम् एव सर्वं भगवद्-रूपम् । तथा च पाद्मोत्तर-खण्डे तत्-स्तुतिः - अनादि-निधनानन्त-वपुषे विश्व- रूपिणे । इति । यद् अत्र स्कान्दादौ क्वचिद् भ्रामकम् अस्ति तत् तु तत् तत् पुराणानां तामस- कल्प-कथामयत्वात् तत्-तत्-कल्पेषु च भगवता स्व-महिमावरणाद् युक्तम् एव तद् इति । श्री-भागवतेनापि - एवं वदन्ति राजर्षे [भ्प् १०.७७.३०] इत्य् आदिना तादृशं मतं न मतम् । तद् इदं तु श्री-कृष्ण-सन्दर्भे विशिष्य स्थापयिष्यामः । स्व-मतं तु - सत्यं शौचं दया क्षान्तिर् इत्य् आदिना [भ्प् १.१६.२७] श्री-पृथिवी-वाक्येन कान्ति-मह-ओजो-बलानाम् अपि स्वाभाविकत्वम् अव्यभिचारित्वं दर्शयता दर्शितम् । नष्टे लोक[*एन्द्नोते #५] इत्य् आदिना [भ्प् १०.३.२५] श्री-देवकी-वाक्येन च । तस्मात् साधूक्तं यद् रूपं ध्रुवम् अकृतम् इति ॥ श्री-शुकः ॥२८॥

[28] tathā utpatti-sthiti-layety-ādi-padye - yad rūpaṃ dhruvam akṛtam iti | [BhP 5.25.9] yasya śrī-saṅkarṣaṇasya rūpaṃ dhruvam anantaṃ akṛtaṃ cānādi | ataeva varṣādhipopāsanā-varṇane bhavenāpi tad-rūpam adhikṛtyoktam -- na yasya māyā-guṇa-citta-vṛttibhir nirīkṣato hy aṇv api dṛṣṭir ajyate | iti [BhP 5.17.19] yat tu tatra tad eva rūpam adhikṛtya śrī-śukena - yā vai kalā bhagavatas tāmasīti [BhP 5.25.1] | tathā bhavānīnāthair iti gadye [BhP 5.17.16] tāmasīṃ mūrtim ity uktam, tan nijāṃśa-śiva-dvārā tamo-guṇopakārakatvena jñeyam | utpatti-sthiti-layety-ādi-padyānantaraṃ śrī-śukenaiva śrī-nārada-vākyam anuktam -- mūrtiṃ na puru-kṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sadasad idaṃ vibhāti yatra | [BhP 5.25.10] | tasmān nityam eva sarvaṃ bhagavad-rūpam | tathā ca pādmottara-khaṇḍe tat-stutiḥ - anādi-nidhanānanta-vapuṣe viśva- rūpiṇe | iti | yad atra skāndādau kvacid bhrāmakam asti tat tu tat tat purāṇānāṃ tāmasa- kalpa-kathāmayatvāt tat-tat-kalpeṣu ca bhagavatā sva-mahimāvaraṇād yuktam eva tad iti | śrī-bhāgavatenāpi - evaṃ vadanti rājarṣe [BhP 10.77.30] ity ādinā tādṛśaṃ mataṃ na matam | tad idaṃ tu śrī-kṛṣṇa-sandarbhe viśiṣya sthāpayiṣyāmaḥ | sva-mataṃ tu - satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntir ity ādinā [BhP 1.16.27] śrī-pṛthivī-vākyena kānti-maha-ojo-balānām api svābhāvikatvam avyabhicāritvaṃ darśayatā darśitam | naṣṭe loka[*ENDNOTE #5] ity ādinā [BhP 10.3.25] śrī-devakī-vākyena ca | tasmāt sādhūktaṃ yad rūpaṃ dhruvam akṛtam iti || śrī-śukaḥ ||28||

[२९] विभुत्वम् आह - न चान्तर् न बहिर् यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश् चान्तर् जगतो यो जगच् च यः ॥ तं मत्वात्मजम् अव्यक्तं मर्त्य-लिङ्गम् अधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ [भ्प् १०.९.१३-१४] टीका च - बन्धनं हि बहिः-परीतेन दाम्ना अन्तरावृतस्य भवति । तथा पूर्वापर-विभागवतो वस्तुनः पूर्वतो दाम धृत्वा परतः परिवेष्टनेन भवति । न त्व् एतद् अस्तीत्य् आह न चान्तर् इति । किं च व्यापकेन व्याप्यस्य बन्धो भवति । तच् चात्र विपरीतम् इत्य् आह पूर्वापरम् इति । किं च तद्- व्यतिरिक्तस्य चाभावान् न बन्ध इत्य् आह - जगच् च यः इति । तं मर्त्य- लिङ्गम् अधोक्षजम् आत्मजं मत्वा बबन्धेति । इत्य् एषा ॥ जगच् च य इत्य् अत्र यस्य कारणस्य व्यतिरेकेण कार्यस्य जगतो व्यतिरेकः स्याद् इति । तद् अनन्यस्य जगतस् तच्-छक्त्येव शक्तेस् तद्-अंशांश-रूपया रज्ज्वा कथं बन्धः स्यात् । न हि वह्निम् अर्चिषो दहेयुर् इति भावः । तं मर्त्य-लिङ्गम् इत्य् आदौ । टीका-कृताम् अयम् अभिप्रायः । ननु सर्व- व्यापकं कथं बबन्ध, न हि ब्रह्माण्ड-गोलकादिकम् अपि कश्चिद् बध्नाति । तत्राह मर्त्य-लिङ्गं मनुष्य-विग्रहम् । तर्हि कथं व्यापकत्वम् ? तत्राह, अधोक्षजम् अधः कृतम् इन्द्रियजं ज्ञानं येन तं सर्वेन्द्रिय-ज्ञानागोचरं प्रत्यक्षादि-प्रमाणैर् अचिन्त्य-स्वरूपम् इत्य् अर्थः । तस्मात् तद्-आकारत्वेऽपि तस्मिन् विभुत्वम् अस्त्य् एवेति भावः । अधोक्षजत्वाद् एवाव्यक्तत्वम् अपि व्याख्यातम् इति तन् नोद्धृतम् । ननु मनुष्य-विग्रहत्वेऽप्य् अपरित्यक्त-विभुत्वं कथं मातुर् नास्फुरत् ? तत्राह - आत्मजं मत्वेति । वत्सलाद्य्-अभिध-प्रेम-रस-विशेषस्य स्वभावोऽयम् । यद् असौ स्वानन्द-पूरेण तस्य तादृशत्वं प्रत्य् अनुभव- पद्धतिम् आवृणोतीत्य् अर्थः । इत्थं चातद्-वीर्य-कोविदत्वं तस्या माहात्म्यम् एव तं रज्जुभिर् बद्धम् अपि कर्तुस् तस्य प्रेम- रसस्यानुभाव-रूपत्वात् । तद् उक्तम् -- नेमं विरिञ्चो न भव इत्य् आदि [भ्प् १०.९.२०] । प्राकृतं यथा इत्य् अनेन अधोक्षजम् इत्य् अनेन च, वस्तुनो व्यापकत्वं मायया तु मर्त्य-लिङ्गत्वम् इत्य् अपि परिहृतम् । यद् धि तर्क-गोचरो भवति, तत्रैव कदाचिद् असम्भव-रीति-दर्शनेन साभ्युपगम्यते, यत् तु स्वत एव तद्-अतीतं, तत्र तत्-स्वीकृतिर् अतीव- मूर्खता । यथा बाडव-नाम्नो वह्नेर् जल-निधि-मध्य एव देदीप्यमानतायाम् ऐन्द्रजालिकत्ता-स्वीकरणम् । श्रुतिश् च - अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेनाथ को वेद यत आबभूवेत्य् आद्या । किं च यद् गतं बन्धनं तस्य श्री-विग्रहस्यैव व्यापकत्वं विवक्षितं यत्तदोः [?] सामानाधिकरण्यात् तस्यास् तत्राकोविदत्वोपपादनत्वाच् च । तत्र विग्रहत्वं परिच्छिन्नायाम् एव सम्भवति । कर-चरणाद्य्-आकार-सन्निवेशात् । तस्माद् अस्यैव तस्मिन् परिच्छिन्नत्वं विभुत्वं च युगपद् एव । मूल- सिद्धान्त एव परस्पर-विरोधि-शक्ति-शत-निधानत्वं तस्य दर्शितम् । दृश्यतेऽपि लोके त्रिदोषघ्न-महौषधीनां तादृशत्वम् । तथैव विभुत्वम् उक्तं ब्रह्म-संहितायां - पन्थास् तु कोटि-शत-वत्सर-संप्रगम्यो वायोर् अथापि मनसो मुनि-पुङ्गवानाम् । सोऽप्य् अस्ति यत्-प्रपद-सीम्न्य् अविचिन्त्य-तत्त्वे गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ इति [ब्रह्मस् ५.४०] ॥ श्रुतिश् च मध्व-भाष्य-प्रमाणिता - अस्थूलोऽनणुर् अमध्यमो मध्यमोऽव्यापको व्यापको हरिर् आदिर् अनादिर् अविश्वो विश्वः सगुणो निर्गुण इति । तथैव नृसिंह-तापनी च - तुरीयम् अतुरीयम् आत्मानम् अनात्मानम् उग्रम् अनुग्रम् वीरम् अवीरं महान्तम् अमहान्तं विष्णुम् अविष्णुं ज्वलन्तम् अज्वलन्तं सर्वतो-मुखम् असर्वतो-मुखम् इत्य् [न्तु २.३] आदिका । ब्रह्म-पुराणे - अस्थूलोऽनुरूपोऽसाव् अविश्वो विश्व एव च । विरुद्ध-धर्म-रूपेऽसाव् ऐश्वर्यात् पुरुषोत्तम ॥ इति ॥ तथैव दृष्टं श्री-विष्णु-धर्मे - परमाण्व्-अन्त-पर्यन्त- सहस्रांशाणु-मूर्तये । जठरान्तायुतांशान्त- स्थित-ब्रह्माण्ड-धारिणे ॥ इति ॥ अतः श्री-गीतोपनिषदश् च - मया ततम् इदं सर्वं जगद् अव्यक्त-मूर्तिना । मत्-स्थानि सर्व-भूतानि न चाहं तेष्व् अवस्थितः ॥ न च मत्-स्थानि भूतानि पश्य मे योगम् ऐश्वरम् । भूत-भृन् न च भूत-स्थो ममात्मा भूत-भावनः ॥ इति । [गीता ९.४-५] अव्यक्त-मूर्तिनेति तादृश-रूपत्वाद् बुद्धि-वैभवागोचर-स्वभाव- विग्रहेणेत्य् अर्थः ॥ श्री-शुकः ॥२९॥

[29] vibhutvam āha - na cāntar na bahir yasya na pūrvaṃ nāpi cāparam | pūrvāparaṃ bahiś cāntar jagato yo jagac ca yaḥ || taṃ matvātmajam avyaktaṃ martya-liṅgam adhokṣajam | gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṃ yathā || [BhP 10.9.13-14] ṭīkā ca - bandhanaṃ hi bahiḥ-parītena dāmnā antarāvṛtasya bhavati | tathā pūrvāpara-vibhāgavato vastunaḥ pūrvato dāma dhṛtvā parataḥ pariveṣṭanena bhavati | na tv etad astīty āha na cāntar iti | kiṃ ca vyāpakena vyāpyasya bandho bhavati | tac cātra viparītam ity āha pūrvāparam iti | kiṃ ca tad- vyatiriktasya cābhāvān na bandha ity āha - jagac ca yaḥ iti | taṃ martya- liṅgam adhokṣajam ātmajaṃ matvā babandheti | ity eṣā || jagac ca ya ity atra yasya kāraṇasya vyatirekeṇa kāryasya jagato vyatirekaḥ syād iti | tad ananyasya jagatas tac-chaktyeva śaktes tad-aṃśāṃśa-rūpayā rajjvā kathaṃ bandhaḥ syāt | na hi vahnim arciṣo daheyur iti bhāvaḥ | taṃ martya-liṅgam ity ādau | ṭīkā-kṛtām ayam abhiprāyaḥ | nanu sarva- vyāpakaṃ kathaṃ babandha, na hi brahmāṇḍa-golakādikam api kaścid badhnāti | tatrāha martya-liṅgaṃ manuṣya-vigraham | tarhi kathaṃ vyāpakatvam ? tatrāha, adhokṣajam adhaḥ kṛtam indriyajaṃ jñānaṃ yena taṃ sarvendriya-jñānāgocaraṃ pratyakṣādi-pramāṇair acintya-svarūpam ity arthaḥ | tasmāt tad-ākāratve'pi tasmin vibhutvam asty eveti bhāvaḥ | adhokṣajatvād evāvyaktatvam api vyākhyātam iti tan noddhṛtam | nanu manuṣya-vigrahatve'py aparityakta-vibhutvaṃ kathaṃ mātur nāsphurat ? tatrāha - ātmajaṃ matveti | vatsalādy-abhidha-prema-rasa-viśeṣasya svabhāvo'yam | yad asau svānanda-pūreṇa tasya tādṛśatvaṃ praty anubhava- paddhatim āvṛṇotīty arthaḥ | itthaṃ cātad-vīrya-kovidatvaṃ tasyā māhātmyam eva taṃ rajjubhir baddham api kartus tasya prema- rasasyānubhāva-rūpatvāt | tad uktam -- nemaṃ viriñco na bhava ity ādi [BhP 10.9.20] | prākṛtaṃ yathā ity anena adhokṣajam ity anena ca, vastuno vyāpakatvaṃ māyayā tu martya-liṅgatvam ity api parihṛtam | yad dhi tarka-gocaro bhavati, tatraiva kadācid asambhava-rīti-darśanena sābhyupagamyate, yat tu svata eva tad-atītaṃ, tatra tat-svīkṛtir atīva- mūrkhatā | yathā bāḍava-nāmno vahner jala-nidhi-madhya eva dedīpyamānatāyām aindrajālikattā-svīkaraṇam | śrutiś ca - arvāg devā asya visarjanenātha ko veda yata ābabhūvety ādyā | kiṃ ca yad gataṃ bandhanaṃ tasya śrī-vigrahasyaiva vyāpakatvaṃ vivakṣitaṃ yattadoḥ [?] sāmānādhikaraṇyāt tasyās tatrākovidatvopapādanatvāc ca | tatra vigrahatvaṃ paricchinnāyām eva sambhavati | kara-caraṇādy-ākāra-sanniveśāt | tasmād asyaiva tasmin paricchinnatvaṃ vibhutvaṃ ca yugapad eva | mūla- siddhānta eva paraspara-virodhi-śakti-śata-nidhānatvaṃ tasya darśitam | dṛśyate'pi loke tridoṣaghna-mahauṣadhīnāṃ tādṛśatvam | tathaiva vibhutvam uktaṃ brahma-saṃhitāyāṃ - panthās tu koṭi-śata-vatsara-saṃpragamyo vāyor athāpi manaso muni-puṅgavānām | so'py asti yat-prapada-sīmny avicintya-tattve govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || iti [BrahmaS 5.40] || śrutiś ca madhva-bhāṣya-pramāṇitā - asthūlo'naṇur amadhyamo madhyamo'vyāpako vyāpako harir ādir anādir aviśvo viśvaḥ saguṇo nirguṇa iti | tathaiva nṛsiṃha-tāpanī ca - turīyam aturīyam ātmānam anātmānam ugram anugram vīram avīraṃ mahāntam amahāntaṃ viṣṇum aviṣṇuṃ jvalantam ajvalantaṃ sarvato-mukham asarvato-mukham ity [NTU 2.3] ādikā | brahma-purāṇe - asthūlo'nurūpo'sāv aviśvo viśva eva ca | viruddha-dharma-rūpe'sāv aiśvaryāt puruṣottama || iti || tathaiva dṛṣṭaṃ śrī-viṣṇu-dharme - paramāṇv-anta-paryanta- sahasrāṃśāṇu-mūrtaye | jaṭharāntāyutāṃśānta- sthita-brahmāṇḍa-dhāriṇe || iti || ataḥ śrī-gītopaniṣadaś ca - mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyakta-mūrtinā | mat-sthāni sarva-bhūtāni na cāhaṃ teṣv avasthitaḥ || na ca mat-sthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram | bhūta-bhṛn na ca bhūta-stho mamātmā bhūta-bhāvanaḥ || iti | [Gītā 9.4-5] avyakta-mūrtineti tādṛśa-rūpatvād buddhi-vaibhavāgocara-svabhāva- vigraheṇety arthaḥ || śrī-śukaḥ ||29||

[३०] तद् एवं परिच्छिन्नस्यैव तद्-आकारस्य विभुत्वं पुनर्-विद्वद्- अनुभ्वएनोक्त-न्यायेन दर्शयितुम् प्रकरणम् आरभ्यते । तत्रैकादश- पद्यान्य् आह - क्वाहं तमो-महद्-अहं-ख-चराग्नि-वार्-भू- संवेष्टिताण्ड-घट-सप्त-वितस्ति-कायः । क्वेदृग्-विधाविगणिताण्ड-पराणु-चर्या- वाताध्व-रोम-विवरस्य च ते महित्वम् ॥ [भ्प् १०.१४.११] स्पष्टम् ॥

[30] tad evaṃ paricchinnasyaiva tad-ākārasya vibhutvaṃ punar-vidvad- anubhvaenokta-nyāyena darśayitum prakaraṇam ārabhyate | tatraikādaśa- padyāny āha - kvāhaṃ tamo-mahad-ahaṃ-kha-carāgni-vār-bhū- saṃveṣṭitāṇḍa-ghaṭa-sapta-vitasti-kāyaḥ | kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā- vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam || [BhP 10.14.11] spaṣṭam ||

[३१] उत्क्षेपणं गर्भ-गतस्य पादयोः किं कल्पते मातुर् अधोक्षजागमे । किम् आस्तिनास्ति-व्यपदेश-भूषितं तवास्ति कुक्षेः कियद् अप्य् अनन्तः ॥ [भ्प् १०.१४.१२] अतः सर्वस्य तव कुक्षि-गतत्वेन ममापि तथात्वान् मातृवद् अपराधः सोढव्य इति भावः ।

[31] utkṣepaṇaṃ garbha-gatasya pādayoḥ kiṃ kalpate mātur adhokṣajāgame | kim āstināsti-vyapadeśa-bhūṣitaṃ tavāsti kukṣeḥ kiyad apy anantaḥ || [BhP 10.14.12] ataḥ sarvasya tava kukṣi-gatatvena mamāpi tathātvān mātṛvad aparādhaḥ soḍhavya iti bhāvaḥ |

[३२] किं च विशेषतस् तु त्वत्तो यज् जन्म प्रसिद्धम् इत्य् आह - जगत्-त्रयान्तोदधि-सम्प्लवोदे नारायणस्योदर-नाभि-नालात् । विनिर्गतोऽजस् त्व् इति वाङ् न वै मृषा किन्त्व् ईश्वर त्वन् न विनिर्गतोऽस्मि ॥ [भ्प् १०.१४.१३] तथापि त्वत् त्वत्तः किं तु नोत्पन्नोऽस्मि ह अपि तु त्वत्त एवोत्पन्नोऽस्मीत्य् अर्थः । [३३] ननु यद्य् अहं प्रलयोदधि-शायी नारायणः स्यां, तर्हि मत्तस् त्वम् उत्पन्नोऽसीत्य् अपि घटते । तत् त्व् अन्यथैवेत्य् आशङ्क्याह - नारायणस् त्वं न हि सर्व-देहिनाम् आत्मास्य् अधीशाखिल-लोक-साक्षी । नारायणोऽङ्गं नर-भू-जलायनात् तच् चापि सत्यं न तवैव माया ॥ [भ्प् १०.१४.१४] हे अधीश ईशस्य सर्वान्तर्यामिणो नारायणस्याप्य् उपरि वर्तमान, हे भगवन्न् इत्य् अर्थः । हि निश्चितं स नारायणस् त्वं, नासि, किन्तु नारायणोऽसौ तविवाङ्गम् अंशः । यद्यप्य् एवम् अथापि मम तद्-अङ्गोत्पन्नत्वाद् अङ्गिनस् त्वत्त एवोत्पत्तिर् इति भावः । कथम् असौ नारायण उच्यते । कथं वा मम तस्माद् वैलक्षण्यम् ? तत्रह - योऽसौ देहिनाम् आत्मा अन्तर्यामि-पुरुषः । अतएव नारस्य जीव-समूहस्य अयम् आश्रयो यत्रेति तस्य नारायणत्वं, साक्साद् भगवतस् तव तु तद् अन्तर्यामितायाम् अप्य् औदासीन्यम् इति भावः । किं च, अखिल-लोक-साक्षी, यस्मात् अखिलं लोकं साक्षात् पश्यति, तस्मात् । नारम् अयते जानातीति नारायणोऽसौ, त्वं पुनस् तेनांशेनैव तद्-द्रष्टा, न तु साक्षाद् इति तस्माद् विलक्षण इत्य् अर्थः । तर्हि स नारायणस् त्वं न भवसीति ममाप्य् अन्यथा नारायणत्वम् अस्तीति भवताभिप्रेतं, तत् कथम् ? इत्य् अस्योत्तरं तेनैव सम्बोधनेन व्यञ्जयति, अधीशेति । ईशः प्रवर्तकः । ततश् च नारस्य अयनं प्रवृत्तिर् यस्मात् स नारायणः । ततोऽप्य् अधिकैश्वर्याद् अधीशस् त्वम् अपि नारायणः । यथा मण्डलेश्वरोऽपि नृपतिस् तेषाम् अधिपोऽपि नृपतिर् इति । श्री-कृष्णस्यैव साक्षात् स्वयं भगवत्त्वेन तस्माद् अपि परत्वम् । कृष्ण-सन्दर्भे प्रबन्धेन दर्शयिष्यते । ननु, नराज् जातानि तत्त्वानि नाराणीति विदुर् बुधाः । तस्य तान्य् अयनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः इति । तथा, आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नर-सूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥ इति तस्यापि नारायणत्व-मन्मथाप्रसिद्धम् इत्य् आशङ्क्याह - नर-भू- जलायनात् तच् चापीति । नराद् उद्भूतयेऽर्थास् तथा नराज् जातं यज् जलं, तद्- अयनात् यच् च तच् चापि नारायणत्वं भवति तर्हि कथं प्रसिद्धि- परित्यागेनान्यथा निर्वक्षीत्य् अत आह सत्यं नेति । तत् प्रलयोदधि-जलाद्य्- आश्रयत्वं सत्यं न, किन्तु तथा ज्ञानं तवैव मायेत्य् अर्थः । मायात्र प्रतारण-शक्तिः, माया दम्भे कृपायां चेति विश्व-प्रकाशात् । दुर्वितर्क- स्वरूप-शक्त्यैव परिच्छिन्नापरिच्छिन्नायास् त्वन्-मूर्तेर् जलादिभिर् अपरिच्छेदाद् इति भावः । श्लोक-चतुष्टयेऽस्मिन् यस्य नारायणस्यान्ततं मद्-आदिकं सर्वम् एव जगत्, सोऽपि तवान्तर्भूत इति तात्पर्यम् । नारायणस्य तादृशत्वे मन्त्र-वर्णः - यच् च किञ्चिज् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर् बहिश् च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ इति ॥

[32] kiṃ ca viśeṣatas tu tvatto yaj janma prasiddham ity āha - jagat-trayāntodadhi-samplavode nārāyaṇasyodara-nābhi-nālāt | vinirgato'jas tv iti vāṅ na vai mṛṣā kintv īśvara tvan na vinirgato'smi || [BhP 10.14.13] tathāpi tvat tvattaḥ kiṃ tu notpanno'smi ha api tu tvatta evotpanno'smīty arthaḥ | [33] nanu yady ahaṃ pralayodadhi-śāyī nārāyaṇaḥ syāṃ, tarhi mattas tvam utpanno'sīty api ghaṭate | tat tv anyathaivety āśaṅkyāha - nārāyaṇas tvaṃ na hi sarva-dehinām ātmāsy adhīśākhila-loka-sākṣī | nārāyaṇo'ṅgaṃ nara-bhū-jalāyanāt tac cāpi satyaṃ na tavaiva māyā || [BhP 10.14.14] he adhīśa īśasya sarvāntaryāmiṇo nārāyaṇasyāpy upari vartamāna, he bhagavann ity arthaḥ | hi niścitaṃ sa nārāyaṇas tvaṃ, nāsi, kintu nārāyaṇo'sau tavivāṅgam aṃśaḥ | yadyapy evam athāpi mama tad-aṅgotpannatvād aṅginas tvatta evotpattir iti bhāvaḥ | katham asau nārāyaṇa ucyate | kathaṃ vā mama tasmād vailakṣaṇyam ? tatraha - yo'sau dehinām ātmā antaryāmi-puruṣaḥ | ataeva nārasya jīva-samūhasya ayam āśrayo yatreti tasya nārāyaṇatvaṃ, sāksād bhagavatas tava tu tad antaryāmitāyām apy audāsīnyam iti bhāvaḥ | kiṃ ca, akhila-loka-sākṣī, yasmāt akhilaṃ lokaṃ sākṣāt paśyati, tasmāt | nāram ayate jānātīti nārāyaṇo'sau, tvaṃ punas tenāṃśenaiva tad-draṣṭā, na tu sākṣād iti tasmād vilakṣaṇa ity arthaḥ | tarhi sa nārāyaṇas tvaṃ na bhavasīti mamāpy anyathā nārāyaṇatvam astīti bhavatābhipretaṃ, tat katham ? ity asyottaraṃ tenaiva sambodhanena vyañjayati, adhīśeti | īśaḥ pravartakaḥ | tataś ca nārasya ayanaṃ pravṛttir yasmāt sa nārāyaṇaḥ | tato'py adhikaiśvaryād adhīśas tvam api nārāyaṇaḥ | yathā maṇḍaleśvaro'pi nṛpatis teṣām adhipo'pi nṛpatir iti | śrī-kṛṣṇasyaiva sākṣāt svayaṃ bhagavattvena tasmād api paratvam | kṛṣṇa-sandarbhe prabandhena darśayiṣyate | nanu, narāj jātāni tattvāni nārāṇīti vidur budhāḥ | tasya tāny ayanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ iti | tathā, āpo nārā iti proktā āpo vai nara-sūnavaḥ | ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || iti tasyāpi nārāyaṇatva-manmathāprasiddham ity āśaṅkyāha - nara-bhū- jalāyanāt tac cāpīti | narād udbhūtaye'rthās tathā narāj jātaṃ yaj jalaṃ, tad- ayanāt yac ca tac cāpi nārāyaṇatvaṃ bhavati tarhi kathaṃ prasiddhi- parityāgenānyathā nirvakṣīty ata āha satyaṃ neti | tat pralayodadhi-jalādy- āśrayatvaṃ satyaṃ na, kintu tathā jñānaṃ tavaiva māyety arthaḥ | māyātra pratāraṇa-śaktiḥ, māyā dambhe kṛpāyāṃ ceti viśva-prakāśāt | durvitarka- svarūpa-śaktyaiva paricchinnāparicchinnāyās tvan-mūrter jalādibhir aparicchedād iti bhāvaḥ | śloka-catuṣṭaye'smin yasya nārāyaṇasyāntataṃ mad-ādikaṃ sarvam eva jagat, so'pi tavāntarbhūta iti tātparyam | nārāyaṇasya tādṛśatve mantra-varṇaḥ - yac ca kiñcij jagat sarvaṃ dṛśyate śrūyate'pi vā | antar bahiś ca tat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || iti ||

[३४] तन्-मूर्तेर् जलादिभिर् अपरिच्छेदे स्वानुभवं प्रमाणयति --- तच् चेज् जल-स्थं तव सज्-जगद्-वपुः किं मे न दृष्टं भगवंस् तदैव । किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्य् एव पुनर् व्यदर्शि ॥ [भ्प् १०.१४.१५] जगद्-आश्रय-भूतं नारायणाभिधं तव तद्-वपुः जलस्थम् एवेत्य् एवं यदि सत् सत्यं स्यात् तर्हि तदैव कमल-नाल-मार्गेणान्तः प्रविश्य संवत्सर-शतं विचिन्वतापि मया हे भगवन्न् अचिन्त्यैश्वर्य तत् किम् इति न दृष्टम् । यदि च तद्-वपुर् माया-मात्रं, माया स्याच् छाम्बरी-बुद्ध्योर् इति त्रिकाण्ड-शेष-रीत्या मिथ्याभिव्यञ्जक-कला-विशेष-दर्शित-मात्रं स्यात् तर्हि किं वा रूढ-समाधि-योग-विरूढ-बोधेन मया हृदि तदैव सुष्ठु सच्चिदानन्द-घनत्वेन दृष्टं, समाध्य्-अनन्तरं किं वा पुनः सपद्य् एव नो व्यदर्शि न दृष्टम् । अतस् त्वन्-मूर्तेर् मायामयत्वं देश-विशेष- कृत-परिच्छेदश् च सत्यो न भवतीत्य् अर्थः । एतद्-व्याख्यान-निदानं तृतीय-स्कन्धेतिहासो द्रष्टव्यः ।

[34] tan-mūrter jalādibhir aparicchede svānubhavaṃ pramāṇayati --- tac cej jala-sthaṃ tava saj-jagad-vapuḥ kiṃ me na dṛṣṭaṃ bhagavaṃs tadaiva | kiṃ vā sudṛṣṭaṃ hṛdi me tadaiva kiṃ no sapady eva punar vyadarśi || [BhP 10.14.15] jagad-āśraya-bhūtaṃ nārāyaṇābhidhaṃ tava tad-vapuḥ jalastham evety evaṃ yadi sat satyaṃ syāt tarhi tadaiva kamala-nāla-mārgeṇāntaḥ praviśya saṃvatsara-śataṃ vicinvatāpi mayā he bhagavann acintyaiśvarya tat kim iti na dṛṣṭam | yadi ca tad-vapur māyā-mātraṃ, māyā syāc chāmbarī-buddhyor iti trikāṇḍa-śeṣa-rītyā mithyābhivyañjaka-kalā-viśeṣa-darśita-mātraṃ syāt tarhi kiṃ vā rūḍha-samādhi-yoga-virūḍha-bodhena mayā hṛdi tadaiva suṣṭhu saccidānanda-ghanatvena dṛṣṭaṃ, samādhy-anantaraṃ kiṃ vā punaḥ sapady eva no vyadarśi na dṛṣṭam | atas tvan-mūrter māyāmayatvaṃ deśa-viśeṣa- kṛta-paricchedaś ca satyo na bhavatīty arthaḥ | etad-vyākhyāna-nidānaṃ tṛtīya-skandhetihāso draṣṭavyaḥ |