Sections 169–178

[१६९] श्री-भगवच्-छिक्षानुरूपम् एव श्री-ऋषिर् उवाच -- अध्यात्म-शिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः । तद्-अनुस्मरण-ध्वस्त-जीव-कोशास् तम् अध्यगन् ॥ [भ्प् १०.८२.४७] अध्यात्म-शिक्षया तद्-उपदेशेन आत्मानं श्री-कृष्णम् अधिकृत्य या शिक्षा तया वा । तथाविधं यद् उपदिष्टं तद्-अनुस्मरणेन नित्य-सिद्धाप्रकट- लीलायाः पुनर् अनुसन्धानेन ध्वस्तस् त्यक्त-प्रायो जीव-कोषः प्रपञ्चस् तत्र प्राकट्याभिनिवेशो याभिस् ताः । तं स्वयम् उपदिष्टं नित्य-संयुक्त- रूपं श्री-कृष्णम् अध्यगन् प्रणिहितवत्यः । तत्रापि पूर्व-दर्शित-श्रुति- पुराणादि-गत-नित्यता-वाक्यं मयि भक्तिर् हि [भ्प् १०.८२.४४] इति । फल-भेद- वाक्यं च न ज्ञानं न च वैराग्यम् [भ्प् ११.२०.३१] इत्य् आद्य्-अयुक्तता-व्यञ्जि- वाक्यं चानुसन्धाय परोक्ष-वादार्थ-प्रयुक्तम् अर्थान्तरं न प्रमेयम् ।

[169] śrī-bhagavac-chikṣānurūpam eva śrī-ṛṣir uvāca -- adhyātma-śikṣayā gopya evaṃ kṛṣṇena śikṣitāḥ | tad-anusmaraṇa-dhvasta-jīva-kośās tam adhyagan || [BhP 10.82.47] adhyātma-śikṣayā tad-upadeśena ātmānaṃ śrī-kṛṣṇam adhikṛtya yā śikṣā tayā vā | tathāvidhaṃ yad upadiṣṭaṃ tad-anusmaraṇena nitya-siddhāprakaṭa- līlāyāḥ punar anusandhānena dhvastas tyakta-prāyo jīva-koṣaḥ prapañcas tatra prākaṭyābhiniveśo yābhis tāḥ | taṃ svayam upadiṣṭaṃ nitya-saṃyukta- rūpaṃ śrī-kṛṣṇam adhyagan praṇihitavatyaḥ | tatrāpi pūrva-darśita-śruti- purāṇādi-gata-nityatā-vākyaṃ mayi bhaktir hi [BhP 10.82.44] iti | phala-bheda- vākyaṃ ca na jñānaṃ na ca vairāgyam [BhP 11.20.31] ity ādy-ayuktatā-vyañji- vākyaṃ cānusandhāya parokṣa-vādārtha-prayuktam arthāntaraṃ na prameyam |

[१७०] अथ ज्ञान-रूपं प्रकटार्थम् अस्वीकुऋवाणा नित्य-लीला-रूपं रहस्यार्थं स्वीकुर्वाणा अपि पूर्ववत् पुनश् च प्रकट-लीलाभिनिवेशेन विरह-भीताः परम-दैन्योत्तरम् एवं प्रार्थयामासुर् इत्य् आह - आहुश् च ते नलिन-नाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः संसार-कूप-पतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषाम् अपि मनस्य् उदियात् सदा नः ॥ [भ्प् १०.८२.४८] आस्तां तावद् दुर्विधि-हतानाम् अस्माकं त्वद्-दर्शन-गन्ध-वार्तापि । हे नलिन-नाभ तव पदारविन्दं त्वद्-उपदेशानुसारेणास्माकं मनस्य् उदियात् । ननु (पगे ८७) किम् इवात्रासम्भाव्यम् ? तत्राहुः - योगेश्वरैर् एव हृदि विचिन्त्यं न त्व् अस्माभिस् त्वत्-स्मरणारम्भ एव मूर्च्छा-गामिनीभिः । तद् उक्तम् उद्धवं प्रति स्वयं भगवता - मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूर-स्थे गोकुल-स्त्रियः । स्मरन्त्यो ऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्य-विह्वलाः ॥ [भ्प् १०.४६.५] इति । तद् एवोपपादयन्ति अगाध-बोधैः साक्षाद्-दर्शनेऽप्य् अक्षुभित- बुद्धिभिः । न त्व् अस्माभिर् इव त्वद्-दर्शनेच्छया क्षुभित-बुद्धिभिः । चरणस्यारविन्दता-रूपकं च त्वत्-स्पर्शेनैव दाह-शान्तिर् भवति न तु तथा त्वत्-स्मरणेनेति ज्ञापनाय । ननु तथा निदिध्यासनम् एव योगेश्वराणां संसार-दुःखम् इव भवतीनां विरह-दुःखं दूरीकृत्य तद्-उदयं करिष्यतीति आशङ्क्याह संसार-कूप-पतितानाम् एवोत्तरणावलम्बं न त्व् अस्माकं विरह-सिन्धु- निमग्नानाम् । त्वच्-चिन्तनारम्भे दुःख-वृद्धेर् एवानुभूयमानत्वाद् इति भावः । नन्व् अधुनैवागत्य मुहुर् मां साक्षाद् एवानुभवत, तत्राह - गेहं जुषां पर-गृहिणीनाम् अस्वाधीनानाम् इत्य् अर्थः । यद् वा गेहं जुषाम् इति तव सङ्गतिश् च त्वत्-पूर्व-सङ्गम-विलास-धाम्नि तत्-तद्-अस्मत्-काम-दुघे स्वाभाविकास्मत्-प्रीति-निलये निज-गेहे गोकुल एव भवतु, न तु द्वारकादाव् इति स्व-मनोरथ-विशेषेण तस्मिन्न् एव प्रीतिमतीनाम् इत्य् अर्थः । यः कौमार-हरः स एव हि वरः इत्यादिवत् । तस्माद् अस्माकं मनसि भवच्- चरण-चिन्तन-सामर्थ्याभावात् स्वयम् आगमनस्यासामर्थ्याद् अनभिरुचेर् वा साक्षाद् एव श्री-वृन्दावन एव यद्य् आगच्छसि तदैव निस्तार इति भावः । [वृ एदितिओन् अद्द्स् हेरे: तम् एतम् एव भावं श्री-भगवान् अङ्गीचकार । यथोक्तम् एतद्-अनन्तरम् - त एवं लोक-नाथेन परिपृष्टाः सु-सत्-कृताः । प्रत्यूचुर् हृष्ट-मनसस् तत्-पादेक्षा-हतांहसः ॥ [भ्प् १०.८३.२] [एन्द् वृ अद्दितिओन्] ॥ १०.८२ ॥ श्री-शुकः ॥ १६८-१७० ॥

[170] atha jñāna-rūpaṃ prakaṭārtham asvīkuṛvāṇā nitya-līlā-rūpaṃ rahasyārthaṃ svīkurvāṇā api pūrvavat punaś ca prakaṭa-līlābhiniveśena viraha-bhītāḥ parama-dainyottaram evaṃ prārthayāmāsur ity āha - āhuś ca te nalina-nābha padāravindaṃ yogeśvarair hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ saṃsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṃ gehaṃ juṣām api manasy udiyāt sadā naḥ || [BhP 10.82.48] āstāṃ tāvad durvidhi-hatānām asmākaṃ tvad-darśana-gandha-vārtāpi | he nalina-nābha tava padāravindaṃ tvad-upadeśānusāreṇāsmākaṃ manasy udiyāt | nanu (page 87) kim ivātrāsambhāvyam ? tatrāhuḥ - yogeśvarair eva hṛdi vicintyaṃ na tv asmābhis tvat-smaraṇārambha eva mūrcchā-gāminībhiḥ | tad uktam uddhavaṃ prati svayaṃ bhagavatā - mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ | smarantyo 'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ || [BhP 10.46.5] iti | tad evopapādayanti agādha-bodhaiḥ sākṣād-darśane'py akṣubhita- buddhibhiḥ | na tv asmābhir iva tvad-darśanecchayā kṣubhita-buddhibhiḥ | caraṇasyāravindatā-rūpakaṃ ca tvat-sparśenaiva dāha-śāntir bhavati na tu tathā tvat-smaraṇeneti jñāpanāya | nanu tathā nididhyāsanam eva yogeśvarāṇāṃ saṃsāra-duḥkham iva bhavatīnāṃ viraha-duḥkhaṃ dūrīkṛtya tad-udayaṃ kariṣyatīti āśaṅkyāha saṃsāra-kūpa-patitānām evottaraṇāvalambaṃ na tv asmākaṃ viraha-sindhu- nimagnānām | tvac-cintanārambhe duḥkha-vṛddher evānubhūyamānatvād iti bhāvaḥ | nanv adhunaivāgatya muhur māṃ sākṣād evānubhavata, tatrāha - gehaṃ juṣāṃ para-gṛhiṇīnām asvādhīnānām ity arthaḥ | yad vā gehaṃ juṣām iti tava saṅgatiś ca tvat-pūrva-saṅgama-vilāsa-dhāmni tat-tad-asmat-kāma-dughe svābhāvikāsmat-prīti-nilaye nija-gehe gokula eva bhavatu, na tu dvārakādāv iti sva-manoratha-viśeṣeṇa tasminn eva prītimatīnām ity arthaḥ | yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varaḥ ityādivat | tasmād asmākaṃ manasi bhavac- caraṇa-cintana-sāmarthyābhāvāt svayam āgamanasyāsāmarthyād anabhirucer vā sākṣād eva śrī-vṛndāvana eva yady āgacchasi tadaiva nistāra iti bhāvaḥ | [Vṛ edition adds here: tam etam eva bhāvaṃ śrī-bhagavān aṅgīcakāra | yathoktam etad-anantaram - ta evaṃ loka-nāthena paripṛṣṭāḥ su-sat-kṛtāḥ | pratyūcur hṛṣṭa-manasas tat-pādekṣā-hatāṃhasaḥ || [BhP 10.83.2] [end Vṛ addition] || 10.82 || śrī-śukaḥ || 168-170 ||

[१७१] तद् एवं स्वारसिक्य-प्रकट-लीला दर्शिता । अथाप्रकट-लीले द्वे अप्य् अर्थ- विशेषेणाह - गोपीनां तत्-पतीनां च सर्वेषाम् एव देहिनाम् । यो ऽन्तश् चरति सो ऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देह-भाक् ॥ [भ्प् १०.३३.३५] अन्तर्-अन्तः-स्थितम् अप्रकटं यथा स्यात् तथा गोपीनां तत्-पतीनां च तत्- पतिं-मन्यानां क्रीडन-देह-भाक् सन् तेषाम् एव गोकुल-युवराजतया अध्यक्षश् च सन् यश् चरति क्रीडति स एव प्रकट-लीला-गतोऽपि भूत्वा सर्वेषां विश्व-वर्तिनां देहिनाम् अपि क्रीडन-देह-भाक् सन् तेषां पालकत्वेनाध्यक्षोऽपि सन् चरति । तस्माद् अनादित एव ताभिः क्रीडा-शालित्वेन स्वीकृतत्वात् तच्-छक्ति-रूपाणां तासां सङ्गमे वस्तुत एव पर-दारता- दोषोऽपि नास्ति । ततस् तेषां तत्-पतित्वं च । नासूयन् खलु कृष्णाय [भ्प् १०.३३.३७] इत्यादि- वक्ष्यमाण-दिशा, तेषां तासां च प्रातीतिक-मात्रं न तु दैहिकम् । तादृश- प्रतीति-सम्पादनं च तासाम् उत्कण्ठापोषार्थम् इति तत्-प्रकरण- सिद्धान्तस्य पराकाष्ठा दर्शिता ॥ ॥ १०.३३ ॥ श्री-शुकः ॥ १७१ ॥ (पगे ८८)

[171] tad evaṃ svārasikya-prakaṭa-līlā darśitā | athāprakaṭa-līle dve apy artha- viśeṣeṇāha - gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca sarveṣām eva dehinām | yo 'ntaś carati so 'dhyakṣaḥ krīḍaneneha deha-bhāk || [BhP 10.33.35] antar-antaḥ-sthitam aprakaṭaṃ yathā syāt tathā gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca tat- patiṃ-manyānāṃ krīḍana-deha-bhāk san teṣām eva gokula-yuvarājatayā adhyakṣaś ca san yaś carati krīḍati sa eva prakaṭa-līlā-gato'pi bhūtvā sarveṣāṃ viśva-vartināṃ dehinām api krīḍana-deha-bhāk san teṣāṃ pālakatvenādhyakṣo'pi san carati | tasmād anādita eva tābhiḥ krīḍā-śālitvena svīkṛtatvāt tac-chakti-rūpāṇāṃ tāsāṃ saṅgame vastuta eva para-dāratā- doṣo'pi nāsti | tatas teṣāṃ tat-patitvaṃ ca | nāsūyan khalu kṛṣṇāya [BhP 10.33.37] ityādi- vakṣyamāṇa-diśā, teṣāṃ tāsāṃ ca prātītika-mātraṃ na tu daihikam | tādṛśa- pratīti-sampādanaṃ ca tāsām utkaṇṭhāpoṣārtham iti tat-prakaraṇa- siddhāntasya parākāṣṭhā darśitā || || 10.33 || śrī-śukaḥ || 171 || (page 88)

[१७२] एवं तत्-तल्-लीला-भेदेनैकस्यापि तत्-तत्-स्थानस्य प्रकाश-भेदः श्री- विग्रहवत् । तद् उक्तम् - वृष्णः परमं पदम् अवभाति भूरि इति श्रुत्या । तत्र त्व् इतर-लीलान्तः-पातिभिः प्रायश इतर-लीलावकाश-विशेषो नोपलभ्यते । दृश्यते च प्रकट-लीलायाम् अप्य् असङ्करीभावेनैव विचित्रावकाशत्वम् । यथा द्वादश-योजन-मात्र-प्रमितायाम् एव द्वारकान्तः-पुर्यां क्रोश- द्वय-प्रमित-गृह-कोटि-प्रभृति-वस्तूनि । यथा स्वल्पे गोवर्धन-गर्ते तद्- असङ्ख्य-गोकुल-प्रवेशः । यथा ब्रह्मणा दृष्ट्या वृन्दावनस्य स-वृक्ष- तृण-पक्ष्याद्य्-अवकाशता ब्रह्माण्डाद्य्-अनन्त-वस्त्व्-अवकाशता च । यथा च श्री-नारद-दृष्ट-योग-माया-वैभवे सम-कालम् एव द्वारकायां प्रातस्त्य-माध्याह्निक-सायन्तन-लीला इत्य् आदि । तद् एवं वृन्दावनस्य तावत् प्रकाश-भेदा उदाह्रियन्ते । तत्राप्रकट-लीलानुगतो यथा यामले रुद्र- गौरी-संवादे - वीथ्यां वीथ्यां निवासोऽधर-मधु-सुवचस् तत्र सन्तानकानाम् एके राकेन्दु-कोट्य्-आतप-विशद-करास् तेषु चैके कमन्ते । रामे रात्रेर् विरामे समुदित-तपन-द्योति-सिन्धूपमेया रत्नाङ्गानां सुवर्णाचित-मुकुर-रुचस् तेभ्य एके द्रुमेन्द्राः ॥ यत् कुसुमं यदा मृग्यं यत् फलं च वरानने । तत् तदैव प्रसूयन्ते वृन्दावन-सुर-द्रुमाः ॥ अर्थश् च - हे अधर-मधु-सुवचः अधर-मधु-तुल्यानि सुवचांसि यस्याः तथाभूते हे गौरि ! तत्र श्री-वृन्दावने रथाङ्गानां सन्तानकानां मध्ये एके द्रुमेन्द्रा राकेन्दु-कोट्य्-आतप-विशद-कराः । हे रामे, तेषु सन्तानकेषु च एके रात्रेर् विरामे समुदित-तपन-द्योति-सिन्धूपमेयाः कमन्ते विराजन्ते । तेभ्यस् तान् अतिक्रम्य एके कमन्ते । कथम्भूताः सुवर्णाचित-मुकुर-रुच इति । तत्र च यदा यत् कुसुमं मृग्यं भवति यदा च यत् फलं मृग्यं भवति तदैव तद् वृन्दावन-सुर-द्रुमाः प्रसूयन्त इति । एवं ब्रह्म-संहितायाम् अपि आदि-पुरुष-गोविन्द-स्तोत्र एव -- श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवो द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयि तोयम् अमृतम् । कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रिय-सखि चिद्-आनन्दं ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च ॥ स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश् च सु-महान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः । भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोकम् इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये ॥ [ब्रह्मस् ५.५६] इति । ज्योतिर् लौकिक-लीला-माधुर्याय महा-प्रलयेऽप्य् अनश्वर-सूर्यादि-रूपं यत् तत्र वर्तते तथा तेषाम् आसाद्यम् अपि यत् किञ्चित् तत् चिदानन्द-रूपं परम् अपि परम-तत्त्वम् एव न तु प्राकृतम् । चन्द्रार्कयोः स्थितिश् च तत्र विलक्षणत्वेनैव गौतमीय-तन्त्रे कथिता समानोदित-चन्द्रार्कम् इति हि वृन्दावन-विशेषणम् । समानत्वं च रात्रो रात्रौ राका-चन्द्र-मयत्वाद् इति । अपि चेति परेणान्वयः । (पगे ८९) रसावेशेन तद्-अज्ञानाद् एव समयो न व्रजतीत्य् उक्तम् । अन्यथा पौर्वापर्याभावे सति चेष्टात्मिकाया लीलायाः स्वरूप-हानिः स्यात् । श्वेतं शुभ्रं दोष-रहितम् इत्य् अर्थः । द्वीपं तद् इवान्यासङ्ग-शून्यं सर्वतः परम् इत्य् अर्थः । तद् उक्तं श्रुत्या -यथा हि सरसि पद्मं तिष्ठति तथा भूम्यां तिष्ठति [ग्तु २.३०] इति । किं च ब्रह्म- संहितायाम् एव तत्-स्तवादौ - चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु [ब्रह्मस् ५.२९] इत्य् आदि । एवं नारद-पञ्चरात्रे च श्रुति-विद्या-संवादे - ततः श्वेत-महा-द्वीपश् चतुर्-दिक्षु विदिक्षु च । अधश् चोर्ध्वं च दिङ्-नाथास् तोयं क्षीरामृतार्णवः ॥ महा-वृन्दावनं तत्र केलि-वृन्दावनानि च । वृक्षाः सुर-द्रुमाश् चैव चिन्तामणि-मयी स्थली ॥ क्रीडा-विहङ्ग-लक्षं च सुरभीनाम् अनेकशः । नाना-चित्र-विचित्र-श्री-रास-मण्डल-भूमयः ॥ केलि-कुञ्ज-निकुञ्जानि नाना-सौख्य-स्थलानि च । प्राचीन-च्छत्र-रत्नानि फणाः शेषस्य भान्त्य् अहो ॥ यच्-छिरो-रत्न-वृन्दानाम् अतुल-द्युति-वैभवम् । ब्रह्मैव राजते तत्र रूपं को वक्तुम् अर्हति ॥ इति । इत्थं श्री-वृन्दावनस्याप्रकट-लीलानुगत-प्रकाश एव गोलोक इति व्याख्यातम् । तत्राप्रकट-लीलाया द्वैविध्ये मन्त्रोपासनामय्यां किञ्चिद् विलक्षणः । स च तत्-तन्-मन्त्रेषु यथादर्शित-प्रतिनियत-लीला-स्थान- सन्निवेशः । यथा पूर्व-तापन्यां, यथा च स्कान्दे श्री-नारद-वाक्यम् - यस्मिन् वृन्दावने पुण्यं गोविन्दस्य निकेतनम् । तत्-सेवक-समाकीर्णं तत्रैव स्थीयते मया ॥ भुवि गोविन्द-वैकुण्ठं तस्मिन् वृन्दावने नृप । यत्र वृन्दादयो भृत्याः सन्ति गोविन्द-लालसाः ॥ इति । अथ प्रकट-लीलानुगत-प्रकाशः श्री-विष्णु-पुराण-हरिवंशादौ प्रसिद्धः । स एष एव प्रकाशस् तदानीं प्राकृतैर् अपि कैश्चिद् भाग्य- विशेषोदयवद्भिर् ददृशे सम्प्रत्य् अस्माभिर् अपि तद्-अंशो दृश्यते । अत्र तु यत् प्राकृत-प्रदेश इव रीतयोऽवलोक्यन्ते तत् तु श्री-भगवतीव स्वेच्छया लौकिक-लीला-विशेषाङ्गीकार-निबन्धनम् इति ज्ञेयम् । श्री-भगवद्- धाम्नां तेषां सर्वथा प्रपञ्चातीतत्वादि-गुणैः श्रुति-स्मृतिभ्यां कृत- प्रमाणत्वात् । अतएवोक्तम् आदिवाराहे - वसन्ति ये मथुरायां विष्णु-रूपा हि ते खलु । अज्ञानास् तान् न पश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञान-चक्षुषः ॥ इति । तद् एतन्-मूल-प्रमाणेऽप्य् अप्रकट-लीलानुगतः प्रकाशः श्री-वृन्दावनस्य - ते चौत्सुक्य-धियो राजन् मत्वा गोपास् तम् ईश्वरः [भ्प् १०.२८.११] इत्य् आदौ दर्शित एव । प्रकट-लीलानुगतो यथा - अहो अमी देव-वरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनः-फलार्हणम् । नमन्त्य् उपादाय शिखाभिर् आत्मनस् तमोऽपहत्यै तरु-जन्म यत्-कृतम् ॥ [भ्प् १०.१५.५] इत्य् आदि । आत्मनः सुमनः फल-रूपम् अर्हणम् उपादायात्मन एव शिखाभिर् नमन्ति । यद् यैः । शृण्वतां पश्यतां च संसारिणां तमोऽपहत्यै तरु- जन्मैतत्-कृतम् इति । यत्-कृतम् इति तृतीया-तत्-पुरुषो वा ॥ ॥ १०.१५ ॥ श्री-भगवान् श्री-बलदेवम् ॥ १७२ ॥

[172] evaṃ tat-tal-līlā-bhedenaikasyāpi tat-tat-sthānasya prakāśa-bhedaḥ śrī- vigrahavat | tad uktam - vṛṣṇaḥ paramaṃ padam avabhāti bhūri iti śrutyā | tatra tv itara-līlāntaḥ-pātibhiḥ prāyaśa itara-līlāvakāśa-viśeṣo nopalabhyate | dṛśyate ca prakaṭa-līlāyām apy asaṅkarībhāvenaiva vicitrāvakāśatvam | yathā dvādaśa-yojana-mātra-pramitāyām eva dvārakāntaḥ-puryāṃ krośa- dvaya-pramita-gṛha-koṭi-prabhṛti-vastūni | yathā svalpe govardhana-garte tad- asaṅkhya-gokula-praveśaḥ | yathā brahmaṇā dṛṣṭyā vṛndāvanasya sa-vṛkṣa- tṛṇa-pakṣyādy-avakāśatā brahmāṇḍādy-ananta-vastv-avakāśatā ca | yathā ca śrī-nārada-dṛṣṭa-yoga-māyā-vaibhave sama-kālam eva dvārakāyāṃ prātastya-mādhyāhnika-sāyantana-līlā ity ādi | tad evaṃ vṛndāvanasya tāvat prakāśa-bhedā udāhriyante | tatrāprakaṭa-līlānugato yathā yāmale rudra- gaurī-saṃvāde - vīthyāṃ vīthyāṃ nivāso'dhara-madhu-suvacas tatra santānakānām eke rākendu-koṭy-ātapa-viśada-karās teṣu caike kamante | rāme rātrer virāme samudita-tapana-dyoti-sindhūpameyā ratnāṅgānāṃ suvarṇācita-mukura-rucas tebhya eke drumendrāḥ || yat kusumaṃ yadā mṛgyaṃ yat phalaṃ ca varānane | tat tadaiva prasūyante vṛndāvana-sura-drumāḥ || arthaś ca - he adhara-madhu-suvacaḥ adhara-madhu-tulyāni suvacāṃsi yasyāḥ tathābhūte he gauri ! tatra śrī-vṛndāvane rathāṅgānāṃ santānakānāṃ madhye eke drumendrā rākendu-koṭy-ātapa-viśada-karāḥ | he rāme, teṣu santānakeṣu ca eke rātrer virāme samudita-tapana-dyoti-sindhūpameyāḥ kamante virājante | tebhyas tān atikramya eke kamante | kathambhūtāḥ suvarṇācita-mukura-ruca iti | tatra ca yadā yat kusumaṃ mṛgyaṃ bhavati yadā ca yat phalaṃ mṛgyaṃ bhavati tadaiva tad vṛndāvana-sura-drumāḥ prasūyanta iti | evaṃ brahma-saṃhitāyām api ādi-puruṣa-govinda-stotra eva -- śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravo drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayi toyam amṛtam | kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhi cid-ānandaṃ jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca || sa yatra kṣīrābdhiḥ sravati surabhībhyaś ca su-mahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ | bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha golokam iti yaṃ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye || [BrahmaS 5.56] iti | jyotir laukika-līlā-mādhuryāya mahā-pralaye'py anaśvara-sūryādi-rūpaṃ yat tatra vartate tathā teṣām āsādyam api yat kiñcit tat cidānanda-rūpaṃ param api parama-tattvam eva na tu prākṛtam | candrārkayoḥ sthitiś ca tatra vilakṣaṇatvenaiva gautamīya-tantre kathitā samānodita-candrārkam iti hi vṛndāvana-viśeṣaṇam | samānatvaṃ ca rātro rātrau rākā-candra-mayatvād iti | api ceti pareṇānvayaḥ | (page 89) rasāveśena tad-ajñānād eva samayo na vrajatīty uktam | anyathā paurvāparyābhāve sati ceṣṭātmikāyā līlāyāḥ svarūpa-hāniḥ syāt | śvetaṃ śubhraṃ doṣa-rahitam ity arthaḥ | dvīpaṃ tad ivānyāsaṅga-śūnyaṃ sarvataḥ param ity arthaḥ | tad uktaṃ śrutyā -yathā hi sarasi padmaṃ tiṣṭhati tathā bhūmyāṃ tiṣṭhati [GTU 2.30] iti | kiṃ ca brahma- saṃhitāyām eva tat-stavādau - cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu [BrahmaS 5.29] ity ādi | evaṃ nārada-pañcarātre ca śruti-vidyā-saṃvāde - tataḥ śveta-mahā-dvīpaś catur-dikṣu vidikṣu ca | adhaś cordhvaṃ ca diṅ-nāthās toyaṃ kṣīrāmṛtārṇavaḥ || mahā-vṛndāvanaṃ tatra keli-vṛndāvanāni ca | vṛkṣāḥ sura-drumāś caiva cintāmaṇi-mayī sthalī || krīḍā-vihaṅga-lakṣaṃ ca surabhīnām anekaśaḥ | nānā-citra-vicitra-śrī-rāsa-maṇḍala-bhūmayaḥ || keli-kuñja-nikuñjāni nānā-saukhya-sthalāni ca | prācīna-cchatra-ratnāni phaṇāḥ śeṣasya bhānty aho || yac-chiro-ratna-vṛndānām atula-dyuti-vaibhavam | brahmaiva rājate tatra rūpaṃ ko vaktum arhati || iti | itthaṃ śrī-vṛndāvanasyāprakaṭa-līlānugata-prakāśa eva goloka iti vyākhyātam | tatrāprakaṭa-līlāyā dvaividhye mantropāsanāmayyāṃ kiñcid vilakṣaṇaḥ | sa ca tat-tan-mantreṣu yathādarśita-pratiniyata-līlā-sthāna- sanniveśaḥ | yathā pūrva-tāpanyāṃ, yathā ca skānde śrī-nārada-vākyam - yasmin vṛndāvane puṇyaṃ govindasya niketanam | tat-sevaka-samākīrṇaṃ tatraiva sthīyate mayā || bhuvi govinda-vaikuṇṭhaṃ tasmin vṛndāvane nṛpa | yatra vṛndādayo bhṛtyāḥ santi govinda-lālasāḥ || iti | atha prakaṭa-līlānugata-prakāśaḥ śrī-viṣṇu-purāṇa-harivaṃśādau prasiddhaḥ | sa eṣa eva prakāśas tadānīṃ prākṛtair api kaiścid bhāgya- viśeṣodayavadbhir dadṛśe sampraty asmābhir api tad-aṃśo dṛśyate | atra tu yat prākṛta-pradeśa iva rītayo'valokyante tat tu śrī-bhagavatīva svecchayā laukika-līlā-viśeṣāṅgīkāra-nibandhanam iti jñeyam | śrī-bhagavad- dhāmnāṃ teṣāṃ sarvathā prapañcātītatvādi-guṇaiḥ śruti-smṛtibhyāṃ kṛta- pramāṇatvāt | ataevoktam ādivārāhe - vasanti ye mathurāyāṃ viṣṇu-rūpā hi te khalu | ajñānās tān na paśyanti paśyanti jñāna-cakṣuṣaḥ || iti | tad etan-mūla-pramāṇe'py aprakaṭa-līlānugataḥ prakāśaḥ śrī-vṛndāvanasya - te cautsukya-dhiyo rājan matvā gopās tam īśvaraḥ [BhP 10.28.11] ity ādau darśita eva | prakaṭa-līlānugato yathā - aho amī deva-varāmarārcitaṃ pādāmbujaṃ te sumanaḥ-phalārhaṇam | namanty upādāya śikhābhir ātmanas tamo'pahatyai taru-janma yat-kṛtam || [BhP 10.15.5] ity ādi | ātmanaḥ sumanaḥ phala-rūpam arhaṇam upādāyātmana eva śikhābhir namanti | yad yaiḥ | śṛṇvatāṃ paśyatāṃ ca saṃsāriṇāṃ tamo'pahatyai taru- janmaitat-kṛtam iti | yat-kṛtam iti tṛtīyā-tat-puruṣo vā || || 10.15 || śrī-bhagavān śrī-baladevam || 172 ||

[१७३] यथा च - सपद्य् एवाभितः पश्यन् दिशो ऽपश्यत् पुरः-स्थितम् । वृन्दावनं जनाजीव्य- द्रुमाकीर्णं समा-प्रियम् ॥ यत्र नैसर्ग-दुर्वैराः सहासन् नृ-मृगादयः । मित्राणीवाजितावास- द्रुत-रुट्-तर्षकादिकम् ॥ [भ्प् १०.१३.५९-६०] इत्य् आदि । (पगे ९०) समानाम् आत्मारामाणाम् अपि समस्य सहचरस्य श्री-भगवतोऽपि वा । आ सर्वतोभावेन सर्वांशेनैव प्रियम् इति । तत्रासद्-अंशत्वं निषिध्य सर्वतोऽप्य् आनन्दातिशय-प्रदत्वं प्रदर्शितम् ॥ ॥ १०.१३ ॥ श्री-शुकः ॥ १७३ ॥

[173] yathā ca - sapady evābhitaḥ paśyan diśo 'paśyat puraḥ-sthitam | vṛndāvanaṃ janājīvya- drumākīrṇaṃ samā-priyam || yatra naisarga-durvairāḥ sahāsan nṛ-mṛgādayaḥ | mitrāṇīvājitāvāsa- druta-ruṭ-tarṣakādikam || [BhP 10.13.59-60] ity ādi | (page 90) samānām ātmārāmāṇām api samasya sahacarasya śrī-bhagavato'pi vā | ā sarvatobhāvena sarvāṃśenaiva priyam iti | tatrāsad-aṃśatvaṃ niṣidhya sarvato'py ānandātiśaya-pradatvaṃ pradarśitam || || 10.13 || śrī-śukaḥ || 173 ||

[१७४] तद् एवं श्री-कृष्ण-लीलास्पदत्वेन तान्य् एव स्थानानि दर्शितानि । तच् चावधारणं श्री-कृष्णस्य विभुत्वे सति व्यभिचारि स्यात् । तत्र समाधीयते तेषां स्थानानां नित्य-तल्-लीलास्पदत्वेन श्रूयमानत्वात् तद्-आधार-शक्ति- लक्षण-स्वरूप-विभूतित्वम् अवगम्यते - स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि [छाउ ७.२४.१] इति श्रुतेः । साक्षाद् ब्रह्म-गोपाल-पुरी [ग्तु २.२६] इत्य् आदेश् च । ततस् तत्रैवाव्यवधानेन तस्य लीला । अन्येषां प्राकृतत्वात् न साक्षात् तत्- स्पर्शोऽपि सम्भवति धारण-शक्तिस् तु नतराम् । यत्र क्वचिद् वा प्रकट- लीलायां तद्-गमनादिकं श्रूयते । तद् अपि तेषाम् आधार-शक्ति-रूपाणां स्थानानाम् आवेशाद् एव मन्तव्यम् । वैकुण्ठान्तरस्य त्व् अप्राकृतत्वेऽपि श्री-कृष्ण-विलासास्पदताकर-निज-योग्यता-विशेषाभावान् न तादृशत्वम् इति ज्ञेयम् । अथाप्रकट-प्रकट-लीलयोः समन्वयस् त्व् एवं विवेचनीयः । तत्र यद्यपि तस्य (मन्त्रोपासनामय्य्)-अप्रकट-लीलायां बाल्यादिकम् अपि वर्तते तथापि (स्वारसिक-लीलामय-)किशोराकारस्यैव मुख्यत्वात् । तम् आश्रित्यैव सर्वं प्रवर्तते इति प्रकट-लीलापि तम् आश्रित्यैव वक्तव्या । यद् वा द्वारकायाम् अपि मथुरायाम् अपि वृन्दावनेऽपि युगपद् एक एव किशोराकृतिः श्री- कृष्णाख्यो भगवान् श्रीमद्-आनकदुन्दुभि-व्रज-राज-नन्दन-रूपेण प्रापञ्चिक-लोकाप्रकटं नित्यम् एव लीलायमान आस्ते । अथ कदाचित् भक्ति-योग-विधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः [भ्प् १.८.२०] इत्य् आद्य्-उक्त-दिशा सत्य् अप्य् आनुसङ्गिके भू-भार-हरणादिके कार्ये, स्वेषाम् आनन्द-चमत्कार-पोषायैव लोकेऽस्मिंस् तद्-रीति-सहयोग-चमत्कृत-निज- जन्म-बाल्य-पौगण्ड-कैशोरात्मक-लौकिक-लीलाः प्रकटयन् तद्-अर्थं प्रथमत एवावतारित-श्रीमद्-आनकदुन्दुभि-गृहे तद्-विध-यदु-वृन्द- संवलिते स्वयम् एव बाल-रूपेण प्रकटीभवति । अथ च तत्र तत्र स्थाने वचन-जात-सिद्ध-निज-नित्यावस्थित-कैशोरआदि- विलास-सम्पादनाय तैर् एव प्रकाशान्तरेणाप्रकटम् अपि स्थितैः परिकरैः साकं निज-प्रकाशान्तरेणाप्रकटम् अपि विहरत्य् एव । अथ श्रीमद्-आनकदुन्दुभि-गृहेऽवतीर्य च तद्वद् एव प्रकाशान्तरेणाप्रकटम् अपि स्थित्यैव स्वयं प्रकटीभूतस्य स-व्रज-श्री- व्रज-राजस्य गृहेऽपि तदीयाम् अनादित एव सिद्धां स्व-वात्सल्य-माधुरीं जातोऽयं नन्दयति । बालोऽयं रिङ्गति । पौगण्डोऽयं विक्रीडतीत्य्-आदि-स्व- विलास-विशेषैः पुनः पुनर् नवीकर्तुं समायाति । तत्र च सकल-माधुरी- शिरोमणि-मञ्जरीम् आकैशोर-बाल्य-केलि-लक्ष्मीम् उल्लास्य गोकुल-जनान् नितराम् आत्म-वशीकृतान्तर्-बहिर्-इन्द्रियाण्य् आपद्य पुनर् अपि तेषां समधिकाम् अपि प्रेम-र्द्धिं संवर्धयन् । श्रीमद् आनकदुन्दुभि- प्रभृतीन् अपि नन्दयन् भूभार-राजन्य-सङ्घम् अपि संहरन् मथुरायां प्रयाति । ततश् च द्वारकाख्यं स्व-धाम-विशेषं प्रकाशयितुं समुद्रं गत्वा तत्-तल्-लीला-माधुरीं परिवेशयति । अथ सिद्धासु निजापेक्षितासु तत्-तल्-लीलासु च तत्र तत्र नित्य- (पगे ९१) सिद्धम् अप्रकटत्वम् एवोरीकृत्य ताव् अप्रकट-लीला-प्रकाशौ प्रकट-लीला- प्रकाशाभ्याम् एकीकृत्य तथाविध-तत्-तन्-निज-वृन्दम् अप्रत्यूहम् एवानन्दयतीति । तत्र पूर्ण-कैशोर-व्यापिन्य् एव व्रजे प्रकट-लीला ज्ञेया - क्व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्त-यौवनौ [भ्प् १०.४४.८] इति । नास्मत्तो युवयोस् तात नित्योत्कण्ठितयोर् अपि । बाल्य-पौगण्ड-कैशोराः पुत्राभ्याम् अभवन् क्वचित् ॥ [भ्प् १०.४५.३] इति । मनांसि तासाम् अरविन्द-लोचनः प्रगल्भ-लीला-हसितावलोकैः । जहार मत्त-द्विरदेन्द्र-विक्रमो दृशां ददच् छ्री-रमणात्मनोत्सवम् ॥ [भ्प् १०.४१.२७] इत्य् अपि हि श्रूयते । अतएव एकादश-समास् तत्र गूढार्चिः सबलोऽवसद् [भ्प् ३.२.२६] इत्य् अत्रैकादश-समा व्याप्य गूढार्चिर् इत्य् एष एवार्थः । अथवा एकादशभिर् एव समाभिस् तस्य पूर्ण-कैशोरत्वं ज्ञेयम् । कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश् च गोकुले । अघृष्ट-जानुभिः पद्भिर् विचक्रमतुर् अञ्जसा ॥ [भ्प् १०.८.२६] [वृ. रेअद्स् हेरे: गूढार्चिर् इति । यथा गूढार्चिः कुत्राप्य् अग्निः प्राप्तं प्राप्तम् इन्धनं दहति, तथा गोप-लीलाया गूढ-प्रभाव एव सन् प्राप्तं प्राप्तम् असुरं दहन्न् इत्य् अर्थः । एकादश-पर्यन्तं गूढार्चिः । ततः परं पञ्चदश-पर्यन्तं प्रकटार्चिर् इति साध्याहारं व्याख्यानं त्व् अघटमानं च । एकादशाभ्यन्तरे तत्-तत्-प्रभावस्य मध्ये मध्ये प्रसृतत्वात् । [वृ. अद्दितिओन् एन्द्स्.] तद् एवं स्थिते लीला-द्वय-समन्वये त्व् अप्रकट-लीलैकानुभाव-समन्वयश् चैवम् अनुसन्धेयः । प्रथमं श्री-वृन्दावने ततो द्वारका-मथुरयोर् इति । सर्व-प्रकट-लीला-पर्यवसाने युगपद् एव हि द्वारका-मथुरयोर् लीला- द्वयैक्यं मथुरा-प्रकट-लीलाया एव द्वारकायाम् अनुगमनात् । अतएव रुक्मिणी-प्रभृतीनां मथुरायाम् अप्रकट-प्रकाशः श्रूयते । वृन्दावने त्व् इयं प्रक्रियां विशिष्य लिख्यते । तत्र प्रथमं श्री-वृन्दावन-वासिनां तस्य प्राण-कोटि-निर्मञ्छनीय-दर्शन-लेशस्य विरहस् ततः श्रीमद्- उद्धव-द्वारा सान्त्वनम् । पुनश् च पूर्ववद् एव तेषां महा-व्याकुलताया मुद्रितायां श्री-बलदेव-द्वारापि तथैव समाधानम् । अथ पुनर् अपि परमोत्कण्ठा-कोटि-विस्फुट-हृदयानां सूर्योपराग- व्रज्या-व्याजया तद्-अवलोकन-काम्यया कुरुक्षेत्र-गतानां तेषां घर्मान्ते चातकानाम् इव निजाङ्ग-नव-घन-सङ्घावलोक-दानेन तादृश-संलाप- मन्त्र-गर्जितेन च पुनर् जीवन-सञ्चारणम् । अथ दिन-कतिपय-सहवासादिना च तान् अतिक्षीणतरान् अन्नेन दुर्भिक्ष- दुःखितान् इव संतर्प्य तैः सह निज-विहार-विशेषणाम् एकम् एव रम्यम् आस्पदं श्री-वृन्दावनं प्रत्य् एव पूर्ववत् सम्भावितया निजागमनाश्वास- वचन-रचनया प्रस्थापनम् । सूर्योपराग-यात्रा त्व् इयं दूरतः प्रस्तुतापि कंस-वधान् नातिबहुसंवत्सरान् अन्तरा शिशुपाल-शाल्व-दन्तवक्त्र-वधात् प्राग् एव ज्ञेया । श्री-बलदेव-तीर्थ-यात्रा हि दुर्योधन-वधैक-कालीना । तस्मिन् तस्यां कुरुक्षेत्रम् आगते खलु दुर्योधन-वधः । सा च सूर्योपराग-यात्रायाः पूर्वं पठिता । सूर्योपराग-यात्रा च श्री-भीष्म- द्रोण-दुर्योधनाद्य्-आगमन-मयीति । तत्रायं क्रमः - प्रथमं सूर्योपराग-यात्रा । ततः श्री-युधिष्ठिर- सभा । तस्यां शिशुपाल-वधः, ततः कुरु-पाण्डव-द्यूतं, तदैव शाल्व- वधो वन-पर्वणि प्रसिद्धः । दन्तवक्त्र-वधश् च ततः । ततः पाण्डवानां वन-गमनं, ततः श्री-बलदेवस्य तीर्थ-यात्रा, ततो दुर्योधन-वध इति । तस्माद् उपराग-यात्रा कंस-वधान् नातिकाल- विलम्बेनाभवद् इति लक्ष्यते । यत् तु तस्याम् एव आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां (पगे ९२) कृतवर्मा च यूथपः [भ्प् १०.८२.६] इति । तद् अपि श्री- प्रद्युम्नानिरुद्धयोर् अल्प-कालाद् एव यौवन-प्राप्त्या सम्भवति । यथोक्तं - नातिदीर्घेन कालेन स कार्ष्णो रूढ-यौवनः [भ्प् १०.५५.९] इति । अथवा अनिरुद्ध-नामा कश्चित् कृष्ण-नन्दन एव यो दशमान्तेऽष्टादश- महारथ-मध्ये गणितः । तथैव च व्याख्यातं तत्र तैर् इति । अतः कुरुक्षेत्र-यात्रायाम् एव श्रीमद्-आनकदुन्दुभिना श्री-कुन्ती-देवीं प्रत्य् उक्तं -- कंस-प्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्य् एव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः ॥ [भ्प् १०.८२.२१] इति । अतः प्रथम-दर्शनाद् एव द्रौपदी-श्री-कृष्ण-महिषीणां परस्पर- विवाह-प्रश्नोऽपि सङ्गच्छते । अत्र आगमिष्यत्य् अतिदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः [भ्प् १०.४६.३४] इत्य् आदिकम् अपि पद्यं सहायं भवेत् । प्रकृतम् अनुसरामः । अथ वृन्दावनं प्रस्थापितानाम् अपि तेषां पुनर् अपि निजादर्शनेन महा-सन्ताप-वृद्धिम् अतीवोत्कण्ठाभिः श्री-गोविन्दः सस्मार । याम् एव साक्षाद् दृष्टवान् परमोत्कण्ठः श्रीमद् उद्धवः । तम् अवसरं लब्धा प्रसावान्तरे गायन्ति -- गायन्ति ते विशद-कर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्व-शत्रु-वधम् आत्म-विमोक्षणं च । गोप्यश् च कुञ्जर-पतेर् जनकात्मजायाः पित्रोश् च लब्ध-शरणो मुनयो वयं च ॥ [भ्प् १०.७१.९] इति व्यञ्जयामास । ततश् च राजसूय-समाप्त्य्-अनन्तरं शाल्व-दन्तवक्त्र-वधान्ते झटिति स्वयं गोकुलम् एव जगाम । तथा च पाद्मोत्तर-खण्डे गद्य-पद्यानि - अथ शिशुपालं निहतं श्रुत्वा दन्तवक्त्रः कृष्णेन योद्धुं मथुराम् आजगाम । कृष्णस् तु तच् छ्रुत्वा रथम् आरुह्य तेन योद्धुं मथुराम् आययौ । दन्तवक्त्र-वासुदेवयोर् अहोरात्रं मथुरा-पुर-द्वारि यमुना-तीरे सङ्ग्रामः समवर्तत कृष्णस् तु गदया तं जघान । स तु चूर्णित-सर्वाङ्गो वज्र-निर्भिन्न-महीधर इव गतासुर् अवनि-तले पपात । सोऽपि हरेः सायुज्यं योगि-गम्यं नित्यानन्दसुखं शाश्वतं परमं पदम् अवाप । इत्थं जय- विजयौ सनकादि-शाप-व्याजेन केवलं भगवतो लीलार्थं संसृताव् अवतीर्य जन्म-त्रये ऽपि तेनैव निहतौ जन्म-त्रयावसाने मुक्तिम् अवाप्तौ । कृष्णोऽपि तं हत्वा यमुनाम् उत्तीर्य नन्द-व्रजं गत्वा प्राक्तनौ पितराव् अभिवाद्य आश्वास्य ताभ्यां साश्रुकण्ठम् आलिङ्गितः सकल-गोप-वृद्धान् प्रणम्याश्वास्य रत्नाभरणादिभिस् तत्रस्थान् सन्तर्पयामास । कालिन्द्याः पुलिने रम्ये पुण्य-वृक्ष-समावृते । गोप-नारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः ॥ रम्य-केलि-सुखेनैव गोप-वेष-धरो हरिः । बद्ध-प्रेम-रसेनात्र मास-द्वयम् उवास ह ॥ [पद्मप् ६.२५२.१९-२७] इत्य् अत्रेदं ज्ञेयम् । दन्तवक्त्रस्य मथुरायाम् आगमनं राजसूयानन्तरम् इन्द्रप्रस्थे श्री-कृष्णावस्थानं ज्ञात्वा जरासन्ध-वधार्थं श्रीमद्- उद्धव-युक्ति-च्छायाम् अवलम्ब्य गदा-कुशलंमन्यत्वेनैकाकिनं द्वन्द्व-युद्धाय तम् आह्वयितुं तद् अर्थम् एव तद्-राष्ट्रं तद् उपद्रावयितुं च । पुनश् च द्वारका-गतं तं श्रुत्वा प्रस्थितस्य तस्य मथुरा-द्वार-गतेन सङ्गमः । यत्-स्थानम् अद्यापि द्वारका-दिग्-गतं दतिहेति प्रसिद्धं वर्तते । सर्वम् एतत् श्री-नारदस्य श्री-भगवद्-रथस्य च मनोमयत्वात् सम्भवति । अतः श्री-भागवतेनापि विरोधो नास्तीति अलं कल्प-भेद-कल्पनया । अतएव झटिति तस्य शाल्व-वध-श्रवणम् अपि तत्रोक्तं सम्पद्यते । तथा श्री-कृष्णस्य (पगे ९३) गोकुल-गमनं च श्री- भागवत-संमतम् एव - तास् तथा तप्यतीर् वीक्ष्य स्व-प्रस्थाने यदूत्तमः । सान्त्वयाम् आस स-प्रेमैर् आयास्य इति दौत्यकैः ॥ [भ्प् १०.३९.३५] इति । यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ [भ्प् १०.४५.२३] इति । हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् । यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत् ॥ [भ्प् १०.४६.३५] इति । आगमिष्यत्य् अतिदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः । प्रियं विधास्यते पित्रोर् भगवान् सात्वतां पतिः ॥ [भ्प् १०.४६.३४] इति च । तस्य श्री-मुखेन भक्त-जन-मुखेन च बहुशः सङ्कल्पानाम् अन्यथानुपपत्तेः सत्य-सङ्कल्पः [मैत्रु १.१] इति हि श्रुतिः । ईश्वराणां वचः सत्यम् [भ्प् १०.३३.३१] इति स्वयं श्री-भागवतं च । न केवलम् एतावद् एव कारणं, तस्य व्रजागमनम् अपि स्फुटम् एवेत्य् आहुः -- यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्- दिदृक्षया [भ्प् १.११.९] इति । अत्र मधून् मथुरां वेति व्याख्याय तदानीं तन्-मण्डले सुहृदो व्रजस्था एव प्रकटा इति तैर् अप्य् अभिमतम् । तत्र योग- प्रभावेन नीत्वा सर्व-जनं हरिः [भ्प् १०.५०.५१] इत्य् अत्र सर्व-शब्दात् । [थे वृ एदितिओन् हेरे अद्द्स्: बलभद्रः कुरु-श्रेष्ठ भगवान् रथम् आस्थितः । सुहृद्-दिदृक्षुर् उत्कण्ठः प्रययौ नन्द-गोकुलम् ॥ [भ्प् १०.६५.१] इत्य् अत्र प्रसिद्धत्वात् । वृ अद्दितिओन् एन्द्स्.] ॥ १.११ ॥ द्वारका-वासिनः श्री-भगवन्तम् ॥ १७४ ॥

[174] tad evaṃ śrī-kṛṣṇa-līlāspadatvena tāny eva sthānāni darśitāni | tac cāvadhāraṇaṃ śrī-kṛṣṇasya vibhutve sati vyabhicāri syāt | tatra samādhīyate teṣāṃ sthānānāṃ nitya-tal-līlāspadatvena śrūyamānatvāt tad-ādhāra-śakti- lakṣaṇa-svarūpa-vibhūtitvam avagamyate - sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni [ChāU 7.24.1] iti śruteḥ | sākṣād brahma-gopāla-purī [GTU 2.26] ity ādeś ca | tatas tatraivāvyavadhānena tasya līlā | anyeṣāṃ prākṛtatvāt na sākṣāt tat- sparśo'pi sambhavati dhāraṇa-śaktis tu natarām | yatra kvacid vā prakaṭa- līlāyāṃ tad-gamanādikaṃ śrūyate | tad api teṣām ādhāra-śakti-rūpāṇāṃ sthānānām āveśād eva mantavyam | vaikuṇṭhāntarasya tv aprākṛtatve'pi śrī-kṛṣṇa-vilāsāspadatākara-nija-yogyatā-viśeṣābhāvān na tādṛśatvam iti jñeyam | athāprakaṭa-prakaṭa-līlayoḥ samanvayas tv evaṃ vivecanīyaḥ | tatra yadyapi tasya (mantropāsanāmayy)-aprakaṭa-līlāyāṃ bālyādikam api vartate tathāpi (svārasika-līlāmaya-)kiśorākārasyaiva mukhyatvāt | tam āśrityaiva sarvaṃ pravartate iti prakaṭa-līlāpi tam āśrityaiva vaktavyā | yad vā dvārakāyām api mathurāyām api vṛndāvane'pi yugapad eka eva kiśorākṛtiḥ śrī- kṛṣṇākhyo bhagavān śrīmad-ānakadundubhi-vraja-rāja-nandana-rūpeṇa prāpañcika-lokāprakaṭaṃ nityam eva līlāyamāna āste | atha kadācit bhakti-yoga-vidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ [BhP 1.8.20] ity ādy-ukta-diśā saty apy ānusaṅgike bhū-bhāra-haraṇādike kārye, sveṣām ānanda-camatkāra-poṣāyaiva loke'smiṃs tad-rīti-sahayoga-camatkṛta-nija- janma-bālya-paugaṇḍa-kaiśorātmaka-laukika-līlāḥ prakaṭayan tad-arthaṃ prathamata evāvatārita-śrīmad-ānakadundubhi-gṛhe tad-vidha-yadu-vṛnda- saṃvalite svayam eva bāla-rūpeṇa prakaṭībhavati | atha ca tatra tatra sthāne vacana-jāta-siddha-nija-nityāvasthita-kaiśoraādi- vilāsa-sampādanāya tair eva prakāśāntareṇāprakaṭam api sthitaiḥ parikaraiḥ sākaṃ nija-prakāśāntareṇāprakaṭam api viharaty eva | atha śrīmad-ānakadundubhi-gṛhe'vatīrya ca tadvad eva prakāśāntareṇāprakaṭam api sthityaiva svayaṃ prakaṭībhūtasya sa-vraja-śrī- vraja-rājasya gṛhe'pi tadīyām anādita eva siddhāṃ sva-vātsalya-mādhurīṃ jāto'yaṃ nandayati | bālo'yaṃ riṅgati | paugaṇḍo'yaṃ vikrīḍatīty-ādi-sva- vilāsa-viśeṣaiḥ punaḥ punar navīkartuṃ samāyāti | tatra ca sakala-mādhurī- śiromaṇi-mañjarīm ākaiśora-bālya-keli-lakṣmīm ullāsya gokula-janān nitarām ātma-vaśīkṛtāntar-bahir-indriyāṇy āpadya punar api teṣāṃ samadhikām api prema-rddhiṃ saṃvardhayan | śrīmad ānakadundubhi- prabhṛtīn api nandayan bhūbhāra-rājanya-saṅgham api saṃharan mathurāyāṃ prayāti | tataś ca dvārakākhyaṃ sva-dhāma-viśeṣaṃ prakāśayituṃ samudraṃ gatvā tat-tal-līlā-mādhurīṃ pariveśayati | atha siddhāsu nijāpekṣitāsu tat-tal-līlāsu ca tatra tatra nitya- (page 91) siddham aprakaṭatvam evorīkṛtya tāv aprakaṭa-līlā-prakāśau prakaṭa-līlā- prakāśābhyām ekīkṛtya tathāvidha-tat-tan-nija-vṛndam apratyūham evānandayatīti | tatra pūrṇa-kaiśora-vyāpiny eva vraje prakaṭa-līlā jñeyā - kva cātisukumārāṅgau kiśorau nāpta-yauvanau [BhP 10.44.8] iti | nāsmatto yuvayos tāta nityotkaṇṭhitayor api | bālya-paugaṇḍa-kaiśorāḥ putrābhyām abhavan kvacit || [BhP 10.45.3] iti | manāṃsi tāsām aravinda-locanaḥ pragalbha-līlā-hasitāvalokaiḥ | jahāra matta-dviradendra-vikramo dṛśāṃ dadac chrī-ramaṇātmanotsavam || [BhP 10.41.27] ity api hi śrūyate | ataeva ekādaśa-samās tatra gūḍhārciḥ sabalo'vasad [BhP 3.2.26] ity atraikādaśa-samā vyāpya gūḍhārcir ity eṣa evārthaḥ | athavā ekādaśabhir eva samābhis tasya pūrṇa-kaiśoratvaṃ jñeyam | kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaś ca gokule | aghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhir vicakramatur añjasā || [BhP 10.8.26] [Vṛ. reads here: gūḍhārcir iti | yathā gūḍhārciḥ kutrāpy agniḥ prāptaṃ prāptam indhanaṃ dahati, tathā gopa-līlāyā gūḍha-prabhāva eva san prāptaṃ prāptam asuraṃ dahann ity arthaḥ | ekādaśa-paryantaṃ gūḍhārciḥ | tataḥ paraṃ pañcadaśa-paryantaṃ prakaṭārcir iti sādhyāhāraṃ vyākhyānaṃ tv aghaṭamānaṃ ca | ekādaśābhyantare tat-tat-prabhāvasya madhye madhye prasṛtatvāt | [Vṛ. addition ends.] tad evaṃ sthite līlā-dvaya-samanvaye tv aprakaṭa-līlaikānubhāva-samanvayaś caivam anusandheyaḥ | prathamaṃ śrī-vṛndāvane tato dvārakā-mathurayor iti | sarva-prakaṭa-līlā-paryavasāne yugapad eva hi dvārakā-mathurayor līlā- dvayaikyaṃ mathurā-prakaṭa-līlāyā eva dvārakāyām anugamanāt | ataeva rukmiṇī-prabhṛtīnāṃ mathurāyām aprakaṭa-prakāśaḥ śrūyate | vṛndāvane tv iyaṃ prakriyāṃ viśiṣya likhyate | tatra prathamaṃ śrī-vṛndāvana-vāsināṃ tasya prāṇa-koṭi-nirmañchanīya-darśana-leśasya virahas tataḥ śrīmad- uddhava-dvārā sāntvanam | punaś ca pūrvavad eva teṣāṃ mahā-vyākulatāyā mudritāyāṃ śrī-baladeva-dvārāpi tathaiva samādhānam | atha punar api paramotkaṇṭhā-koṭi-visphuṭa-hṛdayānāṃ sūryoparāga- vrajyā-vyājayā tad-avalokana-kāmyayā kurukṣetra-gatānāṃ teṣāṃ gharmānte cātakānām iva nijāṅga-nava-ghana-saṅghāvaloka-dānena tādṛśa-saṃlāpa- mantra-garjitena ca punar jīvana-sañcāraṇam | atha dina-katipaya-sahavāsādinā ca tān atikṣīṇatarān annena durbhikṣa- duḥkhitān iva saṃtarpya taiḥ saha nija-vihāra-viśeṣaṇām ekam eva ramyam āspadaṃ śrī-vṛndāvanaṃ praty eva pūrvavat sambhāvitayā nijāgamanāśvāsa- vacana-racanayā prasthāpanam | sūryoparāga-yātrā tv iyaṃ dūrataḥ prastutāpi kaṃsa-vadhān nātibahusaṃvatsarān antarā śiśupāla-śālva-dantavaktra-vadhāt prāg eva jñeyā | śrī-baladeva-tīrtha-yātrā hi duryodhana-vadhaika-kālīnā | tasmin tasyāṃ kurukṣetram āgate khalu duryodhana-vadhaḥ | sā ca sūryoparāga-yātrāyāḥ pūrvaṃ paṭhitā | sūryoparāga-yātrā ca śrī-bhīṣma- droṇa-duryodhanādy-āgamana-mayīti | tatrāyaṃ kramaḥ - prathamaṃ sūryoparāga-yātrā | tataḥ śrī-yudhiṣṭhira- sabhā | tasyāṃ śiśupāla-vadhaḥ, tataḥ kuru-pāṇḍava-dyūtaṃ, tadaiva śālva- vadho vana-parvaṇi prasiddhaḥ | dantavaktra-vadhaś ca tataḥ | tataḥ pāṇḍavānāṃ vana-gamanaṃ, tataḥ śrī-baladevasya tīrtha-yātrā, tato duryodhana-vadha iti | tasmād uparāga-yātrā kaṃsa-vadhān nātikāla- vilambenābhavad iti lakṣyate | yat tu tasyām eva āste'niruddho rakṣāyāṃ (page 92) kṛtavarmā ca yūthapaḥ [BhP 10.82.6] iti | tad api śrī- pradyumnāniruddhayor alpa-kālād eva yauvana-prāptyā sambhavati | yathoktaṃ - nātidīrghena kālena sa kārṣṇo rūḍha-yauvanaḥ [BhP 10.55.9] iti | athavā aniruddha-nāmā kaścit kṛṣṇa-nandana eva yo daśamānte'ṣṭādaśa- mahāratha-madhye gaṇitaḥ | tathaiva ca vyākhyātaṃ tatra tair iti | ataḥ kurukṣetra-yātrāyām eva śrīmad-ānakadundubhinā śrī-kuntī-devīṃ praty uktaṃ -- kaṃsa-pratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam | etarhy eva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ || [BhP 10.82.21] iti | ataḥ prathama-darśanād eva draupadī-śrī-kṛṣṇa-mahiṣīṇāṃ paraspara- vivāha-praśno'pi saṅgacchate | atra āgamiṣyaty atidīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ [BhP 10.46.34] ity ādikam api padyaṃ sahāyaṃ bhavet | prakṛtam anusarāmaḥ | atha vṛndāvanaṃ prasthāpitānām api teṣāṃ punar api nijādarśanena mahā-santāpa-vṛddhim atīvotkaṇṭhābhiḥ śrī-govindaḥ sasmāra | yām eva sākṣād dṛṣṭavān paramotkaṇṭhaḥ śrīmad uddhavaḥ | tam avasaraṃ labdhā prasāvāntare gāyanti -- gāyanti te viśada-karma gṛheṣu devyo rājñāṃ sva-śatru-vadham ātma-vimokṣaṇaṃ ca | gopyaś ca kuñjara-pater janakātmajāyāḥ pitroś ca labdha-śaraṇo munayo vayaṃ ca || [BhP 10.71.9] iti vyañjayāmāsa | tataś ca rājasūya-samāpty-anantaraṃ śālva-dantavaktra-vadhānte jhaṭiti svayaṃ gokulam eva jagāma | tathā ca pādmottara-khaṇḍe gadya-padyāni - atha śiśupālaṃ nihataṃ śrutvā dantavaktraḥ kṛṣṇena yoddhuṃ mathurām ājagāma | kṛṣṇas tu tac chrutvā ratham āruhya tena yoddhuṃ mathurām āyayau | dantavaktra-vāsudevayor ahorātraṃ mathurā-pura-dvāri yamunā-tīre saṅgrāmaḥ samavartata kṛṣṇas tu gadayā taṃ jaghāna | sa tu cūrṇita-sarvāṅgo vajra-nirbhinna-mahīdhara iva gatāsur avani-tale papāta | so'pi hareḥ sāyujyaṃ yogi-gamyaṃ nityānandasukhaṃ śāśvataṃ paramaṃ padam avāpa | itthaṃ jaya- vijayau sanakādi-śāpa-vyājena kevalaṃ bhagavato līlārthaṃ saṃsṛtāv avatīrya janma-traye 'pi tenaiva nihatau janma-trayāvasāne muktim avāptau | kṛṣṇo'pi taṃ hatvā yamunām uttīrya nanda-vrajaṃ gatvā prāktanau pitarāv abhivādya āśvāsya tābhyāṃ sāśrukaṇṭham āliṅgitaḥ sakala-gopa-vṛddhān praṇamyāśvāsya ratnābharaṇādibhis tatrasthān santarpayāmāsa | kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samāvṛte | gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ || ramya-keli-sukhenaiva gopa-veṣa-dharo hariḥ | baddha-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha || [PadmaP 6.252.19-27] ity atredaṃ jñeyam | dantavaktrasya mathurāyām āgamanaṃ rājasūyānantaram indraprasthe śrī-kṛṣṇāvasthānaṃ jñātvā jarāsandha-vadhārthaṃ śrīmad- uddhava-yukti-cchāyām avalambya gadā-kuśalaṃmanyatvenaikākinaṃ dvandva-yuddhāya tam āhvayituṃ tad artham eva tad-rāṣṭraṃ tad upadrāvayituṃ ca | punaś ca dvārakā-gataṃ taṃ śrutvā prasthitasya tasya mathurā-dvāra-gatena saṅgamaḥ | yat-sthānam adyāpi dvārakā-dig-gataṃ datiheti prasiddhaṃ vartate | sarvam etat śrī-nāradasya śrī-bhagavad-rathasya ca manomayatvāt sambhavati | ataḥ śrī-bhāgavatenāpi virodho nāstīti alaṃ kalpa-bheda-kalpanayā | ataeva jhaṭiti tasya śālva-vadha-śravaṇam api tatroktaṃ sampadyate | tathā śrī-kṛṣṇasya (page 93) gokula-gamanaṃ ca śrī- bhāgavata-saṃmatam eva - tās tathā tapyatīr vīkṣya sva-prasthāne yadūttamaḥ | sāntvayām āsa sa-premair āyāsya iti dautyakaiḥ || [BhP 10.39.35] iti | yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān | jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham || [BhP 10.45.23] iti | hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām | yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat || [BhP 10.46.35] iti | āgamiṣyaty atidīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ | priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ || [BhP 10.46.34] iti ca | tasya śrī-mukhena bhakta-jana-mukhena ca bahuśaḥ saṅkalpānām anyathānupapatteḥ satya-saṅkalpaḥ [MaitrU 1.1] iti hi śrutiḥ | īśvarāṇāṃ vacaḥ satyam [BhP 10.33.31] iti svayaṃ śrī-bhāgavataṃ ca | na kevalam etāvad eva kāraṇaṃ, tasya vrajāgamanam api sphuṭam evety āhuḥ -- yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd- didṛkṣayā [BhP 1.11.9] iti | atra madhūn mathurāṃ veti vyākhyāya tadānīṃ tan-maṇḍale suhṛdo vrajasthā eva prakaṭā iti tair apy abhimatam | tatra yoga- prabhāvena nītvā sarva-janaṃ hariḥ [BhP 10.50.51] ity atra sarva-śabdāt | [The Vṛ edition here adds: balabhadraḥ kuru-śreṣṭha bhagavān ratham āsthitaḥ | suhṛd-didṛkṣur utkaṇṭhaḥ prayayau nanda-gokulam || [BhP 10.65.1] ity atra prasiddhatvāt | Vṛ addition ends.] || 1.11 || dvārakā-vāsinaḥ śrī-bhagavantam || 174 ||

[१७५] तद् एतद्-आगमनं दन्तवक्त्र-वधानन्तरम् एव श्री-भागवत-सम्मतं, यतः ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् [भ्प् १०.४५.२३] इति कंस-वधान्ते - अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानाम् अर्थ-चिकीर्षया । गतांश् चिरायिताञ् छत्रु- पक्ष-क्षपण-चेतसः ॥ [भ्प् १०.८२.४१] इति कुरुक्षेत्र-यात्रायां च श्री-भगवद्-वाक्येन तद्-आगमने दन्तवक्त्र- वधान्तं तच्-छत्रु-पक्ष-क्षपण-लक्षणं सुखादानम् एवापेक्षितम् आसीत् । तद् एवं मास-द्वयं प्रकटं क्रीडित्वा श्री-कृष्णोऽपि तान् आत्म- विरहार्ति-भय-पीडितान् अवधाय पुनर् एव माभूद् इति भू-भार-हरणादि- प्रयोजन-रूपेण निज-प्रिय-जन-सङ्गमान्तरायेण संवलित-प्रायां प्रकट-लीलां तल्-लीला-बहिरङ्गेणापरेण जनेन दुर्वेद्यतया तद्-अन्तराय- सम्भावना-लेश-रहितया तया निज-सन्तता-प्रकट-लीलयैकीकृत्य पूर्वोक्ताप्रकट-लीलावकाश-रूपं श्री-वृन्दावनस्यैव प्रकाश-विशेषं, तेभ्यः कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् [भ्प् १०.२८.१८] इत्य् आद्य्-उक्त- दिशा स्वेन नाथेन स-नाथं श्री-गोकुलाख्यं पदम् आविर्भावयामास । एकेन प्रकाशेन च द्वारवतीं च जगामेति । तथा पाद्मोत्तर-खण्ड एव तद्-अनन्तरं गद्यम् - अथ तत्रस्था नन्दादयः सर्वे जनाः पुत्र-दार-सहिताः पशु-पक्षि- मृगादयश् च वासुदेव-प्रसादेन दिव्य-रूप-धरा विमानम् आरूढा परम-वैकुण्ठ-लोकम् अवापुर् इति । कृष्णस् तु नन्द-गोप-व्रजौकसां सर्वेषां परमं निरामयं स्व-पदं दत्त्वा दिवि देव-गणैः संस्तूयमानो द्वारवतीं विवेश ॥ [पद्मप् ६.२५२.२८-२९] इति च । इत्थं माथुर-हरि-वंशेऽपि प्रसिद्धिर् अस्तीति श्रूयते । तत्र नन्दादयः पुत्र-दार-सहिताः इत्य् अनेन पुत्राः श्री-कृष्णादयः । दाराः श्री-यशोदादय इति लब्धे पुत्रादि-रूपैर् एव श्री-कृष्णादिभिः सह तत्-प्राप्तेः कथनात् । प्रकाशान्तरेण तत्र तेषां स्थितिश् च तैर् अपि नावगतेति (पगे ९४) लभ्यते । वासुदेव-प्रसादेनाकस्मात् आगमन-रूपेण परम-प्रसादेन दिव्य-रूप- धरास् तदानन्दोत्फुल्लतया पूर्वतोऽप्य् आश्चर्य-रूपाविर्भावं गता इत्य् अर्थः । विमानम् आरूढा इति गोलोकस्य सर्वोपरि-स्थिति-दृष्ट्य्-अपेक्षया वस्तुतस् त्व् अयम् अभिसन्धिः । कृष्णोऽपि तं हत्वा यमुनाम् उत्तीर्य इति गद्यानुसारेण यमुनाया उत्तर-पारे एव व्रज-वासस् तदानीम् इत्य् अवगम्यते । स च तेषां वृन्दावन-दर्शनाक्षमतया एव तत्-परित्यागेन तत्र गतत्वात् । ततश् च विमान-शिरोमणिना स्वेनैव रथेन पुनः तस्याः दक्षिण-पार-प्रापण-पूर्वकं श्रीमद्-गोपेभ्यः श्री-वृन्दावन एव पूर्वं गोलोकतया दर्शिते तत्-प्रकाश-विशेष एव निगूढं निवेशनं वैकुण्ठावाप्तिर् इति । अक्के चेन् मधु विन्देत किम् अर्थं पर्वतं व्रजेद् इति न्यायेन । समीपार्थेऽव्ययम् अक्के-शब्दः । न वेद स्वां गतिं भ्रमन्न् [भ्प् १०.२८.१४] इति वदता श्री-भगवता तेषां गतित्वेनापि विभावितोऽसौ लोकः । तस्माद् वृन्दावने निगूढ-प्रवेश एव समञ्जसः । अत्र वृन्दावन-नित्य- लीला-वाक्य-वृन्दं चाधिकम् अप्य् अस्ति प्रमाणम् । [वृ अद्द्स्] एवम् एव श्री-गर्ग-वाक्यं कृतार्थं स्यात् - एष वः श्रेय आधास्यद् गोप-गोकुल-नन्दनः । अनेन सर्व-दुर्गाणि यूयम् अञ्जस् तरिष्यथ ॥ [भ्प् १०.८.१६] इति । [वृ अद्दितिओन् एन्द्स्.] अथ गद्यान्ते द्वारवतीं विवेश इति च शाल्व-वधार्थं निर्गतैः श्री- भगवत्-प्रत्यागमनं प्रतीक्षमाणैः यादवैः सहैवेति श्री- भागवतवद् एव लभ्यते । तं विना स्वयं गृह-प्रवेशानौचित्यात् । क्षणार्धं मेनिरेऽर्भकाः [भ्प् १०.१४.४३] इतिवद् अल्प-काल-भावनेन वा । तद् एवं पुनः श्री-गोकुलागमनाभि-प्रायेणैव श्री-वृन्दावन- नाथोपसना-मन्त्रे निहत-कंसत्वेन तद्-विशेषणं दत्तम् । यथा बोधायनोक्तेः -गोविन्दं मनसा ध्यायेद् गवां मध्ये स्थितं शुभम् इति ध्यानानन्तरं, गोविन्दं गोपी-जन-वल्लभेश कंसासुर-घ्न त्रिदशेन्द्र- वन्द्य इत्य् आदि । अन्यत्र च गोविन्द गोपी-जन-वल्लभेश विध्वस्त-कंस इत्य् आदि । [वृ अद्द्स्] एवम् एव गौतमीये श्रीमद्-दशाक्षरोपासनायां वैश्य-विशेस- गोपाल-लीलाय तस्मै यज्ञ-सूत्र-समर्पणं विहितं - यज्ञ-सूत्रं ततो दद्याद् अथवा स्वर्ण-निर्मितम् । [वृ अद्दितिओन् एन्द्स्.] इत्थम् एव पुनः प्राप्त्य्-अभिप्रायेणोक्तम् - अनुस्मरन्त्यो मां नित्यम् अचिरान् माम् उपैष्यथ [भ्प् १०.४७.३६] इति, दिष्ट्या यद् आसीन् मत्-स्नेहो भवतीनां मद्-आपनः [भ्प् १०.८२.४४] इति । अथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर् गतिः [भ्प् १०.८३.१] इति च । तथैव केवलेन हि भावेन [भ्प् ११.१२.८] इत्य्-आदि-पद्य- द्वय-कृतेन साधक-चरीणां गोपीनां प्रथमं तत्-प्राप्ति-प्रस्तावेन नित्य-प्रेयसीनाम् अपि तन्-महा-वियोगानन्तर-प्राप्तिं तस्य वियोगस्यातीतत्व- निर्देशाद् द्रढयति द्वाभ्याम् -- रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्य् अनुरक्त-चित्ताः । विगाढ-भावेन न मे वियोग- तीव्राधयो ऽन्यं ददृशुः सुखाय ॥ तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावन-गोचरेण । क्षणार्ध-वत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्प-समा बभूवुः ॥ [भ्प् ११.१२.१०-११] अत्र विगाढ-भावेन वियोग-तीव्राधयः सत्यो मत्तोऽन्यं निज-सख्य्-आदिकम् अपि न सुखाय ददृशुः । ततश् चाधुना तु सुखाय पश्यन्तीति वियोगो नास्तीत्य् अर्थः । एवं तास् ताः (पगे ९५) क्षपाः मया हीनाः सत्यः कल्प-समा बभूवुर् अधुना तु तादृश्यो न भवन्तीति नास्त्य् एव वियोग इत्य् अर्थः । [वृ अद्द्स्] पूर्वं त्व् एतम् एवोद्धवं प्रति - मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूर-स्थे गोकुल-स्त्रियः । स्मरन्त्यो ऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्य-विह्वलाः ॥ धारयन्त्य् अति-कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन । प्रत्यागमन-सन्देशैर् बल्लव्यो मे मद्-आत्मिकाः ॥ [भ्प् १०.४६.५-६] इत्य् अत्र वर्तमान-प्रयोग एव कृत इति सोऽयम् अर्थः स्पष्ट एव प्रतिपत्तव्यः । [वृ अद्दितिओन् एन्द्स्.]

[175] tad etad-āgamanaṃ dantavaktra-vadhānantaram eva śrī-bhāgavata-sammataṃ, yataḥ jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham [BhP 10.45.23] iti kaṃsa-vadhānte - api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā | gatāṃś cirāyitāñ chatru- pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ || [BhP 10.82.41] iti kurukṣetra-yātrāyāṃ ca śrī-bhagavad-vākyena tad-āgamane dantavaktra- vadhāntaṃ tac-chatru-pakṣa-kṣapaṇa-lakṣaṇaṃ sukhādānam evāpekṣitam āsīt | tad evaṃ māsa-dvayaṃ prakaṭaṃ krīḍitvā śrī-kṛṣṇo'pi tān ātma- virahārti-bhaya-pīḍitān avadhāya punar eva mābhūd iti bhū-bhāra-haraṇādi- prayojana-rūpeṇa nija-priya-jana-saṅgamāntarāyeṇa saṃvalita-prāyāṃ prakaṭa-līlāṃ tal-līlā-bahiraṅgeṇāpareṇa janena durvedyatayā tad-antarāya- sambhāvanā-leśa-rahitayā tayā nija-santatā-prakaṭa-līlayaikīkṛtya pūrvoktāprakaṭa-līlāvakāśa-rūpaṃ śrī-vṛndāvanasyaiva prakāśa-viśeṣaṃ, tebhyaḥ kṛṣṇaṃ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam [BhP 10.28.18] ity ādy-ukta- diśā svena nāthena sa-nāthaṃ śrī-gokulākhyaṃ padam āvirbhāvayāmāsa | ekena prakāśena ca dvāravatīṃ ca jagāmeti | tathā pādmottara-khaṇḍa eva tad-anantaraṃ gadyam - atha tatrasthā nandādayaḥ sarve janāḥ putra-dāra-sahitāḥ paśu-pakṣi- mṛgādayaś ca vāsudeva-prasādena divya-rūpa-dharā vimānam ārūḍhā parama-vaikuṇṭha-lokam avāpur iti | kṛṣṇas tu nanda-gopa-vrajaukasāṃ sarveṣāṃ paramaṃ nirāmayaṃ sva-padaṃ dattvā divi deva-gaṇaiḥ saṃstūyamāno dvāravatīṃ viveśa || [PadmaP 6.252.28-29] iti ca | itthaṃ māthura-hari-vaṃśe'pi prasiddhir astīti śrūyate | tatra nandādayaḥ putra-dāra-sahitāḥ ity anena putrāḥ śrī-kṛṣṇādayaḥ | dārāḥ śrī-yaśodādaya iti labdhe putrādi-rūpair eva śrī-kṛṣṇādibhiḥ saha tat-prāpteḥ kathanāt | prakāśāntareṇa tatra teṣāṃ sthitiś ca tair api nāvagateti (page 94) labhyate | vāsudeva-prasādenākasmāt āgamana-rūpeṇa parama-prasādena divya-rūpa- dharās tadānandotphullatayā pūrvato'py āścarya-rūpāvirbhāvaṃ gatā ity arthaḥ | vimānam ārūḍhā iti golokasya sarvopari-sthiti-dṛṣṭy-apekṣayā vastutas tv ayam abhisandhiḥ | kṛṣṇo'pi taṃ hatvā yamunām uttīrya iti gadyānusāreṇa yamunāyā uttara-pāre eva vraja-vāsas tadānīm ity avagamyate | sa ca teṣāṃ vṛndāvana-darśanākṣamatayā eva tat-parityāgena tatra gatatvāt | tataś ca vimāna-śiromaṇinā svenaiva rathena punaḥ tasyāḥ dakṣiṇa-pāra-prāpaṇa-pūrvakaṃ śrīmad-gopebhyaḥ śrī-vṛndāvana eva pūrvaṃ golokatayā darśite tat-prakāśa-viśeṣa eva nigūḍhaṃ niveśanaṃ vaikuṇṭhāvāptir iti | akke cen madhu vindeta kim arthaṃ parvataṃ vrajed iti nyāyena | samīpārthe'vyayam akke-śabdaḥ | na veda svāṃ gatiṃ bhramann [BhP 10.28.14] iti vadatā śrī-bhagavatā teṣāṃ gatitvenāpi vibhāvito'sau lokaḥ | tasmād vṛndāvane nigūḍha-praveśa eva samañjasaḥ | atra vṛndāvana-nitya- līlā-vākya-vṛndaṃ cādhikam apy asti pramāṇam | [Vṛ adds] evam eva śrī-garga-vākyaṃ kṛtārthaṃ syāt - eṣa vaḥ śreya ādhāsyad gopa-gokula-nandanaḥ | anena sarva-durgāṇi yūyam añjas tariṣyatha || [BhP 10.8.16] iti | [Vṛ addition ends.] atha gadyānte dvāravatīṃ viveśa iti ca śālva-vadhārthaṃ nirgataiḥ śrī- bhagavat-pratyāgamanaṃ pratīkṣamāṇaiḥ yādavaiḥ sahaiveti śrī- bhāgavatavad eva labhyate | taṃ vinā svayaṃ gṛha-praveśānaucityāt | kṣaṇārdhaṃ menire'rbhakāḥ [BhP 10.14.43] itivad alpa-kāla-bhāvanena vā | tad evaṃ punaḥ śrī-gokulāgamanābhi-prāyeṇaiva śrī-vṛndāvana- nāthopasanā-mantre nihata-kaṃsatvena tad-viśeṣaṇaṃ dattam | yathā bodhāyanokteḥ -govindaṃ manasā dhyāyed gavāṃ madhye sthitaṃ śubham iti dhyānānantaraṃ, govindaṃ gopī-jana-vallabheśa kaṃsāsura-ghna tridaśendra- vandya ity ādi | anyatra ca govinda gopī-jana-vallabheśa vidhvasta-kaṃsa ity ādi | [Vṛ adds] evam eva gautamīye śrīmad-daśākṣaropāsanāyāṃ vaiśya-viśesa- gopāla-līlāya tasmai yajña-sūtra-samarpaṇaṃ vihitaṃ - yajña-sūtraṃ tato dadyād athavā svarṇa-nirmitam | [Vṛ addition ends.] ittham eva punaḥ prāpty-abhiprāyeṇoktam - anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha [BhP 10.47.36] iti, diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṃ mad-āpanaḥ [BhP 10.82.44] iti | athānugṛhya bhagavān gopīnāṃ sa gurur gatiḥ [BhP 10.83.1] iti ca | tathaiva kevalena hi bhāvena [BhP 11.12.8] ity-ādi-padya- dvaya-kṛtena sādhaka-carīṇāṃ gopīnāṃ prathamaṃ tat-prāpti-prastāvena nitya-preyasīnām api tan-mahā-viyogānantara-prāptiṃ tasya viyogasyātītatva- nirdeśād draḍhayati dvābhyām -- rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā mayy anurakta-cittāḥ | vigāḍha-bhāvena na me viyoga- tīvrādhayo 'nyaṃ dadṛśuḥ sukhāya || tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa | kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ || [BhP 11.12.10-11] atra vigāḍha-bhāvena viyoga-tīvrādhayaḥ satyo matto'nyaṃ nija-sakhy-ādikam api na sukhāya dadṛśuḥ | tataś cādhunā tu sukhāya paśyantīti viyogo nāstīty arthaḥ | evaṃ tās tāḥ (page 95) kṣapāḥ mayā hīnāḥ satyaḥ kalpa-samā babhūvur adhunā tu tādṛśyo na bhavantīti nāsty eva viyoga ity arthaḥ | [Vṛ adds] pūrvaṃ tv etam evoddhavaṃ prati - mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ | smarantyo 'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ || dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana | pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ || [BhP 10.46.5-6] ity atra vartamāna-prayoga eva kṛta iti so'yam arthaḥ spaṣṭa eva pratipattavyaḥ | [Vṛ addition ends.]

[१७६] ततश् च प्रकटाप्रकट-लीलयोः पृथक्त्वाप्रतिपत्त्यैवाप्रकट-भावम् आपद्य स्व-नाम-रूपयोर् एव ताः स्थिता इत्य् आह - ता नाविदन् मय्य् अनुषङ्ग-बद्ध- धियः स्वम् आत्मानम् अदस् तथेदम् । यथा समाधौ मुनयो ऽब्धि-तोये नद्यः प्रविष्टा इव नाम-रूपे ॥ [भ्प् ११.१२.१२] तास् तथाभूत-विरहौत्कण्ठ्यातिशयेनाभिव्यक्त-दुर्धर-महा-भावाः सत्यः, (तथा आगमिष्यत्य् अतिदीर्घेन कालेन व्रजम् अच्युतः [भ्प् १०.४६.३४] इति भगवद्-उक्त्य्-अनुसारेण यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वा [भ्प् १.११.९] इति द्वारका-वासि-प्रजा-वचनानुसारेण च,) कदाचित् तासां दर्शनार्थं गते मयि लब्धो योऽनुषङ्गो महा-मोदन- भावाभिव्यक्ति-कारी पुनश् च संयोगस् तेन बद्धा धीर् यासां तथाभूताः सत्यः स्वं ममतास्पदम् आत्मानम् अहङ्कारास्पदं चादः अप्रकट- लीलानुगतत्वेनाभिमतं वा तथेदं प्रकट-लीलानुगतत्वेनाभिमतं वा यथा स्यात् तथा नाविदन्, किन्तु द्वयोर् ऐक्येनैवाविदुर् इत्य् अर्थः । प्रकटाप्रकटतया भिन्नं प्रकाश-द्वयम् अभिमान-द्वयं लीला-द्वयं चभेदेनैवाजानन्न् इति विवक्षितम् । ततश् च नाम च रूपं च तस्मिन् तत्-तन्- नाम-रूपात्मनि अप्रकट-प्रकाश-विशेषे प्रविष्टा इव, न तु प्रविष्टा वस् त्व् अभेदाद् इत्य् अर्थः । नाम-रूप इति समाहारः । तत्र प्रकटाप्रकट-लीला-गतयोर् नाम-रूपयोर् अभेदे दृष्टान्तः - यथा समाधौ मुनयः इति । समाधिर् अत्र शुद्ध-जीवस्येति गम्यम् । तयोर् लीलयोर् भेदावेदने दृष्टान्तस् त्व् अयं लीलाब्धे आवेदनांश एव, न तु सर्वावेदनांशे लोकवत् तु लीला-कैवल्यम् [व्स्. २.१.३३] इतिवत् ।

[176] tataś ca prakaṭāprakaṭa-līlayoḥ pṛthaktvāpratipattyaivāprakaṭa-bhāvam āpadya sva-nāma-rūpayor eva tāḥ sthitā ity āha - tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha- dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam | yathā samādhau munayo 'bdhi-toye nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe || [BhP 11.12.12] tās tathābhūta-virahautkaṇṭhyātiśayenābhivyakta-durdhara-mahā-bhāvāḥ satyaḥ, (tathā āgamiṣyaty atidīrghena kālena vrajam acyutaḥ [BhP 10.46.34] iti bhagavad-ukty-anusāreṇa yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vā [BhP 1.11.9] iti dvārakā-vāsi-prajā-vacanānusāreṇa ca,) kadācit tāsāṃ darśanārthaṃ gate mayi labdho yo'nuṣaṅgo mahā-modana- bhāvābhivyakti-kārī punaś ca saṃyogas tena baddhā dhīr yāsāṃ tathābhūtāḥ satyaḥ svaṃ mamatāspadam ātmānam ahaṅkārāspadaṃ cādaḥ aprakaṭa- līlānugatatvenābhimataṃ vā tathedaṃ prakaṭa-līlānugatatvenābhimataṃ vā yathā syāt tathā nāvidan, kintu dvayor aikyenaivāvidur ity arthaḥ | prakaṭāprakaṭatayā bhinnaṃ prakāśa-dvayam abhimāna-dvayaṃ līlā-dvayaṃ cabhedenaivājānann iti vivakṣitam | tataś ca nāma ca rūpaṃ ca tasmin tat-tan- nāma-rūpātmani aprakaṭa-prakāśa-viśeṣe praviṣṭā iva, na tu praviṣṭā vas tv abhedād ity arthaḥ | nāma-rūpa iti samāhāraḥ | tatra prakaṭāprakaṭa-līlā-gatayor nāma-rūpayor abhede dṛṣṭāntaḥ - yathā samādhau munayaḥ iti | samādhir atra śuddha-jīvasyeti gamyam | tayor līlayor bhedāvedane dṛṣṭāntas tv ayaṃ līlābdhe āvedanāṃśa eva, na tu sarvāvedanāṃśe lokavat tu līlā-kaivalyam [Vs. 2.1.33] itivat |

[१७७] तद् एवं प्रकटाप्रकट-लीलयोर् द्वयोर् अपि तासां स्व-प्राप्तौ भाव एव कारणं दर्शितम् । ततश् चाप्रकट-लीलायां प्रविष्टा अपि यादृशं तस्य स्वरूपं प्राप्तास् तद्-दर्शयन्न् अन्यद् अप्य् अनुवदति - मत्-कामा रमणं जारम् अस्वरूप-विदो ऽबलाः । ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच् छत-सहस्रशः ॥ [भ्प् ११.१२.१३] [ब् रेअद्स् हेरे: अयम् अर्थः - यथा भीष्मम् उदारं दर्शनीयं कटं करोति इत्य् अत्र क्रिया खलु विशेषस्य कृतिं प्रत्यायन्ती विशेषणानाम् अपि प्रत्याययति । कटं करोति तं च भीष्मम् इत्य् आदि-रीत्या । तथात्रापि प्रतीयते विशेष्यं चात्र ब्रह्मैव । सर्व-विशेषणाश्रयणीय-परम- वस्तुतया तेषु विशेषणेषु तस्याभेदेनानुगमात् एकम् एवाद्वितीयं ब्रह्म [छाउ ६.१.१] इति श्रुतेः । परम् इत्य् आदीनि तु विशेषणानि तद्-अभिन्नत्वेऽपि प्रतिस्वं भेदकत्वात् स एकधा भवति द्विधा भवति इत्य् आदि श्रुतेः । तद् एवं स्थिते क्रमोऽप्य् अत्रार्थिक एव गृह्यते पच्यन्तां विविधाः पाकाः [भ्प् १०.२४.२६] इत्य् आदौ, सर्व-दोहश् च गृह्यताम् इतिवत् अग्नि-होत्रं जुहोति यवागं पचति इत्य् आदिवच् च । ततश् च [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] (पगे ९६) एवं पूर्वोक्त-रीत्या ता अबला ब्रह्म प्रापुस् तच् च परमं भगवद्-रूपं प्रापुः । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् [गीता १४.२७] इत्य् आदेः । तद् एवं स्थिते तासां मद्-अंश-भूतानां नित्य-प्रियाणां सङ्गाद् अन्या अपि तदानीम् एव गोकुल-भाजः शत-सहस्रशः प्रापुः । सङ्गस्य तत्-प्रापकत्वं च झटिति समान-भाव-जनकत्वात् । यथोक्तम् एतत् पूर्वम् एव केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः [भ्प् ११.१२.८-९] इत्य् आदि । एवं गवादिष्व् अपि द्विविधत्वं गम्यम् । किम् आख्यं प्रापुस् तत्राह - मां कृष्णाख्यम् एव नराकृति परं ब्रह्मेति पुराण-वर्गात् । योऽवताराणां मध्ये श्रेष्ठोऽवतारः को भविता कथम् अस्यावतारस्य ब्रह्मता भवति [ग्तु २.१३] तापनीभ्यश् च । कीदृश-सम्बन्धं त्वां प्रापुस् तत्राह रमणं जारम् इति । रमणः पतिर् नन्दन-शब्दवद् यौगिकत्व-बाधात् । यथा मित्रा-पुत्रो मित्रा-नन्दन एवोच्यते, न तु मित्रा-पतिः । मित्रा-पतिर् अपि मित्रा-रमण एवोच्यते, न तु मित्रा-पुत्र इति । ततश् चायम् अर्थः । यथा भीष्मम् उदारं दर्शनीयं कटं करोति इत्य् अत्र क्रिया खलु विशेषस्य कृतिं प्रत्यायन्ती विशेषणानाम् अपि प्रत्याययति । कटं करोति तं च भीष्मम् इत्य् आदि-रीत्या । तथात्रापि प्राप्तं ब्रह्म प्रापुस् तच् च परमं भगवद्-रूपं तच् च मां श्री-कृष्णाख्यं स्वयं भगवद्-रूपम् इत्य् आदि-रीत्या । किन्तु जारम् इत्य् उक्तेर् एव रमण-विशेषत्वे लब्धे रमण-पदम् अधिकं स्याद् इत्य् अक्षराधिक्येनार्थाधिक्यम् इति न्यायाद् अधिकार्थम् एव बोधयति । तत्र चाधिक-पदस्यैवार्थः पर्यवस्यतीति प्रयत्ने नोपादानाज् जारत्वं च प्रातीतिक-मात्रम् । गोपीनां तत्-पतीनां चेत्य् आदेः । किन्तु साधारणीष्व् अपि पर-ब्रह्मणः सर्वांशित्वात् सर्व-पातृत्वाच् पतित्वम् एव । यथोक्तं पिङ्गलया आत्मना रमणेन वै [भ्प् ११.८.३९] इति, रेमेऽनेन यथा रमा [भ्प् ११.८.३४] इति । लक्ष्मी-देव्या च, स वै पतिः स्याद् अकुतोभयः (पगे ९७) स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् [भ्प् ५.१८.२०] इति । तस्मात् पूर्वं यं जारत्वेन प्रतीतं प्रापुः पश्चान् निज- रूपम् एव तं प्रापुर् इति । तथा जारम् इत्य् एवोक्ते पर्यवसितं न सिद्ध्येद् इति (पगे ९८) रमणम् इत्य् उच्यते । रमणम् इत्य् एवोक्ते भगवत्त्वं श्री-कृष्ण- रूपत्वं च न सिद्ध्यति, माम् इत्य् एवोक्ते ब्रह्मत्वं भगवत्त्वं च प्रमाणान्तर-साकाङ्क्षं भवति इति साक्षाद् एव तत् तद् उच्यते । पूर्व- प्रतीतत्वाद् रमण-पदेनापि जारत्वम् एव प्रतीयेतेति तन्-निरासार्थं तत्-तद्- अनुवादश् चावश्यं कार्यः । (पगे ९९) ब्रह्म मां परमम् इत्य् एषु पदेषु पाठ-क्रमस्याविवक्षितत्वाज् जार-भावस्य च पूर्वत्वाद् आर्थिक एव क्रमो लभ्यते । एष एव च सर्वत्र बलीयान् । ततो न विपर्ययेणार्थश् च कार्यः । किं चाप्राप्ते हि शास्त्रम् अर्थवद् इति न्यायेन । दध्ना जुहोतीत्य् आदिवद् अप्राप्ते रमण-पदे एव तात्पर्यं न तु पूर्व-पूर्व-प्राप्ते ब्रह्मादि-जार- पर्यन्ते । नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः [भ्प् १०.२२.४] इति कृत- जपानां कुमारीणां तु पति-भावना-पूर्तेति चेत् तर्हि तासाम् अनवद्य- भावानां सङ्कल्प-सिद्धिर् एव श्री-भगवता सुतरां कार्या । तत्रैव च स्वयम् अङ्गीकृतं याताबला [भ्प् १०.२२.२१] इत्य् आदौ सिद्धा इति मया इति च । [थे अबोवे सेच्तिओन् स्तर्तिन्ग् wइथ् ôब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्ö उप् तो ôइति मयेति चö इस् नोत् फ़ोउन्द् इन् वृ. इत् रेअद्स् अस् फ़ोल्लोwस्: परमं यो महद् ब्रह्म इति सहस्र-नाम-स्तोत्रात् । शुभाश्रयः स्व-चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः [विप् ६.७.७५] इति विष्णु-पुराणाच् च । तादृशं तं च मां कृष्णाख्यम् एव प्रापुः कृष्णाकृति परं ब्रह्म इति पुराण-वर्गात् । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् [गीता १४.२७] इति श्री-गीतोपनिषद्भ्यः । तद्- रूपस्यैव स्वस्य प्राप्तिस् तासु स्वयम् एव श्री-भगवता प्रोक्ता [भ्प् १०.४.३६] । मय्य् आवेश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेष-वृत्तिर् यत् । अनुस्मरन्त्यो मां नित्यम् अचिरान् माम् उपैष्यथ ॥ [भ्प् १०.४७.३६] इति । मयि भक्तिर् हि भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यद् आसीन् मत्-स्नेहो भवतीनां मद्-आपनः ॥ [भ्प् १०.८२.४४] इति च । अथ तादृशं च मां भाव-विशेष-संवलितम् एव प्रापुर् इत्य् आह, मत्-कामा रमणं जारम् अस्वरूप-विदः इति, रमण-शब्देन पतिर् एवोच्यते, नन्दन- शब्देन पुत्र इव रूढ्या यौकितत्व-बाधात् । यथा मित्रा-नन्दन- शब्देनात्र मित्रा-पुत्र एवोच्यते न तु मित्रा-पतिः । मित्रा-रमण-शब्देन च मित्रा-पतिः । न तु मित्रा-पुत्रः तद्वद् अत्रापि । कोष-मते च रमण- शब्दः पत्याव् एव रूढः । पटोल-मूले रमणं स्यात् तथा रमणः प्रिये श्री-स्त्री-जाति-सम्बन्धे सति रमण-शब्दवत् प्रिय-शब्देन पतिर् एवोच्यते तथैव प्रसिद्धेः । धवः प्रियः पतिर् भर्ता इत्य् अमर-कोषाच् च । पतित्वं तूद्वाहेन कन्यायाः स्वीकारित्वम् इति लोक एव भगवति तु स्व-भावेनापि दृश्यते परम-व्योमाधिपस्य महा-लक्ष्मी-पतित्वं ह्य् अनादि-सिद्धम् इति । जार-शब्देन सर्वत्रोपपतिर् एवोच्यते जारस् तूपपतिः समौ इत्य् अमर-कोषात् । उपपतित्वं चाधर्मेण प्रतीयमानत्वम् । यथोपधर्मत्वम् अधर्मे धर्मीयमानत्वम् इति । उभयत्रापि (पगे ९७) वेद-विरुद्धत्वात् । तद् एव जारः पाप-पतिः समौ इति त्रिकाण्ड-शेषः । ततश् च जारत्वं रमणे नास्ति, रमणत्वं जारे नास्ति । धर्मोपधर्मयोर् इव द्रव्यस्य स्वामि-चौरयोर् इव च विरुद्ध-वस्तुत्वाद् इति स्थिते ब्रह्म मां परमम् इतिवन् नैकाधिकरणत्वं जारत्व-रमणत्वयोः सम्भवति । तस्माद् अधिकारिणीनां तासां विशेषण-भेदेन तद्-द्वयं समादधत् तद्-अर्थं चैकस्य वास्तवत्वम् अन्यस्य त्व् अवास्तवत्वं दर्शयति मत्-कामा रमणम् इति जारम् अस्वरूपविदः इत्य् आभ्यां तत्र जारत्वस्यैव प्रातीतिक-मात्रत्वाद् अवास्तवत्वं स्वामिभिर् अङ्गीकृतं नान्यस्य । जार-बुद्धि-वेद्यम् अपि इत्य् उक्तत्वात् । स्थापयिष्यते च तद् इदम् अस्माभिर् उत्तरत्र । ततश् चायम् अर्थः । स्वरूपं मन्-नित्य-प्रेयसी-रूपत्वम् अजानन्त्यो जन्मादि-लीला-शक्त्या विस्मरन्त्यो मां जारं प्रापुः धर्म-विरुद्धतया प्रतीताव् अपि रागातिशयेन जारतयापि स्वीकृतं प्रापुर् इत्य् अर्थः । तथा तत्- प्राप्ताव् अपि मत्-कामाः इति यत् पत्य्-अपत्य्-सुहृदाम् अनुवृत्तिर् अङ्ग [भ्प् १०.२९.३२] इत्य्-आदि-रीत्या मयि कामोऽभिलाष-विशेषः कथम् अन्यत्र पतित्वं स्वप्नवद् विलीयते । श्री-कृष्ण एव पतित्वं जाग्रद्वद् आविर्भवेद् इत्य् एवंरूपो यासां तादृश्यः सत्यो रमण-रूपम् एव मां प्रापुर् इति । एतद् अर्थम् एव पृथक्-कृत्य तासां विशेषणाभ्यां सह स्व-विशेषण-द्वयं मत्-कामा रमणम् इति । जार-स्वरूप-विदः इति यथा-योगं च पठितम् । न तु ब्रह्म मां परमम् इत्य् एभिः सह कृतम् । तद् इदं स्वेषु तदीय-स्वीयात्वं प्रकटयितुम् अपि तासां प्रार्थनापि दृश्यते । यस्मात् अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य- पुत्रोऽधुनास्ते [भ्प् १०.४७.२१] इत्य् अत्र तदीयात्व एव स्वामि-मतिं व्यज्य तत्र च किङ्करीणाम् इत्य् अनेन दैन्यात् पुनस् तद् अपलाप्य पुनर् उत्कण्ठया भुजम् अगुरु-सुगन्धम् [भ्प् १०.४७.२१] इत्य् आदिना स्पष्टतयैव स्वीयात्वेन स्वेषु तदीय-स्वीकारस्याभिकाङ्क्षा-व्यञ्जना श्री-राधा-देव्या कृतेति हि गम्यते । दैन्यं चात्र पतित्व-कामनायाम् अपि श्यामसुन्दर ते दास्यः [भ्प् १०.२२.१५] इतिवद् गम्यम् । स्पष्टं च तत्-स्वीकरण-प्रार्थना च । यद्यपि माम् एव दयितं प्रेष्ठम् आत्म्नानं मनसा गताः [भ्प् १०.४६.४] इत्य् अनेन बल्लव्यो मे मद्-आत्मिकाः इत्य् अनेन चास्मासु स्वीयात्व-भावस् तस्यापि मनसि वर्तते एव, तथापि धारयन्त्य् अतिकृच्छ्रेण इत्यादि स्वाभिप्रायेण यद्य् आगत्य स्पष्टम् एव स्वीक्रियामहे तदैवास्माकं निस्तारः स्याद् इति तस्याभिप्रायः । तस्मात् साध्व् एव तथा व्याख्यातं मत्- कामा रमणम् इति । अथ प्रस्तुतम् एवानुसरामः । जारतया प्रतीतत्वेन रमणत्वेन च प्राप्तौ हेतुः अबला इति । एतत्-पदेन हि तासु निज-कारुण्यं व्यञ्जितम् । तेन च तस्य कारणं रामेण सार्धं इत्य् आद्य् उक्तं तासां महा-प्रेम स्मारितम् । तस्मात् तथा मत्-प्राप्तौ तादृश-महा-प्रेमैव हेतुर् इत्य् अर्थः । तद् एवम् उभयथा-प्राप्ताव् अपि मत्-कामा इत्य् अनेन रमणतया प्राप्ताव् एव पर्याप्तिः दर्शिता । तद् यथा तु अहं भक्त-पराधीनः [भ्प् ९.४.६३] इति, स्वेच्छामयस्य [भ्प् १०.१४.२] इति, ये यथा मां प्रपद्यन्ते [गीता ४.११] इति च प्रतिज्ञा-हानिः स्यात् । तत्र ये यथा इति येन कामना-प्रकारेणेत्य् अर्थः तत्- क्रतु-न्यायात् । तद् एवं तासाम् अभीष्ट-पूरणं कैमुत्येनैवायातम् । ततश् चास्तां तासां तदीय-परम-लक्ष्मी-रूपाणां वार्ता । तत्-सङ्गाद् अन्या अपि शत-सहस्रशस् तथा मां प्रापुर् इत्य् आह सङ्गाद् इति । अत्रैवं विवेचनीयं तासां नित्य- प्रेयसीनां तस्मिन् जारत्वं न सम्भवत्य् एव । श्रीमद्-दशार्णादौ हि तन्- नाम्ना तासां पतित्वेनैवासाव् अभिधीयते वल्लभो दयितेऽध्यक्षे इति विश्व- प्रकाशादि-गत-वल्लभ-शब्दस्य द्व्य्-अर्थत्वेऽपि दयितत्वस्य तास्व् अर्हत्वात् । गौतमीय-तन्त्रे च तन्-मन्त्र-व्याख्यायां पतित्वेनैव तद्-व्याख्या दृश्यते । तन्-नाम्नः खलु ब्रह्मत्वेश्वरत्व-योगेन व्याख्या-द्वयं विधायोत्तर-पक्षत्वेनाभीष्टं व्याख्यानम् आह गौतमीय-तन्त्रे द्वितीयाध्याये दशार्ण-व्याख्यायां - अनेक-जन्म-सिद्धानां गोपीनां पतिर् एव वा । नन्द-नन्दन इत्य् उक्तस् त्रैलोक्यानन्द-वर्धनः ॥ इति । अत्रानेक-जन्म-सिद्धत्वम् अनादि-कल्प-परम्परा-प्रादुर्भूतत्वम् एवोच्यते बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन [गीता ४.५] इतिवत् । वैवस्वत-मन्वन्तरान्तर्गतावश्यम्भावं तत्-प्रादुर्भावं विना कल्पाभावात् । अनादि-सिद्ध-वेद-प्राप्त-तद्-उपासना-सिद्धानादित्वात् । तद्- एक-पतित्वं च तत्-तन्-मन्त्रोपासना-शास्त्रे (पगे ९८) तासां कालानवच्छेदेन तद्-आराधन-तत्-परतया स्थितानां ध्यातुं विधीयमानत्वात्, पत्य्-अन्तर-सम्बन्ध-गन्धस्याप्य् अश्रवणात् । तथा च ब्रह्म-संहितायां - आनन्द-चिन्-मय-रस-प्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः । गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्मभूतो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ [ब्रह्मस् ५.४८] इति । लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानम् इत्य् उक्त-रीत्यामन्त्रतस् तच्- छब्द-प्राप्त्या च गोपी-रूपाभिः सह गोलोक एव निवसति इति प्रकट- लीलायाम् इव परकीयात्व-प्रपञ्चं निषिद्धम् । कलात्वेनैव निज-रूपत्वे प्राप्ते निज-रूपतयेत्य् अस्य तथैव सार्थकत्वात् । तथैवोक्तं - श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः [ब्रह्मस् ५.५६] इति । अत्र श्री-परम-पुरुषयोर् औपपत्यं न सम्भवतीति युक्तं च दर्शितवान् । तपन्यां ताः प्रति दुर्वाससो वचनं, स वो हि स्वामी [ग्तु २.२७] इति । पति- रमण-वल्लभ-शब्दवत् स्वामि-शब्दश् च तथा प्रसिद्धः स्वामिनो देवृ- देवरौ इत्य् अमर-कोषात् । ते च शब्दा एक-निष्ठत्वेन प्रयोगाद् अन्योन्यम् अन्यार्थतां निरस्यन्ति कृष्णाय वासुदेवाय देवकी-नन्दनाय च [भ्प् १.८.२१] इत्य् आदिवत् । आस्ताम् अप्रकट-लीलाया वार्ता गुप्त-तादृशतायां प्रकट- लीलायाम् अपि रस-प्रसङ्गे श्री-शुकेनापि सुखावेशाद् अगुप्तम् एव कृष्ण- वध्वः [भ्प् १०.३३.७] इत्य् उक्तम् । ऋषभस्य जगुः कृतानि इत्यत्र स्वामिनापि ऋषभस्य पत्युः इति व्याख्यातम् । गोपी-पतिर् अनन्तो ऽपि वंश-ध्वनि-वशं गतः इति सङ्गीत-शास्त्रे । श्री-यमुना-स्तवे श्री-शङ्कराचार्य-वचनैर् अप्य् उक्तम्, विधेहि तस्य राधिका-धवाङ्घ्रि-पङ्कजे रतिम् इति । श्री-गीत-गोविन्दे श्री-जयदेव-चरणैश् च पत्युर् मनः कीलितम् इति । तस्मात् स्वयं भगवता साध्व् एव दर्शितम् - जारम् अस्वरूप-विदः इति मत्- कामा रमणम् इति च । पूर्वं ययैव लीला-शक्त्या तासाम् उक्तण्ठातिशय- प्रकटनार्थं तन्-नित्य-प्रेयसीत्व-स्वरूपानुसन्धानावरण-पूर्वकं श्री-कृष्णे जारत्वं प्रत्यायितम् आयत्याम् अपि तथैव पुनस् तस्मिन् स्वाभाविक-पतित्व-प्रकाशमय-सुख-चमत्कार-कर-तादृश- स्वरूपानुसन्धानं क्रियते इति भावः । आस्तां नित्य-प्रेयसीनां तासां वार्ता । तत्-सङ्गात् प्राप्तवतीनाम् अन्यासाम् अपि तस्मिन् रमणत्वम् एव सिध्यति, न तु जारत्वम् । तद् एव व्यञ्जितम् - मत्-कामा इत्य् अनेन ब्रह्म मां परमं प्रापुः इत्य् अनेन च परम-ब्रह्मणः सर्वांशित्वात् सर्व-पातृत्वाच् च सर्वाधिपत्यम् एव सिध्यति न तु परत्वम् । तत्र च सति तासु तादृश-मत्-कामासु पतित्वम् एव स्यान् न जारत्वम् इत्य् अभिप्रायात् । तद् उक्तं दत्तात्रयेणापि पारमार्थिक- तद्-विवेक-श्लाघा-गर्भ-गुरुत्वेन मतया पिङ्गलया आत्मना रमणेन वै [भ्प् ११.८.४०] इति, रेमेऽनेन यथा रमा [भ्प् ११.८.३५] इति । रमा-देव्या च स वै पतिः स्याद् अकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् [भ्प् ५.१८.२०] इति । तस्माद् वास्तव-वस्तुन एव फलत्व-पर्यवसानाज् जार-बुद्ध्यापि प्राप्ते तस्मिन् रमणतया प्राप्तेर् एव लालसा-विषयत्वाच् च पतित्वम् एव पर्यवस्यति । तद् एवम् एवोक्तं - तम् एव परमात्मानं जार-बुद्ध्यापि सङ्गताः जहुर् गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीण-बन्धनाः ॥ [भ्प् १०.२९.११] अत्र जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्-गतिम् [भ्प् १०.६.३५] इति यथा विगीतार्थेन जिघांसया-पदेन संसजन्न् अपि-शब्दो जिघांसायास् तत्राप्रवर्तनीयत्वं व्यनक्ति, तथापि पुरुषार्थः सिद्ध इति विषयस्य शक्तिम् एव स्थापयति, तथा विगीतार्थेन जार-पदेन संसजन-जारत्वस्य तथात्वं विषयस्य च तां गमयति रमणत्वं तु न तथा विगीतम्, प्रत्युत याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः । जगद्-गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः ॥ [भ्प् १०.९०.२७] इत्य् आदिना सुष्ठु स्तुतम् एव न च आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् [भ्प् १०.४७.६१] इत्य् आदिना जारत्वम् अपि स्तुतं, किन्तु तासां राग एव स्तुतः । येन जारत्वेनाप्य् असौ स्वीकृत इति । जार-बुद्ध्या सहेति या जार-वादिनः कल्पना सा (पगे ९९) त्व् असत्यैव । अनर्हत्वाज् जार-पद-संसक्तस्यापि-शब्दस्यान्यथा प्रत्यायकत्वेन दर्शितत्वात् । सह-पद-सापेक्षत्वेन कष्टत्वात् । उपपद- विभक्तेः कारक-विभक्तिर् बलीयसी इति न्यायात् । साधकतमस्यान्यस्य कल्पनीयत्वाच् च । ते सर्वे स्त्रीत्वम् आपन्नाः समुद्भूताश् च गोकुले । हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात् ॥ इति पाद्मोत्तर-खण्ड-श्रवणाद् एताः खलु तदापि न सिद्ध-देहा इति पर्यवसीयते । ततश् च तस्य देहस्य पत्युश् च त्यागेन श्री-कृष्ण-प्राप्तौ परकीयात्वानुपपत्तिः । किम् उत माया-मात्रेण परकीयात्वेन प्रतीयमानानां नित्य-प्रेयसीनाम् । एवम् एव च स्वयं भगवतापि दर्शितं - या मया क्रीडता रात्र्यां [भ्प् १०.४७.३०] इत्य् आदिना । किन्तु जार-पदम् एतादृग् अश्लीलम् । यत् खलु जारतया भजन्तीभिर् अपि न जारं प्रतिवचन- विषयीक्रियते । किन्तु रमणादि-पदम् एवेति तद् अभिधेयं कथम् इव फलाय कल्पते । तद् एवं जारम् इति ब्रह्मेत्य्-आद्य् अनूद्य-वर्गान्तः-पात्य् एव । किन्तु भ्रममयत्वान् निन्दितत्वाच् च जारत्वस्य हेयत्वम् । रमणम् इति तु विधेयम् इति यद् उक्तम् । तत् खलु प्रकट-लीलायां पूर्वस्य स्पष्टतया वर्णितत्वेन श्रोतरि प्रसिद्धत्वाद् उत्तरस्य तद्वद् अवर्णितत्वेनापि प्रसिद्धत्वाद् अपि सिध्यति । प्रसिद्धत्वाप्रसिद्धत्वे एव तयोः प्रवृत्ति-हेतुः ब्राह्मण्योऽयं पण्डितः इतिवत् । न च अनुवादम् अनुक्त्वा तु न विधेयम् उदीरयेत् इति सर्वत्रोपलभ्यते । यस्य पर्णमयी जुहुर् भवति इत्य् अत्र वैपरीत्य-दर्शनात्, अप्राप्ते हि शास्त्रम् अर्थवत् इति न्यायेन च दध्ना जुहोति इत्य् आदिवद् अप्राप्ते रमणत्व एव तात्पर्यम् । न च पूर्व-पूर्व-प्रसिद्धे ब्रह्मत्वादि-जारत्व-पर्यन्ते अनधिगतार्थ-गन्तृ-प्रमाणम् इति च वृद्धाः । किं च जारत्वस्य वास्तवत्वेऽश्लीलता दुर्निवारा । अवास्तवत्वे व्यभिचारित्वम् एवेति । सर्वथा तद्-विधेयं न भवत्य् एव वेत्य् अलम् अतिविस्तरेण । अत्र ब्रह्मेत्य् एवोक्ते भगवन्तं, श्रुत-निर्विशेष-ब्रह्म-वादस्य कस्यचित् सन्देह-विषयो भवतीति परमम् इत्य् उक्तम् । परमम् इत्य् उक्ते श्री-कृष्ण- रूपत्वं न प्रतीयते इति माम् इत्य् उक्तम् । माम् इत्य् एवोक्ते ब्रह्मत्वं परमत्वं च प्रमाणान्तर-सापेक्षं भवतीति तत् तद् उच्यते । तथा जारम् इत्य् एवोक्ते पर्यवसितं न सिध्यतिईति रमणम् इत्य् उक्तम् । रमणम् इत्य् एवोक्ते पूर्व-प्रतीतत्वाद् रमण-पदेनापि कथञ्चिज् जारत्वम् एव लक्ष्येतेति तन्- निरासार्थं जारम् इति चानूद्यते । परमाभीष्टत्वाद् अपि रमणत्वस्यैव विधेयत्वं, न तु जारत्वस्य । [एन्द् वृ. रेअदिन्ग्.] तथापि सर्वत्र पर्यवसान-निरुपद्रवेष्ट-प्राप्तिर् एव खलु सिद्धान्त- रस-शास्त्रयोः सम्मतीः । प्राचीनैर् आधुनिकैश् च लौकिकालौकिअ-वर्णकैः कविभिस् तथैवोपाख्यायते । श्रीमद्-अस्मद्-उपजीव्य-चरणैर् अपि ललित- माधवे-पूर्ण-मनोरथ-नामन्य् अङ्के तथैव समार्पितम् तद् एवोज्ज्वल- नीलमणौ प्रमाणीकृत्य सर्व-रस-पूरकः समृद्धिमयः सम्भोग उदाहृतः । श्री-भगवता च यत् त्व् अहं भवतीनां वै [भ्प् १०.४७.३४] इत्य् आदिना, या मया क्रीडता रात्र्याम् [भ्प् १०.४७.३७] इत्य् आद्य्-अन्तेन तथैवाभिप्रेतम् । जार-भाव-मयः सङ्गमश् च सदैव सोपद्रवस् तस्माद् असौ पर्यवसान-पुरुषार्थत्वे तत्-तच्-छास्त्र- (पगे १००) -सम्मतो न स्यात् । तथा पर-कोटि-सङ्ख्यानां निज-पदाब्ज-दलैः [भ्प् १०.३५.१६] इत्य्- आदि-युगले, कुज-गतिं गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा [भ्प् १०.३५.१७] इति चेत्यादि-रीतीनाम् उद्भट-महा-भावानां तासां व्रजे भाव-संगोपनं पूर्वम् अपि दुष्करम् आसीत् । महा-विरहे तु जाते निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुल- वृद्ध-बान्धवाः [भ्प् १०.३९.२८] इति, विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति [भ्प् १०.३९.३१] चेति, ता मन्-मनस्का मत्-प्राणा मद्-अर्थे त्यक्त-दैहिकाः [भ्प् १०.४६.४] इति, कृष्ण-दूते व्रजायाते उद्धवे त्यक्त-लौकिकाः [भ्प् १०.४७.९] इति, गत-ह्रियः [भ्प् १०.४७.१०] इति, काचिन् मधुकरं दृष्ट्वा [भ्प् १०.४७.११] इति, या दुस्त्यजं स्वजनम् आर्य-पथं च हित्वा [भ्प् १०.४७.६१] इति, गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू राम-दर्शनादृताः [भ्प् १०.६५.९] इति, मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄन् अपि । यद्-अर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्व-जनान् प्रभो ॥ [भ्प् १०.६५.११] इति च श्रूयते । अत्र निवारयाम इत्य् आदिकं यथा सङ्क् प्ते तथैव विसृज्य लज्जाम् इत्य् आदिनाचरितम् । तासां लज्जा-त्यागः खलु भाव-व्यक्त्यैव स्यात्, सर्वेषां गोइकुल-वासिनां रोदनादि-साम्यात् । ततस् तद्-व्यक्ति-पूर्वैक-रोदन-द्वारेण ताभिर् निवारणम् अपि योग्यम् इति । एवं त्यक्त-लौकिका इत्य्-आदिषु च सुष्ठ्व् एव भाव-व्यक्तिर् गम्यते । किं बहुना, मातरम् इत्य् आदौ मात्रादीन् जहिम इत्य् उक्तं न तु पूर्व-रागवत् पति-सुतान्वय-भ्रातृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य [भ्प् १०.३१.१६] इत्य् मात्रम् उक्तम् । गोप्यो हसन्त्य इति तून्माद-लक्षणम् । तदानीं हासायोग्यत्वात्, यथैव काचिन् मधुकरं दृष्ट्वा इत्य् आदाव् उन्माद एव दृश्यते । तद् एवं तदानीं तु दुर्धर-महा-भावेनोन्मत्त-चेष्टानां निरपत्रप- व्यञ्जित-भावानां त्यक्त-मात्रादीनां तासाम् असङ्ख्यानां भावस्य संगोपनं नोपपद्यत एव । किन्तु ज्ञातोऽप्य् असौ महा-विरह-पीडया स- वैर-ज्ञात इव आसीत् । अनन्तरं त्व् अनुसन्दध एव । स तु भाव- सङ्गोपनयैव काल-कतिपयं स्वस्य रसताम् आवहति । व्यक्तत्वे तु स्वस्य परेषाम् अपि सर्वत्र वस्तुतो धर्म-मयत्व-प्रतीतौ जातायाम् एवेति रस- विदां मतम् । अधर्म-मयत्व-प्रतीत त्व् अश्लीलतया व्याहन्यत एव रसः । अधर्म-मयत्वं च द्विधां परकीयात्वेन पर-स्पर्शेन च । तस्माद् यथैश्वर्य-ज्ञान-मय्यां श्री-परीक्षित्-सभायाम् ऐश्वर्य-ज्ञान-रीत्यैव तत् परिहृत्य रसावहत्वं समाहितम् । तथा लोकवल्-लीला-कैवल्यावलम्बने प्रेम-मय्यां श्री-गोकुल-सभायां लोक-रीत्यैव समाधेयम् । तथा हि - नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्व-पार्श्व-स्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः । [भ्प् १०.३३.३७] इति यत् श्रूयते (पगे १०१) तच् चात्राप्य् अवश्यम् एव सङ्गमनीयम् तस्याप्य् असमर्थः । तस्य मायया मोहिताः सन्तो नासूयन् तस्य स्व-नित्य-प्रेयसी- स्वीकार-लक्षणे कथम् असाव् अस्मद्-धामार्थ-सुहृत-प्रियात्म-तनय- प्राणाशय-जीवातुतमः पर-दार-स्वीकारामङ्गलम् अङ्गीकरोतीति दोषारोपं नाकुर्वन्न् इत्य् अर्थः । माया-मोहितत्वम् एवाह मन्येति । स्वरूप- सिद्धानां भगवद्-दाराणाम् अपर-कर्तृक-बलात्कार-परिहारार्थं तत्- तद्-आकारतया माया-कल्पिता ये स्वे स्वे दारास् तान् स्व-पार्श्व-स्थान् मन्यमानाः स्वमत्या निश्चिन्वाना इत्य् अर्थः । तद् एवं अन्तर्-गृह-गताः काश्चित् [भ्प् १०.२९.९] इत्य् अत्रोक्तानाम् अपि समाधानं ज्ञेयम् । परम-समर्थायास् तस्याः मायाया निज-प्रभु- प्रेयसीनां तद्-एकानुराग-स्वभावानां मर्यादा-रक्षणार्थं परिणयम् आरभ्य सदैव सावधानतायाः योग्यत्वात् तद्-दिनम् उपलक्षणम् एवेति । [वृ. अद्द्स्] श्रूयते च कूर्म-पुराणे द्वात्रिंशाध्यायस्यान्ते पति- व्रतामात्रस्य परात् परिभवो न सम्भवतीति कैमुत्येन श्री-सीता-देव्य्- उदाहृता - पति-व्रताधर्म-परा रुद्राण्य् एव न संशयः । नास्यां पराभावं कर्तुं शक्नोतीह जनः क्वचित् ॥ यथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक-विश्रुता । पत्नी दाशरथेर् देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम् ॥ रामस्य भार्यां विमलां रावणो राक्षसेश्वरः । सीतां विशाल-नयनां चकमे काल-चोदितः ॥ गृहीत्वा मायया वेशं चरन्तीं विजने वने । समाहर्तुं मतिं चक्रे तापसः किल भाविनीम् ॥ विज्ञाया सा च तद्-भावं स्मृत्वा दाशरथिं पतिम् । जगाम शरणं वह्निम् आवसथ्यं शुचि-स्मिता ॥ उपतस्थे महा-योगं सर्व-पाप-विनाशनम् । कृताञ्जली राम-पत्नी साक्षात् पतिम् इवाच्युतम् ॥ नमस्यामि महायोगं कृतान्तं गहनं परम् । दाहकं सर्व-भूतानाम् ईशानं काल-रूपिणम् ॥ इत्य् आदि । इति वह्निं पूज्य जप्त्वा राम-पत्नी यशस्विनी । ध्यायन्ती मनसा तस्थौ रामम् उन्मीलितेक्षणा ॥ अथाववस्थ्याद् भगवान् हव्य-वाहो महेश्वरः । आविरासीत् सुदीप्तात्मा तेजसैव दहन्न् इव । सृष्ट्वा मायामयीं सीतां स रावण-वधेच्छया ॥ सीताम् आदाय धर्मिष्ठां पावकोऽन्तरधीयत । तां दृष्ट्वा तादृशीं सीतां रावणो राक्षसेश्वरः । समादाय ययौ लङ्कां सागरान्तर-संस्ह्तिताम् । कृत्वा च रावण-वधं रामो लक्षण-संयुतः । समादायाभवत् सीतां शङ्काकुलित-मानसः । सा प्रत्ययाय भूतानां सीता मायामयी पुनः । विवेश पावकं दीप्तं ददाह ज्वलनोऽपि ताम् । दग्ध्वा मायामयीं सीतां भगवान् उग्र-दीधितिः । रामायादर्शयत् सीतां पावकोऽभूत् सुर-प्रियः । प्रगृह्य भर्तुश् चरणौ कराभ्यां सा सुमध्यमा । चकार प्रणतिं भूमौ रामाय जनकात्मजा ॥ दृष्ट्वा हृष्ट-मना रामो विस्मयाकुल-लोचनः । ननाम वह्निं शिरसा तोषयामास राघवः ॥ उवाच वह्ने भगवन् किम् एषा वर-वर्णिनी । दग्ध्वा भगवता पूर्वं दृष्ट्या मत्-पार्श्वम् आगता ॥ तम् आह देवो लोकानां दाहको हव्य-वाहनः । यथा वृत्तं दाशरथिं भूतानाम् एव सन्निधौ ॥ [कूर्मप् ३२.५१३-५३०] इत्य् आदि । एवम् अग्नि-पुराणम् अपि दृश्यम् । तद् एवम् अपि यत् तु वाल्मीकिना नेदं स्पष्टीकृतं तत् खलु करुण-रस-पोषआर्थम् एवेति गम्यते । सेयं च तस्य परिपाटी क्वचिद् अन्येनाप्य् उपजीव्यते इति ज्ञेयं । तद् एवं पतिव्रता-मात्राणां विशेषतः श्री-भगवत्-प्रेयस्या प्रभावे सति - य एतस्मिन् महा-भागे प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः । नारयो ऽभिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः ॥ [भ्प् १०.२६.२१] इति सामान्य-विषये गर्ग-वचने च सति तादृशीनां भ्रमेऽपि तं नित्य-कान्तं परित्यजन्तीनां नित्यं तत्-कान्तं परिचरन्ती माया श्री-रामावसथ्याग्निवद् अपि किं रक्षां न कुर्वीत किन्तु तकीय लीला-नाट्य-रक्षार्थं [वृ अद्दितिओन् एन्द्स् हेरे.] तद् एवं च तत्-पतिं-मन्यादिष्व् एव विवाहादि-शयनादि-समयेष्व् एव च स्वरूप-सिद्धा आवव्रिरे । अन्येषु चान्यदा च कल्पिता एवेति गम्यते । तावद् एव च युक्तं तासु मर्यादा-रक्षणोत्कण्ठा-वर्धनैक-प्रयोजनत्वात् तस्याः । (पगे १०२) यथैव हि तव सुतः सति यदाधर-बिम्बे दत्त-वेणुः [भ्प् १०.३५.१४] इत्य् आदौ, शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चित् [भ्प् १०.२९.७] इत्य् आदौ, ता वार्यमाणाः पतिभिः [भ्प् १०.२९.८] इत्य् आदौ च स्वरूप-सिद्धानाम् एव दर्शनं तत्र तत्रावगतम् । एवम् अन्यत्राप्य् अवगम्यम् । तासाम् अन्य-कृत- ध्वंसाभावस्य कारणं प्रभावश् च सम्भाव्यते - य एतस्मिन् महा-भागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः । नारयो ऽभिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः ॥ [भ्प् १०.८.१८] इति कैमुत्य-प्राप्तेः । अथ तासाम् अपत्य-श्रवणं च यातृ-मानिनी-प्रभृतीनाम् अपत्ये तद्- व्यवहारात् । [वृ. ओमित्स् बेत्wएएन् यथैव हि अन्द् -प्रभृतीनाम् अपत्ये तद्-व्यवहारात्: अथ तासाम् अपत्य-श्रवणं च यातृ-मानिनी-प्रभृतीन् आपत्येषु तद्-व्यवहारात् । साम्ब-लक्षणा प्रयानयने श्री-बलदेवम् उद्दिश्य स-सुतः स-स्नुषः प्रायात् सुहृद्भिर् अभिनन्दितः इतिवत् । एन्द् वृ. रेअदिन्ग्.] स्वापत्यत्वे सति विभाव-वैगुण्येन रसाभासत्वम् आपद्येत । ततश् च भजते तादृशीः क्रीडा याः श्रुत्वा तात्-परो भवेत् [भ्प् १०.३३.३६] इति, सिषेव इत्य् आदौ सर्वाः शरत्-काव्य-कथा-रसाश्रया [भ्प् १०.३३.२६] इति च विरुध्यते । पर- पुत्रत्व-प्रतिपादनायैव हि पाययन्त्यः शिशून् पय इत्य् एवोक्तं न तु सुतान् स्तनम् इति । अतएव मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश् च वः [भ्प् १०.२९.२०] इति परिहासत्वेनैव श्री-भगवद्-वाक्यं रसाय सम्पद्यते । वास्तवत्वेन तु वैरस्यायैव स्यात्, तासाम् अङ्गीकरिष्यमाणत्वात् । क्वचित् ताभिर् एव तेषु यत् पति-शब्दः प्रयुक्तस् तद्-बहिर्-लोक-व्यवहारत एव नान्तर्-दृष्टितः यत्-पत्य्-अपत्य-सुहृदाम् अनुवृत्तिर् अङ्ग [भ्प् १०.२९.३२] इत्य् आदिना तद्-अङ्गीकारात् । माम् एव दयितं श्रेष्ठम् आत्मानं मनसा गताः [भ्प् १०.४६.४] इति भगवता तासाम् अन्तः-करण-प्रकाशनात् । [वृ. अद्द्स्: परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्य् अप्य् आह पिङ्गला [भ्प् १०.४७.४७] इत्य् आदिना ताभिः स्वेषां तद्-एक-निष्ठता-व्यञ्जनात् । एन्द् वृ. रेअदिन्ग्.] गोप्यः किम् आचरयद् अयम् इत्य् आदौ दामोदराधर-सुधाम् अपि गोपिकानां भुङ्क्ते स्वयम् [भ्प् १०.२१.९] इत्य् अनेन अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य- पुत्रोऽधुनास्ते [भ्प् १०.४७.२१] इत्य् अनेन ताभिः स्वयम् उक्तेश् च । तत एतद् उक्तं भवति रास-पञ्चाध्याय्यां नासूयन् खलु कृष्णाय [भ्प् १०.३३.३७] इत्य् उक्त-दिशा, स वो हि स्वामी [ग्तु २.२२] इत्य् ताः प्रति तापनी-स्थित-दुर्वाससो वाक्यवत् । कृष्ण-वध्व इत्य्-उक्त-रीत्या च याः खलु योगमायाम् उपाश्रित्य इति श्रवणात् तत्-तद्-अर्थ-भगवन्-नियुक्त-योगमाया-कल्पिताकल्पिततया योगमायैक-विदिताः स्वतः परतश् च प्रच्छन्न-द्विविधायमाना आसन्, तास् तु पश्चाद् योगमाययैव देव्या प्रापञ्चिताभ्यां मर्यादोत्कलिताभ्यां स्व- पालितस्य रस-पोषतरोः पर्यवसान-निरुपद्रव-महा-सुख-प्राप्ति-रूपाय फलाय मुन्य्-आकाशादि-वाण्य्-आदिकं द्वारी-कृत्य वा स्वयम् एव प्रकटीभूय एव वा श्री-गोकुल-वासिनः प्रति तथैव व्यक्ती-कृताः, स्वरूपेण माम् एव रमणं प्राप्ताः, नासूयन् खलु कृष्णाय इत्य् आद्य्- उक्तासूया-परिहारस्य सम्यक्त्वाय तत्-कल्पितास् तु स्व-स्व-पतिम् इत्य् एव श्री- भगवन्तम् । दृश्यते च संज्ञा-छायादिवत् कल्पनाया व्यक्तत्वम् एव परिणामः सर्वत्र । तद् इत्थम् एव माता-पित्र्-आदीनाम् अभीष्टं सिध्यति ॥ [वृ. अद्द्स् हेरे: तस्मिन्न् एव तेषां वात्सल्यस्य विश्रान्तेः । न च दाम्पत्ये प्रकटे - बहु वार्यते यतः खलु यत्र प्रच्छन्न-कामुकत्वं च । या च मिथो दुर्लभता सा परमा मन्मथस्य रतिः ॥ [उन् १.२०] इति भरतानुसृत-निवारणाद्य्-अभावाद्-रस-निष्पत्तिर् न स्याद् इति वाच्यम् । तस्य निवारणं खलु न भय-दानेन भवेत् सर्वातिशायि-सामर्थ्यात्, किन्तु लज्जा-दानेनैव । लज्जा तु कुलीन-कुमाराणां स्व-स्त्री-गत-रहस्य-विहार- विशेषस्य परेणानुमिताव् अपि जायते, किम् उत - यत्र ह्रीः श्रीः स्थिता तत्र यत्र श्रीस् तत्र सन्नतिः । सन्नतिर् ह्रीस् तथा श्रीश् च नित्यं कृष्णे महात्मनि ॥ [ह्व् २.१०१.७३ (९६.७२)] इति हरिवंशाद्य्-उक्तानुसारेण परम-लज्जादि-गुण-निधानस्य व्रजे नव- वयः श्रीलताम् एवाभिव्यञ्जतस् तस्य सिद्धे च लज्जालुत्वे स्वयम् एव निवारणादि-त्रयं सिध्यति । किन्तु लज्जा द्विविधा सङ्गोप्य न्याय्य-कर्मणि सङ्कोच-मात्र-करी, अन्याय्य-कर्मणि न्यक्कार-करी च । अत्र पूर्वाव्याजान्तराच्छन्ना नातिविरोधिनी उत्तरा यशः प्रियेण तेन कृत्तेऽपि व्याजे तस्यानुमितिश् चेद् द्विगुणीभूय विरोधिनी । तद् एवं सति गोप-नारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः [पद्मप् ६.२५२.२६] श्रुतानिश-क्रीडा पारदार्ये सर्वथा न सम्भवति, स्व-दारत्वे तु तासाम् असङ्ख्यानां स्व-स्वरूप-पत्य्-अप्राप्ता जात-परम-दुःखानां गुरुभिर् अपि सम्मतः सान्त्वनादि-रूपो य आवश्यक-धर्मस् तद्-विध-व्याजेन सम्भवति । यच् च रम्य-केलि-सुखेनैव गोप-वेश-धरः प्रभुः । बहु-प्रेम-रसेनात्र मास-द्वयम् उवास ह ॥ इत्य् एतत्-पद्यम् तद्-अनन्तरं च सर्वेषां मनोरमत्वं बहु-प्रेम-रस- प्रदत्वं च इत्थम् एव सङ्गच्छते इति । न च गोप-नारीभिर् इति पर-दारत्वं शब्द-लब्धम् । देवहुत्यां सा त्वं ब्रह्मन् नृप-वधूर् इति कर्दमं प्रति भगवद्-वाक्याज् जात्य्-अपेक्षयापि सम्भवात् । न च निवारणादिभिर् औपपत्यम् एव भरत-मतं रत्नावली-नाटिकायां ययाति-चरितादिवद् दाम्पत्येऽपि सम्भवात् । नेष्टा यद् अङ्गिनि रसे कविभिर् परोढा [उन् ५.३] इति विरोधात् । तद् एवं गूढतया मायया प्रणीतानां रमणतया तस्य प्राप्तौ मत्-कामा रमणम् इति पद्यं योजितम् । नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः इति कृत-जपानां कुमारीत्वेन प्रसिद्धानां परासाम् अपि सङ्कल्प-सिद्धिर् एव श्री-भगवता कृता । तत्रैव हि स्वयम् अङ्गीकृतम् याताबला व्रजं सिद्धाः इति । तद् एतत्-पक्षेऽपि पूर्ववद् एव गुप्त-पतित्वाज् जारम् इव जारम् इति सङ्गमनीयम् । तस्माच् च श्री-गोपालोत्तर-तापन्यां ताः प्रति दुर्वाससा यद् उक्तं तद् एव निगमनीयम् जन्म-जराभ्यां भिन्नं स्थाणुर् अयम् इत्य् आदौ स वो हि स्वामी भवति इति । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्.] ॥ ११.१२ ॥ श्री-भगवान् उद्धवम् ॥ १७५-१७७ ॥ (पगे १०३)

[177] tad evaṃ prakaṭāprakaṭa-līlayor dvayor api tāsāṃ sva-prāptau bhāva eva kāraṇaṃ darśitam | tataś cāprakaṭa-līlāyāṃ praviṣṭā api yādṛśaṃ tasya svarūpaṃ prāptās tad-darśayann anyad apy anuvadati - mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vido 'balāḥ | brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāc chata-sahasraśaḥ || [BhP 11.12.13] [B reads here: ayam arthaḥ - yathā bhīṣmam udāraṃ darśanīyaṃ kaṭaṃ karoti ity atra kriyā khalu viśeṣasya kṛtiṃ pratyāyantī viśeṣaṇānām api pratyāyayati | kaṭaṃ karoti taṃ ca bhīṣmam ity ādi-rītyā | tathātrāpi pratīyate viśeṣyaṃ cātra brahmaiva | sarva-viśeṣaṇāśrayaṇīya-parama- vastutayā teṣu viśeṣaṇeṣu tasyābhedenānugamāt ekam evādvitīyaṃ brahma [ChāU 6.1.1] iti śruteḥ | param ity ādīni tu viśeṣaṇāni tad-abhinnatve'pi pratisvaṃ bhedakatvāt sa ekadhā bhavati dvidhā bhavati ity ādi śruteḥ | tad evaṃ sthite kramo'py atrārthika eva gṛhyate pacyantāṃ vividhāḥ pākāḥ [BhP 10.24.26] ity ādau, sarva-dohaś ca gṛhyatām itivat agni-hotraṃ juhoti yavāgaṃ pacati ity ādivac ca | tataś ca [end Vṛ. addition] (page 96) evaṃ pūrvokta-rītyā tā abalā brahma prāpus tac ca paramaṃ bhagavad-rūpaṃ prāpuḥ | brahmaṇo hi pratiṣṭhāham [Gītā 14.27] ity ādeḥ | tad evaṃ sthite tāsāṃ mad-aṃśa-bhūtānāṃ nitya-priyāṇāṃ saṅgād anyā api tadānīm eva gokula-bhājaḥ śata-sahasraśaḥ prāpuḥ | saṅgasya tat-prāpakatvaṃ ca jhaṭiti samāna-bhāva-janakatvāt | yathoktam etat pūrvam eva kevalena hi bhāvena gopyo gāvaḥ [BhP 11.12.8-9] ity ādi | evaṃ gavādiṣv api dvividhatvaṃ gamyam | kim ākhyaṃ prāpus tatrāha - māṃ kṛṣṇākhyam eva narākṛti paraṃ brahmeti purāṇa-vargāt | yo'vatārāṇāṃ madhye śreṣṭho'vatāraḥ ko bhavitā katham asyāvatārasya brahmatā bhavati [GTU 2.13] tāpanībhyaś ca | kīdṛśa-sambandhaṃ tvāṃ prāpus tatrāha ramaṇaṃ jāram iti | ramaṇaḥ patir nandana-śabdavad yaugikatva-bādhāt | yathā mitrā-putro mitrā-nandana evocyate, na tu mitrā-patiḥ | mitrā-patir api mitrā-ramaṇa evocyate, na tu mitrā-putra iti | tataś cāyam arthaḥ | yathā bhīṣmam udāraṃ darśanīyaṃ kaṭaṃ karoti ity atra kriyā khalu viśeṣasya kṛtiṃ pratyāyantī viśeṣaṇānām api pratyāyayati | kaṭaṃ karoti taṃ ca bhīṣmam ity ādi-rītyā | tathātrāpi prāptaṃ brahma prāpus tac ca paramaṃ bhagavad-rūpaṃ tac ca māṃ śrī-kṛṣṇākhyaṃ svayaṃ bhagavad-rūpam ity ādi-rītyā | kintu jāram ity ukter eva ramaṇa-viśeṣatve labdhe ramaṇa-padam adhikaṃ syād ity akṣarādhikyenārthādhikyam iti nyāyād adhikārtham eva bodhayati | tatra cādhika-padasyaivārthaḥ paryavasyatīti prayatne nopādānāj jāratvaṃ ca prātītika-mātram | gopīnāṃ tat-patīnāṃ cety ādeḥ | kintu sādhāraṇīṣv api para-brahmaṇaḥ sarvāṃśitvāt sarva-pātṛtvāc patitvam eva | yathoktaṃ piṅgalayā ātmanā ramaṇena vai [BhP 11.8.39] iti, reme'nena yathā ramā [BhP 11.8.34] iti | lakṣmī-devyā ca, sa vai patiḥ syād akutobhayaḥ (page 97) svayaṃ samantataḥ pāti bhayāturaṃ janam [BhP 5.18.20] iti | tasmāt pūrvaṃ yaṃ jāratvena pratītaṃ prāpuḥ paścān nija- rūpam eva taṃ prāpur iti | tathā jāram ity evokte paryavasitaṃ na siddhyed iti (page 98) ramaṇam ity ucyate | ramaṇam ity evokte bhagavattvaṃ śrī-kṛṣṇa- rūpatvaṃ ca na siddhyati, mām ity evokte brahmatvaṃ bhagavattvaṃ ca pramāṇāntara-sākāṅkṣaṃ bhavati iti sākṣād eva tat tad ucyate | pūrva- pratītatvād ramaṇa-padenāpi jāratvam eva pratīyeteti tan-nirāsārthaṃ tat-tad- anuvādaś cāvaśyaṃ kāryaḥ | (page 99) brahma māṃ paramam ity eṣu padeṣu pāṭha-kramasyāvivakṣitatvāj jāra-bhāvasya ca pūrvatvād ārthika eva kramo labhyate | eṣa eva ca sarvatra balīyān | tato na viparyayeṇārthaś ca kāryaḥ | kiṃ cāprāpte hi śāstram arthavad iti nyāyena | dadhnā juhotīty ādivad aprāpte ramaṇa-pade eva tātparyaṃ na tu pūrva-pūrva-prāpte brahmādi-jāra- paryante | nanda-gopa-sutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ [BhP 10.22.4] iti kṛta- japānāṃ kumārīṇāṃ tu pati-bhāvanā-pūrteti cet tarhi tāsām anavadya- bhāvānāṃ saṅkalpa-siddhir eva śrī-bhagavatā sutarāṃ kāryā | tatraiva ca svayam aṅgīkṛtaṃ yātābalā [BhP 10.22.21] ity ādau siddhā iti mayā iti ca | [The above section starting with ôbrahmaṇo hi pratiṣṭhāhamö up to ôiti mayeti caö is not found in Vṛ. It reads as follows: paramaṃ yo mahad brahma iti sahasra-nāma-stotrāt | śubhāśrayaḥ sva-cittasya sarvagasya tathātmanaḥ [ViP 6.7.75] iti viṣṇu-purāṇāc ca | tādṛśaṃ taṃ ca māṃ kṛṣṇākhyam eva prāpuḥ kṛṣṇākṛti paraṃ brahma iti purāṇa-vargāt | brahmaṇo hi pratiṣṭhāham [Gītā 14.27] iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | tad- rūpasyaiva svasya prāptis tāsu svayam eva śrī-bhagavatā proktā [BhP 10.4.36] | mayy āveśya manaḥ kṛtsnaṃ vimuktāśeṣa-vṛttir yat | anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha || [BhP 10.47.36] iti | mayi bhaktir hi bhūtānām amṛtatvāya kalpate | diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṃ mad-āpanaḥ || [BhP 10.82.44] iti ca | atha tādṛśaṃ ca māṃ bhāva-viśeṣa-saṃvalitam eva prāpur ity āha, mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vidaḥ iti, ramaṇa-śabdena patir evocyate, nandana- śabdena putra iva rūḍhyā yaukitatva-bādhāt | yathā mitrā-nandana- śabdenātra mitrā-putra evocyate na tu mitrā-patiḥ | mitrā-ramaṇa-śabdena ca mitrā-patiḥ | na tu mitrā-putraḥ tadvad atrāpi | koṣa-mate ca ramaṇa- śabdaḥ patyāv eva rūḍhaḥ | paṭola-mūle ramaṇaṃ syāt tathā ramaṇaḥ priye śrī-strī-jāti-sambandhe sati ramaṇa-śabdavat priya-śabdena patir evocyate tathaiva prasiddheḥ | dhavaḥ priyaḥ patir bhartā ity amara-koṣāc ca | patitvaṃ tūdvāhena kanyāyāḥ svīkāritvam iti loka eva bhagavati tu sva-bhāvenāpi dṛśyate parama-vyomādhipasya mahā-lakṣmī-patitvaṃ hy anādi-siddham iti | jāra-śabdena sarvatropapatir evocyate jāras tūpapatiḥ samau ity amara-koṣāt | upapatitvaṃ cādharmeṇa pratīyamānatvam | yathopadharmatvam adharme dharmīyamānatvam iti | ubhayatrāpi (page 97) veda-viruddhatvāt | tad eva jāraḥ pāpa-patiḥ samau iti trikāṇḍa-śeṣaḥ | tataś ca jāratvaṃ ramaṇe nāsti, ramaṇatvaṃ jāre nāsti | dharmopadharmayor iva dravyasya svāmi-caurayor iva ca viruddha-vastutvād iti sthite brahma māṃ paramam itivan naikādhikaraṇatvaṃ jāratva-ramaṇatvayoḥ sambhavati | tasmād adhikāriṇīnāṃ tāsāṃ viśeṣaṇa-bhedena tad-dvayaṃ samādadhat tad-arthaṃ caikasya vāstavatvam anyasya tv avāstavatvaṃ darśayati mat-kāmā ramaṇam iti jāram asvarūpavidaḥ ity ābhyāṃ tatra jāratvasyaiva prātītika-mātratvād avāstavatvaṃ svāmibhir aṅgīkṛtaṃ nānyasya | jāra-buddhi-vedyam api ity uktatvāt | sthāpayiṣyate ca tad idam asmābhir uttaratra | tataś cāyam arthaḥ | svarūpaṃ man-nitya-preyasī-rūpatvam ajānantyo janmādi-līlā-śaktyā vismarantyo māṃ jāraṃ prāpuḥ dharma-viruddhatayā pratītāv api rāgātiśayena jāratayāpi svīkṛtaṃ prāpur ity arthaḥ | tathā tat- prāptāv api mat-kāmāḥ iti yat paty-apaty-suhṛdām anuvṛttir aṅga [BhP 10.29.32] ity-ādi-rītyā mayi kāmo'bhilāṣa-viśeṣaḥ katham anyatra patitvaṃ svapnavad vilīyate | śrī-kṛṣṇa eva patitvaṃ jāgradvad āvirbhaved ity evaṃrūpo yāsāṃ tādṛśyaḥ satyo ramaṇa-rūpam eva māṃ prāpur iti | etad artham eva pṛthak-kṛtya tāsāṃ viśeṣaṇābhyāṃ saha sva-viśeṣaṇa-dvayaṃ mat-kāmā ramaṇam iti | jāra-svarūpa-vidaḥ iti yathā-yogaṃ ca paṭhitam | na tu brahma māṃ paramam ity ebhiḥ saha kṛtam | tad idaṃ sveṣu tadīya-svīyātvaṃ prakaṭayitum api tāsāṃ prārthanāpi dṛśyate | yasmāt api bata madhu-puryām ārya- putro'dhunāste [BhP 10.47.21] ity atra tadīyātva eva svāmi-matiṃ vyajya tatra ca kiṅkarīṇām ity anena dainyāt punas tad apalāpya punar utkaṇṭhayā bhujam aguru-sugandham [BhP 10.47.21] ity ādinā spaṣṭatayaiva svīyātvena sveṣu tadīya-svīkārasyābhikāṅkṣā-vyañjanā śrī-rādhā-devyā kṛteti hi gamyate | dainyaṃ cātra patitva-kāmanāyām api śyāmasundara te dāsyaḥ [BhP 10.22.15] itivad gamyam | spaṣṭaṃ ca tat-svīkaraṇa-prārthanā ca | yadyapi mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmnānaṃ manasā gatāḥ [BhP 10.46.4] ity anena ballavyo me mad-ātmikāḥ ity anena cāsmāsu svīyātva-bhāvas tasyāpi manasi vartate eva, tathāpi dhārayanty atikṛcchreṇa ityādi svābhiprāyeṇa yady āgatya spaṣṭam eva svīkriyāmahe tadaivāsmākaṃ nistāraḥ syād iti tasyābhiprāyaḥ | tasmāt sādhv eva tathā vyākhyātaṃ mat- kāmā ramaṇam iti | atha prastutam evānusarāmaḥ | jāratayā pratītatvena ramaṇatvena ca prāptau hetuḥ abalā iti | etat-padena hi tāsu nija-kāruṇyaṃ vyañjitam | tena ca tasya kāraṇaṃ rāmeṇa sārdhaṃ ity ādy uktaṃ tāsāṃ mahā-prema smāritam | tasmāt tathā mat-prāptau tādṛśa-mahā-premaiva hetur ity arthaḥ | tad evam ubhayathā-prāptāv api mat-kāmā ity anena ramaṇatayā prāptāv eva paryāptiḥ darśitā | tad yathā tu ahaṃ bhakta-parādhīnaḥ [BhP 9.4.63] iti, svecchāmayasya [BhP 10.14.2] iti, ye yathā māṃ prapadyante [Gītā 4.11] iti ca pratijñā-hāniḥ syāt | tatra ye yathā iti yena kāmanā-prakāreṇety arthaḥ tat- kratu-nyāyāt | tad evaṃ tāsām abhīṣṭa-pūraṇaṃ kaimutyenaivāyātam | tataś cāstāṃ tāsāṃ tadīya-parama-lakṣmī-rūpāṇāṃ vārtā | tat-saṅgād anyā api śata-sahasraśas tathā māṃ prāpur ity āha saṅgād iti | atraivaṃ vivecanīyaṃ tāsāṃ nitya- preyasīnāṃ tasmin jāratvaṃ na sambhavaty eva | śrīmad-daśārṇādau hi tan- nāmnā tāsāṃ patitvenaivāsāv abhidhīyate vallabho dayite'dhyakṣe iti viśva- prakāśādi-gata-vallabha-śabdasya dvy-arthatve'pi dayitatvasya tāsv arhatvāt | gautamīya-tantre ca tan-mantra-vyākhyāyāṃ patitvenaiva tad-vyākhyā dṛśyate | tan-nāmnaḥ khalu brahmatveśvaratva-yogena vyākhyā-dvayaṃ vidhāyottara-pakṣatvenābhīṣṭaṃ vyākhyānam āha gautamīya-tantre dvitīyādhyāye daśārṇa-vyākhyāyāṃ - aneka-janma-siddhānāṃ gopīnāṃ patir eva vā | nanda-nandana ity uktas trailokyānanda-vardhanaḥ || iti | atrāneka-janma-siddhatvam anādi-kalpa-paramparā-prādurbhūtatvam evocyate bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna [Gītā 4.5] itivat | vaivasvata-manvantarāntargatāvaśyambhāvaṃ tat-prādurbhāvaṃ vinā kalpābhāvāt | anādi-siddha-veda-prāpta-tad-upāsanā-siddhānāditvāt | tad- eka-patitvaṃ ca tat-tan-mantropāsanā-śāstre (page 98) tāsāṃ kālānavacchedena tad-ārādhana-tat-paratayā sthitānāṃ dhyātuṃ vidhīyamānatvāt, paty-antara-sambandha-gandhasyāpy aśravaṇāt | tathā ca brahma-saṃhitāyāṃ - ānanda-cin-maya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ | goloka eva nivasaty akhilātmabhūto govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || [BrahmaS 5.48] iti | lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānam ity ukta-rītyāmantratas tac- chabda-prāptyā ca gopī-rūpābhiḥ saha goloka eva nivasati iti prakaṭa- līlāyām iva parakīyātva-prapañcaṃ niṣiddham | kalātvenaiva nija-rūpatve prāpte nija-rūpatayety asya tathaiva sārthakatvāt | tathaivoktaṃ - śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ [BrahmaS 5.56] iti | atra śrī-parama-puruṣayor aupapatyaṃ na sambhavatīti yuktaṃ ca darśitavān | tapanyāṃ tāḥ prati durvāsaso vacanaṃ, sa vo hi svāmī [GTU 2.27] iti | pati- ramaṇa-vallabha-śabdavat svāmi-śabdaś ca tathā prasiddhaḥ svāmino devṛ- devarau ity amara-koṣāt | te ca śabdā eka-niṣṭhatvena prayogād anyonyam anyārthatāṃ nirasyanti kṛṣṇāya vāsudevāya devakī-nandanāya ca [BhP 1.8.21] ity ādivat | āstām aprakaṭa-līlāyā vārtā gupta-tādṛśatāyāṃ prakaṭa- līlāyām api rasa-prasaṅge śrī-śukenāpi sukhāveśād aguptam eva kṛṣṇa- vadhvaḥ [BhP 10.33.7] ity uktam | ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni ityatra svāmināpi ṛṣabhasya patyuḥ iti vyākhyātam | gopī-patir ananto 'pi vaṃśa-dhvani-vaśaṃ gataḥ iti saṅgīta-śāstre | śrī-yamunā-stave śrī-śaṅkarācārya-vacanair apy uktam, vidhehi tasya rādhikā-dhavāṅghri-paṅkaje ratim iti | śrī-gīta-govinde śrī-jayadeva-caraṇaiś ca patyur manaḥ kīlitam iti | tasmāt svayaṃ bhagavatā sādhv eva darśitam - jāram asvarūpa-vidaḥ iti mat- kāmā ramaṇam iti ca | pūrvaṃ yayaiva līlā-śaktyā tāsām uktaṇṭhātiśaya- prakaṭanārthaṃ tan-nitya-preyasītva-svarūpānusandhānāvaraṇa-pūrvakaṃ śrī-kṛṣṇe jāratvaṃ pratyāyitam āyatyām api tathaiva punas tasmin svābhāvika-patitva-prakāśamaya-sukha-camatkāra-kara-tādṛśa- svarūpānusandhānaṃ kriyate iti bhāvaḥ | āstāṃ nitya-preyasīnāṃ tāsāṃ vārtā | tat-saṅgāt prāptavatīnām anyāsām api tasmin ramaṇatvam eva sidhyati, na tu jāratvam | tad eva vyañjitam - mat-kāmā ity anena brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ ity anena ca parama-brahmaṇaḥ sarvāṃśitvāt sarva-pātṛtvāc ca sarvādhipatyam eva sidhyati na tu paratvam | tatra ca sati tāsu tādṛśa-mat-kāmāsu patitvam eva syān na jāratvam ity abhiprāyāt | tad uktaṃ dattātrayeṇāpi pāramārthika- tad-viveka-ślāghā-garbha-gurutvena matayā piṅgalayā ātmanā ramaṇena vai [BhP 11.8.40] iti, reme'nena yathā ramā [BhP 11.8.35] iti | ramā-devyā ca sa vai patiḥ syād akutobhayaḥ svayaṃ samantataḥ pāti bhayāturaṃ janam [BhP 5.18.20] iti | tasmād vāstava-vastuna eva phalatva-paryavasānāj jāra-buddhyāpi prāpte tasmin ramaṇatayā prāpter eva lālasā-viṣayatvāc ca patitvam eva paryavasyati | tad evam evoktaṃ - tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi saṅgatāḥ jahur guṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanāḥ || [BhP 10.29.11] atra jighāṃsayāpi haraye stanaṃ dattvāpa sad-gatim [BhP 10.6.35] iti yathā vigītārthena jighāṃsayā-padena saṃsajann api-śabdo jighāṃsāyās tatrāpravartanīyatvaṃ vyanakti, tathāpi puruṣārthaḥ siddha iti viṣayasya śaktim eva sthāpayati, tathā vigītārthena jāra-padena saṃsajana-jāratvasya tathātvaṃ viṣayasya ca tāṃ gamayati ramaṇatvaṃ tu na tathā vigītam, pratyuta yāḥ samparyacaran premṇā pāda-saṃvāhanādibhiḥ | jagad-guruṃ bhartṛ-buddhyā tāsāṃ kiṃ varṇyate tapaḥ || [BhP 10.90.27] ity ādinā suṣṭhu stutam eva na ca āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām [BhP 10.47.61] ity ādinā jāratvam api stutaṃ, kintu tāsāṃ rāga eva stutaḥ | yena jāratvenāpy asau svīkṛta iti | jāra-buddhyā saheti yā jāra-vādinaḥ kalpanā sā (page 99) tv asatyaiva | anarhatvāj jāra-pada-saṃsaktasyāpi-śabdasyānyathā pratyāyakatvena darśitatvāt | saha-pada-sāpekṣatvena kaṣṭatvāt | upapada- vibhakteḥ kāraka-vibhaktir balīyasī iti nyāyāt | sādhakatamasyānyasya kalpanīyatvāc ca | te sarve strītvam āpannāḥ samudbhūtāś ca gokule | hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt || iti pādmottara-khaṇḍa-śravaṇād etāḥ khalu tadāpi na siddha-dehā iti paryavasīyate | tataś ca tasya dehasya patyuś ca tyāgena śrī-kṛṣṇa-prāptau parakīyātvānupapattiḥ | kim uta māyā-mātreṇa parakīyātvena pratīyamānānāṃ nitya-preyasīnām | evam eva ca svayaṃ bhagavatāpi darśitaṃ - yā mayā krīḍatā rātryāṃ [BhP 10.47.30] ity ādinā | kintu jāra-padam etādṛg aślīlam | yat khalu jāratayā bhajantībhir api na jāraṃ prativacana- viṣayīkriyate | kintu ramaṇādi-padam eveti tad abhidheyaṃ katham iva phalāya kalpate | tad evaṃ jāram iti brahmety-ādy anūdya-vargāntaḥ-pāty eva | kintu bhramamayatvān ninditatvāc ca jāratvasya heyatvam | ramaṇam iti tu vidheyam iti yad uktam | tat khalu prakaṭa-līlāyāṃ pūrvasya spaṣṭatayā varṇitatvena śrotari prasiddhatvād uttarasya tadvad avarṇitatvenāpi prasiddhatvād api sidhyati | prasiddhatvāprasiddhatve eva tayoḥ pravṛtti-hetuḥ brāhmaṇyo'yaṃ paṇḍitaḥ itivat | na ca anuvādam anuktvā tu na vidheyam udīrayet iti sarvatropalabhyate | yasya parṇamayī juhur bhavati ity atra vaiparītya-darśanāt, aprāpte hi śāstram arthavat iti nyāyena ca dadhnā juhoti ity ādivad aprāpte ramaṇatva eva tātparyam | na ca pūrva-pūrva-prasiddhe brahmatvādi-jāratva-paryante anadhigatārtha-gantṛ-pramāṇam iti ca vṛddhāḥ | kiṃ ca jāratvasya vāstavatve'ślīlatā durnivārā | avāstavatve vyabhicāritvam eveti | sarvathā tad-vidheyaṃ na bhavaty eva vety alam ativistareṇa | atra brahmety evokte bhagavantaṃ, śruta-nirviśeṣa-brahma-vādasya kasyacit sandeha-viṣayo bhavatīti paramam ity uktam | paramam ity ukte śrī-kṛṣṇa- rūpatvaṃ na pratīyate iti mām ity uktam | mām ity evokte brahmatvaṃ paramatvaṃ ca pramāṇāntara-sāpekṣaṃ bhavatīti tat tad ucyate | tathā jāram ity evokte paryavasitaṃ na sidhyatiīti ramaṇam ity uktam | ramaṇam ity evokte pūrva-pratītatvād ramaṇa-padenāpi kathañcij jāratvam eva lakṣyeteti tan- nirāsārthaṃ jāram iti cānūdyate | paramābhīṣṭatvād api ramaṇatvasyaiva vidheyatvaṃ, na tu jāratvasya | [end Vṛ. reading.] tathāpi sarvatra paryavasāna-nirupadraveṣṭa-prāptir eva khalu siddhānta- rasa-śāstrayoḥ sammatīḥ | prācīnair ādhunikaiś ca laukikālaukia-varṇakaiḥ kavibhis tathaivopākhyāyate | śrīmad-asmad-upajīvya-caraṇair api lalita- mādhave-pūrṇa-manoratha-nāmany aṅke tathaiva samārpitam tad evojjvala- nīlamaṇau pramāṇīkṛtya sarva-rasa-pūrakaḥ samṛddhimayaḥ sambhoga udāhṛtaḥ | śrī-bhagavatā ca yat tv ahaṃ bhavatīnāṃ vai [BhP 10.47.34] ity ādinā, yā mayā krīḍatā rātryām [BhP 10.47.37] ity ādy-antena tathaivābhipretam | jāra-bhāva-mayaḥ saṅgamaś ca sadaiva sopadravas tasmād asau paryavasāna-puruṣārthatve tat-tac-chāstra- (page 100) -sammato na syāt | tathā para-koṭi-saṅkhyānāṃ nija-padābja-dalaiḥ [BhP 10.35.16] ity- ādi-yugale, kuja-gatiṃ gamitā na vidāmaḥ kaśmalena kavaraṃ vasanaṃ vā [BhP 10.35.17] iti cetyādi-rītīnām udbhaṭa-mahā-bhāvānāṃ tāsāṃ vraje bhāva-saṃgopanaṃ pūrvam api duṣkaram āsīt | mahā-virahe tu jāte nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ kiṃ no'kariṣyan kula- vṛddha-bāndhavāḥ [BhP 10.39.28] iti, visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma susvaraṃ govinda dāmodara mādhaveti [BhP 10.39.31] ceti, tā man-manaskā mat-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ [BhP 10.46.4] iti, kṛṣṇa-dūte vrajāyāte uddhave tyakta-laukikāḥ [BhP 10.47.9] iti, gata-hriyaḥ [BhP 10.47.10] iti, kācin madhukaraṃ dṛṣṭvā [BhP 10.47.11] iti, yā dustyajaṃ svajanam ārya-pathaṃ ca hitvā [BhP 10.47.61] iti, gopyo hasantyaḥ papracchū rāma-darśanādṛtāḥ [BhP 10.65.9] iti, mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api | yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho || [BhP 10.65.11] iti ca śrūyate | atra nivārayāma ity ādikaṃ yathā saṅk pte tathaiva visṛjya lajjām ity ādinācaritam | tāsāṃ lajjā-tyāgaḥ khalu bhāva-vyaktyaiva syāt, sarveṣāṃ goikula-vāsināṃ rodanādi-sāmyāt | tatas tad-vyakti-pūrvaika-rodana-dvāreṇa tābhir nivāraṇam api yogyam iti | evaṃ tyakta-laukikā ity-ādiṣu ca suṣṭhv eva bhāva-vyaktir gamyate | kiṃ bahunā, mātaram ity ādau mātrādīn jahima ity uktaṃ na tu pūrva-rāgavat pati-sutānvaya-bhrātṛ-bāndhavān ativilaṅghya [BhP 10.31.16] ity mātram uktam | gopyo hasantya iti tūnmāda-lakṣaṇam | tadānīṃ hāsāyogyatvāt, yathaiva kācin madhukaraṃ dṛṣṭvā ity ādāv unmāda eva dṛśyate | tad evaṃ tadānīṃ tu durdhara-mahā-bhāvenonmatta-ceṣṭānāṃ nirapatrapa- vyañjita-bhāvānāṃ tyakta-mātrādīnāṃ tāsām asaṅkhyānāṃ bhāvasya saṃgopanaṃ nopapadyata eva | kintu jñāto'py asau mahā-viraha-pīḍayā sa- vaira-jñāta iva āsīt | anantaraṃ tv anusandadha eva | sa tu bhāva- saṅgopanayaiva kāla-katipayaṃ svasya rasatām āvahati | vyaktatve tu svasya pareṣām api sarvatra vastuto dharma-mayatva-pratītau jātāyām eveti rasa- vidāṃ matam | adharma-mayatva-pratīta tv aślīlatayā vyāhanyata eva rasaḥ | adharma-mayatvaṃ ca dvidhāṃ parakīyātvena para-sparśena ca | tasmād yathaiśvarya-jñāna-mayyāṃ śrī-parīkṣit-sabhāyām aiśvarya-jñāna-rītyaiva tat parihṛtya rasāvahatvaṃ samāhitam | tathā lokaval-līlā-kaivalyāvalambane prema-mayyāṃ śrī-gokula-sabhāyāṃ loka-rītyaiva samādheyam | tathā hi - nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā | manyamānāḥ sva-pārśva-sthān svān svān dārān vrajaukasaḥ | [BhP 10.33.37] iti yat śrūyate (page 101) tac cātrāpy avaśyam eva saṅgamanīyam tasyāpy asamarthaḥ | tasya māyayā mohitāḥ santo nāsūyan tasya sva-nitya-preyasī- svīkāra-lakṣaṇe katham asāv asmad-dhāmārtha-suhṛta-priyātma-tanaya- prāṇāśaya-jīvātutamaḥ para-dāra-svīkārāmaṅgalam aṅgīkarotīti doṣāropaṃ nākurvann ity arthaḥ | māyā-mohitatvam evāha manyeti | svarūpa- siddhānāṃ bhagavad-dārāṇām apara-kartṛka-balātkāra-parihārārthaṃ tat- tad-ākāratayā māyā-kalpitā ye sve sve dārās tān sva-pārśva-sthān manyamānāḥ svamatyā niścinvānā ity arthaḥ | tad evaṃ antar-gṛha-gatāḥ kāścit [BhP 10.29.9] ity atroktānām api samādhānaṃ jñeyam | parama-samarthāyās tasyāḥ māyāyā nija-prabhu- preyasīnāṃ tad-ekānurāga-svabhāvānāṃ maryādā-rakṣaṇārthaṃ pariṇayam ārabhya sadaiva sāvadhānatāyāḥ yogyatvāt tad-dinam upalakṣaṇam eveti | [Vṛ. adds] śrūyate ca kūrma-purāṇe dvātriṃśādhyāyasyānte pati- vratāmātrasya parāt paribhavo na sambhavatīti kaimutyena śrī-sītā-devy- udāhṛtā - pati-vratādharma-parā rudrāṇy eva na saṃśayaḥ | nāsyāṃ parābhāvaṃ kartuṃ śaknotīha janaḥ kvacit || yathā rāmasya subhagā sītā trailoka-viśrutā | patnī dāśarather devī vijigye rākṣaseśvaram || rāmasya bhāryāṃ vimalāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | sītāṃ viśāla-nayanāṃ cakame kāla-coditaḥ || gṛhītvā māyayā veśaṃ carantīṃ vijane vane | samāhartuṃ matiṃ cakre tāpasaḥ kila bhāvinīm || vijñāyā sā ca tad-bhāvaṃ smṛtvā dāśarathiṃ patim | jagāma śaraṇaṃ vahnim āvasathyaṃ śuci-smitā || upatasthe mahā-yogaṃ sarva-pāpa-vināśanam | kṛtāñjalī rāma-patnī sākṣāt patim ivācyutam || namasyāmi mahāyogaṃ kṛtāntaṃ gahanaṃ param | dāhakaṃ sarva-bhūtānām īśānaṃ kāla-rūpiṇam || ity ādi | iti vahniṃ pūjya japtvā rāma-patnī yaśasvinī | dhyāyantī manasā tasthau rāmam unmīlitekṣaṇā || athāvavasthyād bhagavān havya-vāho maheśvaraḥ | āvirāsīt sudīptātmā tejasaiva dahann iva | sṛṣṭvā māyāmayīṃ sītāṃ sa rāvaṇa-vadhecchayā || sītām ādāya dharmiṣṭhāṃ pāvako'ntaradhīyata | tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ sītāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | samādāya yayau laṅkāṃ sāgarāntara-saṃshtitām | kṛtvā ca rāvaṇa-vadhaṃ rāmo lakṣaṇa-saṃyutaḥ | samādāyābhavat sītāṃ śaṅkākulita-mānasaḥ | sā pratyayāya bhūtānāṃ sītā māyāmayī punaḥ | viveśa pāvakaṃ dīptaṃ dadāha jvalano'pi tām | dagdhvā māyāmayīṃ sītāṃ bhagavān ugra-dīdhitiḥ | rāmāyādarśayat sītāṃ pāvako'bhūt sura-priyaḥ | pragṛhya bhartuś caraṇau karābhyāṃ sā sumadhyamā | cakāra praṇatiṃ bhūmau rāmāya janakātmajā || dṛṣṭvā hṛṣṭa-manā rāmo vismayākula-locanaḥ | nanāma vahniṃ śirasā toṣayāmāsa rāghavaḥ || uvāca vahne bhagavan kim eṣā vara-varṇinī | dagdhvā bhagavatā pūrvaṃ dṛṣṭyā mat-pārśvam āgatā || tam āha devo lokānāṃ dāhako havya-vāhanaḥ | yathā vṛttaṃ dāśarathiṃ bhūtānām eva sannidhau || [KūrmaP 32.513-530] ity ādi | evam agni-purāṇam api dṛśyam | tad evam api yat tu vālmīkinā nedaṃ spaṣṭīkṛtaṃ tat khalu karuṇa-rasa-poṣaārtham eveti gamyate | seyaṃ ca tasya paripāṭī kvacid anyenāpy upajīvyate iti jñeyaṃ | tad evaṃ pativratā-mātrāṇāṃ viśeṣataḥ śrī-bhagavat-preyasyā prabhāve sati - ya etasmin mahā-bhāge prītiṃ kurvanti mānavāḥ | nārayo 'bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ || [BhP 10.26.21] iti sāmānya-viṣaye garga-vacane ca sati tādṛśīnāṃ bhrame'pi taṃ nitya-kāntaṃ parityajantīnāṃ nityaṃ tat-kāntaṃ paricarantī māyā śrī-rāmāvasathyāgnivad api kiṃ rakṣāṃ na kurvīta kintu takīya līlā-nāṭya-rakṣārthaṃ [Vṛ addition ends here.] tad evaṃ ca tat-patiṃ-manyādiṣv eva vivāhādi-śayanādi-samayeṣv eva ca svarūpa-siddhā āvavrire | anyeṣu cānyadā ca kalpitā eveti gamyate | tāvad eva ca yuktaṃ tāsu maryādā-rakṣaṇotkaṇṭhā-vardhanaika-prayojanatvāt tasyāḥ | (page 102) yathaiva hi tava sutaḥ sati yadādhara-bimbe datta-veṇuḥ [BhP 10.35.14] ity ādau, śuśrūṣantyaḥ patīn kāścit [BhP 10.29.7] ity ādau, tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ [BhP 10.29.8] ity ādau ca svarūpa-siddhānām eva darśanaṃ tatra tatrāvagatam | evam anyatrāpy avagamyam | tāsām anya-kṛta- dhvaṃsābhāvasya kāraṇaṃ prabhāvaś ca sambhāvyate - ya etasmin mahā-bhāgāḥ prītiṃ kurvanti mānavāḥ | nārayo 'bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ || [BhP 10.8.18] iti kaimutya-prāpteḥ | atha tāsām apatya-śravaṇaṃ ca yātṛ-māninī-prabhṛtīnām apatye tad- vyavahārāt | [Vṛ. omits between yathaiva hi and -prabhṛtīnām apatye tad-vyavahārāt: atha tāsām apatya-śravaṇaṃ ca yātṛ-māninī-prabhṛtīn āpatyeṣu tad-vyavahārāt | sāmba-lakṣaṇā prayānayane śrī-baladevam uddiśya sa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyāt suhṛdbhir abhinanditaḥ itivat | End Vṛ. reading.] svāpatyatve sati vibhāva-vaiguṇyena rasābhāsatvam āpadyeta | tataś ca bhajate tādṛśīḥ krīḍā yāḥ śrutvā tāt-paro bhavet [BhP 10.33.36] iti, siṣeva ity ādau sarvāḥ śarat-kāvya-kathā-rasāśrayā [BhP 10.33.26] iti ca virudhyate | para- putratva-pratipādanāyaiva hi pāyayantyaḥ śiśūn paya ity evoktaṃ na tu sutān stanam iti | ataeva mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaś ca vaḥ [BhP 10.29.20] iti parihāsatvenaiva śrī-bhagavad-vākyaṃ rasāya sampadyate | vāstavatvena tu vairasyāyaiva syāt, tāsām aṅgīkariṣyamāṇatvāt | kvacit tābhir eva teṣu yat pati-śabdaḥ prayuktas tad-bahir-loka-vyavahārata eva nāntar-dṛṣṭitaḥ yat-paty-apatya-suhṛdām anuvṛttir aṅga [BhP 10.29.32] ity ādinā tad-aṅgīkārāt | mām eva dayitaṃ śreṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ [BhP 10.46.4] iti bhagavatā tāsām antaḥ-karaṇa-prakāśanāt | [Vṛ. adds: paraṃ saukhyaṃ hi nairāśyaṃ svairiṇy apy āha piṅgalā [BhP 10.47.47] ity ādinā tābhiḥ sveṣāṃ tad-eka-niṣṭhatā-vyañjanāt | End Vṛ. reading.] gopyaḥ kim ācarayad ayam ity ādau dāmodarādhara-sudhām api gopikānāṃ bhuṅkte svayam [BhP 10.21.9] ity anena api bata madhu-puryām ārya- putro'dhunāste [BhP 10.47.21] ity anena tābhiḥ svayam ukteś ca | tata etad uktaṃ bhavati rāsa-pañcādhyāyyāṃ nāsūyan khalu kṛṣṇāya [BhP 10.33.37] ity ukta-diśā, sa vo hi svāmī [GTU 2.22] ity tāḥ prati tāpanī-sthita-durvāsaso vākyavat | kṛṣṇa-vadhva ity-ukta-rītyā ca yāḥ khalu yogamāyām upāśritya iti śravaṇāt tat-tad-artha-bhagavan-niyukta-yogamāyā-kalpitākalpitatayā yogamāyaika-viditāḥ svataḥ parataś ca pracchanna-dvividhāyamānā āsan, tās tu paścād yogamāyayaiva devyā prāpañcitābhyāṃ maryādotkalitābhyāṃ sva- pālitasya rasa-poṣataroḥ paryavasāna-nirupadrava-mahā-sukha-prāpti-rūpāya phalāya muny-ākāśādi-vāṇy-ādikaṃ dvārī-kṛtya vā svayam eva prakaṭībhūya eva vā śrī-gokula-vāsinaḥ prati tathaiva vyaktī-kṛtāḥ, svarūpeṇa mām eva ramaṇaṃ prāptāḥ, nāsūyan khalu kṛṣṇāya ity ādy- uktāsūyā-parihārasya samyaktvāya tat-kalpitās tu sva-sva-patim ity eva śrī- bhagavantam | dṛśyate ca saṃjñā-chāyādivat kalpanāyā vyaktatvam eva pariṇāmaḥ sarvatra | tad ittham eva mātā-pitr-ādīnām abhīṣṭaṃ sidhyati || [Vṛ. adds here: tasminn eva teṣāṃ vātsalyasya viśrānteḥ | na ca dāmpatye prakaṭe - bahu vāryate yataḥ khalu yatra pracchanna-kāmukatvaṃ ca | yā ca mitho durlabhatā sā paramā manmathasya ratiḥ || [UN 1.20] iti bharatānusṛta-nivāraṇādy-abhāvād-rasa-niṣpattir na syād iti vācyam | tasya nivāraṇaṃ khalu na bhaya-dānena bhavet sarvātiśāyi-sāmarthyāt, kintu lajjā-dānenaiva | lajjā tu kulīna-kumārāṇāṃ sva-strī-gata-rahasya-vihāra- viśeṣasya pareṇānumitāv api jāyate, kim uta - yatra hrīḥ śrīḥ sthitā tatra yatra śrīs tatra sannatiḥ | sannatir hrīs tathā śrīś ca nityaṃ kṛṣṇe mahātmani || [HV 2.101.73 (96.72)] iti harivaṃśādy-uktānusāreṇa parama-lajjādi-guṇa-nidhānasya vraje nava- vayaḥ śrīlatām evābhivyañjatas tasya siddhe ca lajjālutve svayam eva nivāraṇādi-trayaṃ sidhyati | kintu lajjā dvividhā saṅgopya nyāyya-karmaṇi saṅkoca-mātra-karī, anyāyya-karmaṇi nyakkāra-karī ca | atra pūrvāvyājāntarācchannā nātivirodhinī uttarā yaśaḥ priyeṇa tena kṛtte'pi vyāje tasyānumitiś ced dviguṇībhūya virodhinī | tad evaṃ sati gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ [PadmaP 6.252.26] śrutāniśa-krīḍā pāradārye sarvathā na sambhavati, sva-dāratve tu tāsām asaṅkhyānāṃ sva-svarūpa-paty-aprāptā jāta-parama-duḥkhānāṃ gurubhir api sammataḥ sāntvanādi-rūpo ya āvaśyaka-dharmas tad-vidha-vyājena sambhavati | yac ca ramya-keli-sukhenaiva gopa-veśa-dharaḥ prabhuḥ | bahu-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha || ity etat-padyam tad-anantaraṃ ca sarveṣāṃ manoramatvaṃ bahu-prema-rasa- pradatvaṃ ca ittham eva saṅgacchate iti | na ca gopa-nārībhir iti para-dāratvaṃ śabda-labdham | devahutyāṃ sā tvaṃ brahman nṛpa-vadhūr iti kardamaṃ prati bhagavad-vākyāj jāty-apekṣayāpi sambhavāt | na ca nivāraṇādibhir aupapatyam eva bharata-mataṃ ratnāvalī-nāṭikāyāṃ yayāti-caritādivad dāmpatye'pi sambhavāt | neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā [UN 5.3] iti virodhāt | tad evaṃ gūḍhatayā māyayā praṇītānāṃ ramaṇatayā tasya prāptau mat-kāmā ramaṇam iti padyaṃ yojitam | nanda-gopa-sutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ iti kṛta-japānāṃ kumārītvena prasiddhānāṃ parāsām api saṅkalpa-siddhir eva śrī-bhagavatā kṛtā | tatraiva hi svayam aṅgīkṛtam yātābalā vrajaṃ siddhāḥ iti | tad etat-pakṣe'pi pūrvavad eva gupta-patitvāj jāram iva jāram iti saṅgamanīyam | tasmāc ca śrī-gopālottara-tāpanyāṃ tāḥ prati durvāsasā yad uktaṃ tad eva nigamanīyam janma-jarābhyāṃ bhinnaṃ sthāṇur ayam ity ādau sa vo hi svāmī bhavati iti | [end Vṛ. addition.] || 11.12 || śrī-bhagavān uddhavam || 175-177 || (page 103)

[१७८] पूर्वोक्त एवाप्रकट-लीला-प्रवेश-प्रकट-लीलाविष्कार-रूपोऽर्थस् तद्- अनन्तर-प्रश्नोत्तराभ्याम् अप्य् अभिप्रेतोऽस्ति । प्रश्नस् तावत् श्री-उद्धव उवाच - संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्म-स्थो येन भ्राम्यति मे मनः ॥ [भ्प् ११.१२.१६] तव वाचं शृण्वतोऽवधारयतोऽपि ममात्मस्थः संशयो मयोदितेष्व् अवहित इत्य् आदिकाध्याय-त्रय-गत-महा-वाक्यार्थ-पर्यालोचनासामर्थ्यं न निवर्तते । कुतः ? येन यत एव रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते [भ्प् ११.१२.१०] इत्य् आदि लक्षणात् तव वाक्यान् मम मनो भ्राम्यति । हन्त तासाम् अनेन सङ्गमः कुत्र कथं विद्यते इति चिन्तया न स्वस्थं वर्तते इत्य् अर्थः ।

[178] pūrvokta evāprakaṭa-līlā-praveśa-prakaṭa-līlāviṣkāra-rūpo'rthas tad- anantara-praśnottarābhyām apy abhipreto'sti | praśnas tāvat śrī-uddhava uvāca - saṃśayaḥ śṛṇvato vācaṃ tava yogeśvareśvara | na nivartata ātma-stho yena bhrāmyati me manaḥ || [BhP 11.12.16] tava vācaṃ śṛṇvato'vadhārayato'pi mamātmasthaḥ saṃśayo mayoditeṣv avahita ity ādikādhyāya-traya-gata-mahā-vākyārtha-paryālocanāsāmarthyaṃ na nivartate | kutaḥ ? yena yata eva rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte [BhP 11.12.10] ity ādi lakṣaṇāt tava vākyān mama mano bhrāmyati | hanta tāsām anena saṅgamaḥ kutra kathaṃ vidyate iti cintayā na svasthaṃ vartate ity arthaḥ |