Sections 25–36

[२५] गाढ-तत्-प्रपत्ति-द्वाराहुः -- न नाक-पृष्ठं न च सार्व-भौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा वाञ्छन्ति यत्-पाद-रजः-प्रपन्नाः ॥ [भ्प् १०.१६.३७] तत्र नाक-पृष्ठम् अपि न वाञ्छन्ति किम् उत सार्वभौमम् । पारमेष्ठ्यम् अपि न वाञ्छन्ति किम् उत रसाधिपत्यम् इति पूर्वार्धे योज्यम् । उत्तरार्धे वा-शब्दोऽप्य्-अर्थे । पाद-रजः-शब्देन भक्ति-विशेष- ज्ञापनाय गाढ-प्रपत्तिर् ज्ञाप्यते । ॥ १०.१६ ॥ नाग-पत्न्यः श्री-भगवन्तम् ॥ २५ ॥

[25] gāḍha-tat-prapatti-dvārāhuḥ -- na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca sārva-bhaumaṃ na pārameṣṭhyaṃ na rasādhipatyam | na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā vāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ || [BhP 10.16.37] tatra nāka-pṛṣṭham api na vāñchanti kim uta sārvabhaumam | pārameṣṭhyam api na vāñchanti kim uta rasādhipatyam iti pūrvārdhe yojyam | uttarārdhe vā-śabdo'py-arthe | pāda-rajaḥ-śabdena bhakti-viśeṣa- jñāpanāya gāḍha-prapattir jñāpyate | || 10.16 || nāga-patnyaḥ śrī-bhagavantam || 25 ||

[२६] गुण-गान-द्वाराह- तुष्टे च तत्र किम् अलभ्यम् अनन्त आद्ये किं तैर् गुण-व्यतिकराद् इह ये स्व-सिद्धाः । धर्मादयः किम् अगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोर् उपगायतां नः ॥ [भ्प् ७.६.२५] अगुणेन मोक्षेण । सारं-जुषां तन्-माधुर्यास्वादिनां सताम् ॥ ॥ ७.६ ॥ श्रीप्रह्लादो दैत्य-बालकान् ॥ २६ ॥

[26] guṇa-gāna-dvārāha- tuṣṭe ca tatra kim alabhyam ananta ādye kiṃ tair guṇa-vyatikarād iha ye sva-siddhāḥ | dharmādayaḥ kim aguṇena ca kāṅkṣitena sāraṃ juṣāṃ caraṇayor upagāyatāṃ naḥ || [BhP 7.6.25] aguṇena mokṣeṇa | sāraṃ-juṣāṃ tan-mādhuryāsvādināṃ satām || || 7.6 || śrīprahlādo daitya-bālakān || 26 ||

[२७] गुण-श्रवण-द्वाराह -- वरान् विभो त्वद् वरदेश्वराद् बुधः कथं वृणीते गुण-विक्रियात्मनाम् । ये नारकाणाम् अपि सन्ति देहिनां तान् ईश कैवल्य-पते वृणे न च ॥ न कामये नाथ तद् अप्य् अहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्-चरणाम्बुजासवः । महत्तमान्तर्-हृदयान् मुख-च्युतो विधत्स्व कर्णायुतम् एष मे वरः ॥ [भ्प् ४.२०.२३-२४] तद् अपि कैवल्यम् अपि ॥ ॥ ४.२० ॥ पृथुः श्री-विष्णुम् ॥ २७ ॥ [२८] तदीय-निज-सेवकता-प्राप्ति-कामना-द्वाराह - यो दुस्त्यजान् क्षिति-सुत-स्वजनार्थ-दारान् प्रार्थ्यां श्रियं सुर-वरैः सदयावलोकाम् । नैच्छन् नृपस् तद्-उचितं महतां मधुद्विट्- सेवानुरक्त-मनसाम् अभवो ऽपि फल्गुः ॥ [भ्प् ५.१४.४४] य आर्षभेय्यो भरतः । ॥ ५.१४ ॥ श्री-शुकः ॥ २८ ॥

[27] guṇa-śravaṇa-dvārāha -- varān vibho tvad varadeśvarād budhaḥ kathaṃ vṛṇīte guṇa-vikriyātmanām | ye nārakāṇām api santi dehināṃ tān īśa kaivalya-pate vṛṇe na ca || na kāmaye nātha tad apy ahaṃ kvacin na yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥ | mahattamāntar-hṛdayān mukha-cyuto vidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ || [BhP 4.20.23-24] tad api kaivalyam api || || 4.20 || pṛthuḥ śrī-viṣṇum || 27 || [28] tadīya-nija-sevakatā-prāpti-kāmanā-dvārāha - yo dustyajān kṣiti-suta-svajanārtha-dārān prārthyāṃ śriyaṃ sura-varaiḥ sadayāvalokām | naicchan nṛpas tad-ucitaṃ mahatāṃ madhudviṭ- sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ || [BhP 5.14.44] ya ārṣabheyyo bharataḥ | || 5.14 || śrī-śukaḥ || 28 ||

[२९] लोक-पालता-मात्र-लक्षण-तत्-सेवाभिमान-द्वाराप्य् आह -- प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्व-भागा दैत्याक्रान्तं हृदय-कमलं तद्-गृहं प्रत्यबोधि । काल-ग्रस्तं कियद् इदम् अहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस् तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरैः किम् ॥ [भ्प् ७.८.४२] स्पष्टम् । ॥ ७.८ ॥ महेन्द्रः श्री-नृसिंहम् ॥ २९ ॥

[29] loka-pālatā-mātra-lakṣaṇa-tat-sevābhimāna-dvārāpy āha -- pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ sva-bhāgā daityākrāntaṃ hṛdaya-kamalaṃ tad-gṛhaṃ pratyabodhi | kāla-grastaṃ kiyad idam aho nātha śuśrūṣatāṃ te muktis teṣāṃ na hi bahumatā nārasiṃhāparaiḥ kim || [BhP 7.8.42] spaṣṭam | || 7.8 || mahendraḥ śrī-nṛsiṃham || 29 ||

[३०] अथ कारणेषु महा-भागवत-सङ्ग-द्वाराह - क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्-भवम् । भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥ [भ्प् ४.२४.५७] टीका च-तत्-पाद-मूले प्रविष्टस्य कृतान्त-भयाभावः कियान् अयं लाभः । यावता तद्-भक्त-सङ्ग एव सकल-पुरुषार्थ-श्रेणि-शिरसि नरीनर्ति इत्य् आदि । ॥ ४.२४ ॥ श्री-रुद्रः प्रचेतसः ॥ ३० ॥

[30] atha kāraṇeṣu mahā-bhāgavata-saṅga-dvārāha - kṣaṇārdhenāpi tulaye na svargaṃ nāpunar-bhavam | bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ || [BhP 4.24.57] ṭīkā ca-tat-pāda-mūle praviṣṭasya kṛtānta-bhayābhāvaḥ kiyān ayaṃ lābhaḥ | yāvatā tad-bhakta-saṅga eva sakala-puruṣārtha-śreṇi-śirasi narīnarti ity ādi | || 4.24 || śrī-rudraḥ pracetasaḥ || 30 ||

[३१] तथैवाहुः - यावत् ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः । तावद् भवत्-प्रसङ्गानां सङ्गः स्यान् नो भवे भवे ॥ तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्-भवम् । भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥ [भ्प् ४.३०.३२-३३] (पगे २४) तद्-बहिर्मुखताप्राप्त्य्-आशङ्कया तत्-परिहार्-कारणं प्रार्थयन्ते यावद् इति । नैतावत्त्वं तत्-सङ्गस्य किन्त्व् अपार-महिमत्वम् एवेत्य् आहुः तुलयामेवेति । अतो यावद् इत्य् आदिकं प्रेम्नैव भगवच्-चरण-सामीप्य- प्राप्त्य्-आशयोक्तं न सामीप्याद्-मुक्ति-सम्पत्त्याशयेति ज्ञेयम् । ॥ ४.३० ॥ प्रचेतसः श्रीमद्-अष्टभुजं पुरुषम् ॥ ३१ ॥

[31] tathaivāhuḥ - yāvat te māyayā spṛṣṭā bhramāma iha karmabhiḥ | tāvad bhavat-prasaṅgānāṃ saṅgaḥ syān no bhave bhave || tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam | bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ || [BhP 4.30.32-33] (page 24) tad-bahirmukhatāprāpty-āśaṅkayā tat-parihār-kāraṇaṃ prārthayante yāvad iti | naitāvattvaṃ tat-saṅgasya kintv apāra-mahimatvam evety āhuḥ tulayāmeveti | ato yāvad ity ādikaṃ premnaiva bhagavac-caraṇa-sāmīpya- prāpty-āśayoktaṃ na sāmīpyād-mukti-sampattyāśayeti jñeyam | || 4.30 || pracetasaḥ śrīmad-aṣṭabhujaṃ puruṣam || 31 ||

[३२] अन्यत्रापीदृशोऽर्थो दृश्यते । तत्र तत्-तच्-छास्त्रस्य परम-फलत्वे । यथा माध्व-भाष्य-धृतं बृहत्-तन्त्रम् - यथा श्री-नित्य-मुक्तापि प्राप्त-कामापि सर्वदा । उपास्ते नित्यशो विष्णुम् एवं भक्तो भवेद् अपि ॥ ब्रह्म-वैवर्ते च - न ह्रासो न च वृद्धिर् वा मुक्तानां विद्यते क्वचित् । विद्वत्-प्रत्यक्ष-सिद्धत्वात् कारणाभावतोऽनुमा ॥ हरेर् उपासना चात्र सदैव सुख-रूपिणी । न च साधन-भूता सा सिद्धिर् एवात्र सा यतः ॥ इति । तद्-उत्थापिता सौपर्ण-श्रुतिश् च - सर्वदैतम् उपासीत यावद्-विमुक्तिर् मुक्ता ह्य् एतम् उपासते । इति । तदीय-भारत-तात्पर्ये च श्रुत्य्-अन्तराभिधानम् - मुक्तानाम् अपि भक्तिर् हि परमानन्द-रूपिणी इति । एष एवार्थः श्री-बृहद्-गौतमीयेऽपि दृश्यते, यथा - एवं दीक्षां चरेद् यस् तु पुरुषो वीत-कल्मषः । स लोके वर्तमानोऽपि जीवन्-मुक्त प्रमोदते ॥ उदिताकृतिर् आनन्दः सर्वत्र सम-दर्शकः । पूर्णाहन्तामयी साक्षाद् भक्तिः स्यात् प्रेम-लक्षणा ॥ अन्यत्र हानोपादान-वृद्धि-रहितत्वात् सम-दर्शित्वं ज्ञेयम् । अत्र मुनय ऊचुः - कथं भक्तिर् भवेत् प्रेम्ना जीवन्-मुक्तस्य नारद । जीवन्-मुक्त-शरीराणां चित्-सत्ता-निःस्पृहा यतः । विरक्तेः कारणं भक्तिः सा तु मुक्तेस् तु साधनम् ॥ नारद उवाच - भद्रम् उक्तं भवद्भिश् च मुक्तिस् तुर्यातीता निगद्यते । कृष्ण-धाम-मयं ब्रह्म क्वचित् कुत्रापि भासते ॥ निर्बीजेन्द्रियगं तत् तु आत्मस्थं केवलं सुखम् । कृष्णस् तु परिपूर्णात्मा सर्वत्र सुख-रूपकः । भक्ति-वृत्ति-कृताभ्यासात् तत्-क्षणाद् गोचरीकृतः ॥ इति । तादृग्-अर्थत्वेनैवाद्वैत-वाद-गुरुभिर् अपि सम्मता श्री-नृसिंह-तापनी च - यं ह वै सर्वे वेदा आनमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्म-वादिनश् च [न्तु २.४] इति । यथा मुक्ता अपि लीलया विग्रहं कृत्वा भगवन्तं भजन्ते इति हि तद्- भाष्यम् । ब्रह्मणा वदितुं स्थिरीभवितुं शीलम् एषाम् इति ब्रह्म-वादिनी मुक्ता इति वद स्थैर्ये [पाण् ७.२.७] इति स्मरणात् । श्री-गीतोपनिषदश् च - तेषां ज्ञानी नित्य-युक्त एक-भक्तिर् विशिष्यते [गीता ७.१०] इति । अथ तस्याः परम-भगवद्-अनुग्रह-प्राप्यत्वे नारद-पञ्चरात्रीय जितं ते स्तोत्रं, यथा - मोक्ष-सालोक्य-सारूप्यान् प्रार्थये न धराधर । इच्छामि हि महाभाग कारुण्यं तव सुव्रत ॥ पुरुषार्थान्तरय-तिरस्कारे हयशीर्षीय-श्री-नारायण-व्यूह-स्तवः - न धर्मं कामम् अर्थं वा मोक्षं वा वरदेश्वर । प्रार्थये तव पादाब्जे दास्यम् एवाभिकामये ॥ पुनः पुनर् वरान् दित्सुर् विष्णुर् मुक्तिं न याचितः । भक्तिर् एव वृता येन प्रह्लादं तं नमाम्य् अहम् ॥ (पगे २५) यदृच्छया लब्धम् अपि विष्णोर् दाशरथेस् तु यः । नैच्छन् मोक्षं विना दास्यं तस्मै हनुमते नमः ॥ इति । पुनर् जितं-ते-स्तोत्रं च - धर्मार्थ-काम-मोक्षेषु नेच्छा मम कदाचन । तत्-पाद-पङ्कजस्याधो जीवितं दीयतां मम ॥ इति । न च तादृश-भगवत्-प्रीत्या तत्-तत्-पुरुषार्थ-तिरस्कारोऽद्भुत इव । यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः [भ्प् ५.१८.१२] इति भक्ति-स्वाभाविक-भूतअ-कारुण्य-गुणेनाप्य् असौ श्रूयते । यथाह - न कामये ऽहं गतिम् ईश्वरात् पराम् अष्टर्द्धि-युक्ताम् अपुनर्-भवं वा । आर्तिं प्रपद्ये ऽखिल-देह-भाजाम् अन्तः-स्थितो येन भवन्त्य् अदुःखाः ॥ [भ्प् ९.२१.१२] स्पष्टम् । न चात्र यथा दया-वीरस्यास्य दया-मात्रेणाप्य् अपरित्यागः । न तु सारासारत्व-ज्ञानेन । तथा उपस्थित-महार्थ-परित्यागित्वाद् दान- वीराणां तेषाम् अपि भगवत्-प्रीति-जनोत्साह-मात्रेणेत्य् आशङ्क्यम् । सर्व- तत्त्वानुभविनां परमार्थैक-निष्ठा-ग्रहाणां श्री-शुक-देवादीनाम् अपि तत्रोदाहृतत्वाद् । तस्माद् अस्त्य् एव भगवत्-प्रीतेः सर्वस्माद् अप्य् अपवर्गाद् उपादेयत्वम् ॥ ॥ ९.२१ ॥ रन्ति-देवः ॥ ३२ ॥

[32] anyatrāpīdṛśo'rtho dṛśyate | tatra tat-tac-chāstrasya parama-phalatve | yathā mādhva-bhāṣya-dhṛtaṃ bṛhat-tantram - yathā śrī-nitya-muktāpi prāpta-kāmāpi sarvadā | upāste nityaśo viṣṇum evaṃ bhakto bhaved api || brahma-vaivarte ca - na hrāso na ca vṛddhir vā muktānāṃ vidyate kvacit | vidvat-pratyakṣa-siddhatvāt kāraṇābhāvato'numā || harer upāsanā cātra sadaiva sukha-rūpiṇī | na ca sādhana-bhūtā sā siddhir evātra sā yataḥ || iti | tad-utthāpitā sauparṇa-śrutiś ca - sarvadaitam upāsīta yāvad-vimuktir muktā hy etam upāsate | iti | tadīya-bhārata-tātparye ca śruty-antarābhidhānam - muktānām api bhaktir hi paramānanda-rūpiṇī iti | eṣa evārthaḥ śrī-bṛhad-gautamīye'pi dṛśyate, yathā - evaṃ dīkṣāṃ cared yas tu puruṣo vīta-kalmaṣaḥ | sa loke vartamāno'pi jīvan-mukta pramodate || uditākṛtir ānandaḥ sarvatra sama-darśakaḥ | pūrṇāhantāmayī sākṣād bhaktiḥ syāt prema-lakṣaṇā || anyatra hānopādāna-vṛddhi-rahitatvāt sama-darśitvaṃ jñeyam | atra munaya ūcuḥ - kathaṃ bhaktir bhavet premnā jīvan-muktasya nārada | jīvan-mukta-śarīrāṇāṃ cit-sattā-niḥspṛhā yataḥ | virakteḥ kāraṇaṃ bhaktiḥ sā tu muktes tu sādhanam || nārada uvāca - bhadram uktaṃ bhavadbhiś ca muktis turyātītā nigadyate | kṛṣṇa-dhāma-mayaṃ brahma kvacit kutrāpi bhāsate || nirbījendriyagaṃ tat tu ātmasthaṃ kevalaṃ sukham | kṛṣṇas tu paripūrṇātmā sarvatra sukha-rūpakaḥ | bhakti-vṛtti-kṛtābhyāsāt tat-kṣaṇād gocarīkṛtaḥ || iti | tādṛg-arthatvenaivādvaita-vāda-gurubhir api sammatā śrī-nṛsiṃha-tāpanī ca - yaṃ ha vai sarve vedā ānamanti mumukṣavo brahma-vādinaś ca [NTU 2.4] iti | yathā muktā api līlayā vigrahaṃ kṛtvā bhagavantaṃ bhajante iti hi tad- bhāṣyam | brahmaṇā vadituṃ sthirībhavituṃ śīlam eṣām iti brahma-vādinī muktā iti vada sthairye [Pāṇ 7.2.7] iti smaraṇāt | śrī-gītopaniṣadaś ca - teṣāṃ jñānī nitya-yukta eka-bhaktir viśiṣyate [Gītā 7.10] iti | atha tasyāḥ parama-bhagavad-anugraha-prāpyatve nārada-pañcarātrīya jitaṃ te stotraṃ, yathā - mokṣa-sālokya-sārūpyān prārthaye na dharādhara | icchāmi hi mahābhāga kāruṇyaṃ tava suvrata || puruṣārthāntaraya-tiraskāre hayaśīrṣīya-śrī-nārāyaṇa-vyūha-stavaḥ - na dharmaṃ kāmam arthaṃ vā mokṣaṃ vā varadeśvara | prārthaye tava pādābje dāsyam evābhikāmaye || punaḥ punar varān ditsur viṣṇur muktiṃ na yācitaḥ | bhaktir eva vṛtā yena prahlādaṃ taṃ namāmy aham || (page 25) yadṛcchayā labdham api viṣṇor dāśarathes tu yaḥ | naicchan mokṣaṃ vinā dāsyaṃ tasmai hanumate namaḥ || iti | punar jitaṃ-te-stotraṃ ca - dharmārtha-kāma-mokṣeṣu necchā mama kadācana | tat-pāda-paṅkajasyādho jīvitaṃ dīyatāṃ mama || iti | na ca tādṛśa-bhagavat-prītyā tat-tat-puruṣārtha-tiraskāro'dbhuta iva | yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ [BhP 5.18.12] iti bhakti-svābhāvika-bhūtaa-kāruṇya-guṇenāpy asau śrūyate | yathāha - na kāmaye 'haṃ gatim īśvarāt parām aṣṭarddhi-yuktām apunar-bhavaṃ vā | ārtiṃ prapadye 'khila-deha-bhājām antaḥ-sthito yena bhavanty aduḥkhāḥ || [BhP 9.21.12] spaṣṭam | na cātra yathā dayā-vīrasyāsya dayā-mātreṇāpy aparityāgaḥ | na tu sārāsāratva-jñānena | tathā upasthita-mahārtha-parityāgitvād dāna- vīrāṇāṃ teṣām api bhagavat-prīti-janotsāha-mātreṇety āśaṅkyam | sarva- tattvānubhavināṃ paramārthaika-niṣṭhā-grahāṇāṃ śrī-śuka-devādīnām api tatrodāhṛtatvād | tasmād asty eva bhagavat-prīteḥ sarvasmād apy apavargād upādeyatvam || || 9.21 || ranti-devaḥ || 32 ||

[३३] अतएवान्येषाम् अपि वैदिकानां साधनानां सैव मुख्यं फलम् इति निर्दिशति पूर्तेन तपसा यज्ञैर् दानैर् योग-समाधिना । राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मत्-प्रीतिस् तत्त्वविन्-मतम् ॥ [भ्प् ३.९.४१] टीका च-न च मत्-प्रीतेर् अप्य् अधिकं किञ्चिद् अस्ति इत्य् आहुः पूर्तादिभी राद्धं सिद्धं यन् निःश्रेयसं फलम् । तत् मत्-प्रीतेर् एवेति तत्त्व-विदां मतम् इत्य् एषा । [३४] अन्यत् तु फलम् अतत्त्व-विदां मतं तत्राह - अहम् आत्मात्मनां धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसाम् अपि । अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर् यत्-कृते प्रियः ॥ [भ्प् ३.९.४२] आत्मनां रश्मि-स्थानीयानां शुद्ध-जीवानाम् अपि आत्मा मण्डल-स्थानीयः परमात्माहम् । कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् [भ्प् १०.१४.५५] इति च वक्ष्यते । अतः प्रेयसाम् आत्मनाम् अपि प्रेष्ठः सन् निरवद्यः । येषाम् आत्मनां कृते देहादिर् अर्थोऽपि प्रियो भवति । कुर्यात् सर्व एव कर्तुम् अर्हतीत्य् अर्थः । अतो मद्-अज्ञान-दोषेणैव न करोतीत्य् भावः ॥ ॥ ३.९ ॥ श्री-गर्भोदशायी ब्रह्माणम् ॥ ३३-३४ ॥

[33] ataevānyeṣām api vaidikānāṃ sādhanānāṃ saiva mukhyaṃ phalam iti nirdiśati pūrtena tapasā yajñair dānair yoga-samādhinā | rāddhaṃ niḥśreyasaṃ puṃsāṃ mat-prītis tattvavin-matam || [BhP 3.9.41] ṭīkā ca-na ca mat-prīter apy adhikaṃ kiñcid asti ity āhuḥ pūrtādibhī rāddhaṃ siddhaṃ yan niḥśreyasaṃ phalam | tat mat-prīter eveti tattva-vidāṃ matam ity eṣā | [34] anyat tu phalam atattva-vidāṃ mataṃ tatrāha - aham ātmātmanāṃ dhātaḥ preṣṭhaḥ san preyasām api | ato mayi ratiṃ kuryād dehādir yat-kṛte priyaḥ || [BhP 3.9.42] ātmanāṃ raśmi-sthānīyānāṃ śuddha-jīvānām api ātmā maṇḍala-sthānīyaḥ paramātmāham | kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām [BhP 10.14.55] iti ca vakṣyate | ataḥ preyasām ātmanām api preṣṭhaḥ san niravadyaḥ | yeṣām ātmanāṃ kṛte dehādir artho'pi priyo bhavati | kuryāt sarva eva kartum arhatīty arthaḥ | ato mad-ajñāna-doṣeṇaiva na karotīty bhāvaḥ || || 3.9 || śrī-garbhodaśāyī brahmāṇam || 33-34 ||

[३५] अतएव शुद्ध-प्रीतिमत एव सर्वतः श्रैष्ठ्यम् आह - रजोभिः सम-सङ्ख्याताः पार्थिवैर् इह जन्तवः । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः ॥ प्रायो मुमुक्षवस् तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन् मुच्येत सिध्यति ॥ मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायण-परायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महामुने ॥ [भ्प् ६.१४.३-५] श्रेयः पर-लोक-सुख-साधनं धर्मादि । मुच्येत जीवन्-मुक्तओ भवति । जीवन्-मुक्तस्य च यस्य भगवद्-आद्य्-अपराधो दैवान् न स्यात् स एव सिध्यति तत्-तल्-लक्षणाम् अनित्मां मुक्तिं प्राप्नोति । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्य् अधोऽनादृत्य-युष्मद्-अङ्घ्रयः ॥ [भ्प् १०.२.३२] जीवन्-मुक्ताः प्रपद्यन्ते पुनः संसार-वासनाम् । यद्य् अचिन्त्य-महा-शक्तौ भगवत्य् अपराधिनः ॥ [भागवत-परिशिष्ट] नानुव्रजति यो मोहाद् व्रजन्तं परमेश्वरम् । ज्ञानाग्नि-दग्ध-कर्मापि स भवेद् ब्रह्म-राक्षसः ॥ इत्य् आदि भक्ति- सन्दर्भे दर्शित-प्रमाणेभ्यः । (पगे २६) तत्र जीवन्-मुक्तानां सिद्ध- मुक्तानां च याः कोटयस् तास्व् अपि नायं सुखापो भगवान् [भ्प् १०.९.२१] इत्य् आदेः । मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम् [भ्प् ५.६.१८] इत्य् अतश् च नारायण-परायणः सुदुर्लभ एव यतः स एव प्रशान्तात्मा प्रकृष्ट- भगवत्-तत्त्व-निष्ठा-वरिष्ठ इत्य् अर्थः । शमो मन्-निष्ठता बुद्धेः [भ्प् ११.१९.१६] इति श्री-भगवता स्वयं व्याख्यातत्वात् । ॥ ६.१४ ॥ राजा श्री-शुकम् ॥ ३५ ॥

[35] ataeva śuddha-prītimata eva sarvataḥ śraiṣṭhyam āha - rajobhiḥ sama-saṅkhyātāḥ pārthivair iha jantavaḥ | teṣāṃ ye kecanehante śreyo vai manujādayaḥ || prāyo mumukṣavas teṣāṃ kecanaiva dvijottama | mumukṣūṇāṃ sahasreṣu kaścin mucyeta sidhyati || muktānām api siddhānāṃ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ | sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahāmune || [BhP 6.14.3-5] śreyaḥ para-loka-sukha-sādhanaṃ dharmādi | mucyeta jīvan-muktao bhavati | jīvan-muktasya ca yasya bhagavad-ādy-aparādho daivān na syāt sa eva sidhyati tat-tal-lakṣaṇām anitmāṃ muktiṃ prāpnoti | āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patanty adho'nādṛtya-yuṣmad-aṅghrayaḥ || [BhP 10.2.32] jīvan-muktāḥ prapadyante punaḥ saṃsāra-vāsanām | yady acintya-mahā-śaktau bhagavaty aparādhinaḥ || [Bhāgavata-pariśiṣṭa] nānuvrajati yo mohād vrajantaṃ parameśvaram | jñānāgni-dagdha-karmāpi sa bhaved brahma-rākṣasaḥ || ity ādi bhakti- sandarbhe darśita-pramāṇebhyaḥ | (page 26) tatra jīvan-muktānāṃ siddha- muktānāṃ ca yāḥ koṭayas tāsv api nāyaṃ sukhāpo bhagavān [BhP 10.9.21] ity ādeḥ | muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam [BhP 5.6.18] ity ataś ca nārāyaṇa-parāyaṇaḥ sudurlabha eva yataḥ sa eva praśāntātmā prakṛṣṭa- bhagavat-tattva-niṣṭhā-variṣṭha ity arthaḥ | śamo man-niṣṭhatā buddheḥ [BhP 11.19.16] iti śrī-bhagavatā svayaṃ vyākhyātatvāt | || 6.14 || rājā śrī-śukam || 35 ||

[३६] अतएव -- प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधि-षेधतः । नैर्गुण्य-स्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ [भ्प् २.१.७] इत्य् आदि-त्रयेणात्माराम-श्रेष्ठानां भक्तिं प्रदर्श्य तद्-अभाववतां निन्दा - तद्-अश्म-सारं हृदयं बतेदं [भ्प् २.३.२४] इत्य् आदिना । अतएवाह -- तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस् तव राजन् यथा-श्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवान् आत्मनः शुद्धिम् इच्छता ॥ [भ्प् ७.१३.२३] शुद्धिं शुद्ध-भक्ति-वासना-रूपाम् । ॥ ७.१३ ॥ श्री-दत्तात्रेयः श्री-प्रह्लादम् ॥ ३६ ॥

[36] ataeva -- prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhi-ṣedhataḥ | nairguṇya-sthā ramante sma guṇānukathane hareḥ || [BhP 2.1.7] ity ādi-trayeṇātmārāma-śreṣṭhānāṃ bhaktiṃ pradarśya tad-abhāvavatāṃ nindā - tad-aśma-sāraṃ hṛdayaṃ batedaṃ [BhP 2.3.24] ity ādinā | ataevāha -- tathāpi brūmahe praśnāṃs tava rājan yathā-śrutam | sambhāṣaṇīyo hi bhavān ātmanaḥ śuddhim icchatā || [BhP 7.13.23] śuddhiṃ śuddha-bhakti-vāsanā-rūpām | || 7.13 || śrī-dattātreyaḥ śrī-prahlādam || 36 ||