Sections 92–102

[९२] परम-सिद्धि-रूपाद् ब्रह्मणि लयाद् अपि तद्-भजनस्य गरीयस्त्वेन तस्यैव गरीयस्त्वम् उपदिशति । अनिमित्ता भागवति भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी ॥ [भ्प् ३.२५.३] सिद्धेर् मुक्तेर् अपि टीका च । सिद्धेर् ज्ञानात् मुक्तेर् वेति श्री-भगवन्-नाम- कौमुदी । ॥ ३.२५ ॥ श्री-कपिल-देवः ॥ ९२ ॥

[92] parama-siddhi-rūpād brahmaṇi layād api tad-bhajanasya garīyastvena tasyaiva garīyastvam upadiśati | animittā bhāgavati bhaktiḥ siddher garīyasī || [BhP 3.25.3] siddher mukter api ṭīkā ca | siddher jñānāt mukter veti śrī-bhagavan-nāma- kaumudī | || 3.25 || śrī-kapila-devaḥ || 92 ||

[९३] तद् एवं श्री-भगवान् एवाखण्डं तत्त्वं साधक-विशेषाणां तादृश- योग्यत्वाभावात् सामान्याकारोदयत्वेन तद् असम्यक् स्फूर्तिर् एव ब्रह्मेति साक्षाद् एव वक्ति द्वाभ्याम् - ज्ञान-योगश् च मन्-निष्ठो नैर्गुण्यो भक्ति-लक्षणः । द्वयोर् अप्य् एक एवार्थो भगवच्-छब्द-लक्षणः ॥ [भ्प् ३.३२.३२] यथेन्द्रियैः पृथग्-द्वारैर् अर्थो बहु-गुणाश्रयः । एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्र-वर्त्मभिः ॥ [भ्प् ३.३२.३३] टीका च - अनेन च ज्ञान-योगेन भगवान् एव प्राप्यः यथा भक्ति- योगेनेत्य् आह । नैर्गुण्यो ज्ञान-योगश् च मन्-निष्ठो भक्ति-लक्षणश् च यो योगः तयोर् द्वयोर् अप्य् एक एवार्थः प्रयोजनम् । कोऽसौ ? भगवच्-छब्दो लक्षणं ज्ञापको यस्य । तद् उक्तं गीतासु - ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्व- भूत-हिते रताः [गीता १२.४] इति । ननु ज्ञान-योगस्य लाभः फलं शास्त्रेणावगम्यते । भक्ति-योगस्य तु भजनीयेश्वर-प्राप्तिः । कुतस् तयोर् एकार्थत्वम् इत्य् आशङ्क्य दृष्टान्तेनोपपादयति । यथा बहूनां रूप-रसादीनां गुणानाम् आश्रयः क्षीरादिर् एक एवार्थो मार्ग-भेद-प्रवृत्तैर् इन्द्रिअय्र् नाना प्रतीयते । चक्षुषा शुक्ल इति रसनेन मधुर् ऐति स्पर्शेन शीत इत्य् आदि तथा भगवान् एक एव तत्-तद्-रूपेणआवगम्यते । इत्य् एषा । अत्र भगवान् एवाङ्गित्वेन निगदितः । अतः सर्वांश-प्रत्यायकत्वाद् भक्ति- योगश् च मनः-स्थानीयो ज्ञेयः ॥ ॥ ३.३२ ॥ श्री-कपिल-देवः ॥ ९३ ॥

[93] tad evaṃ śrī-bhagavān evākhaṇḍaṃ tattvaṃ sādhaka-viśeṣāṇāṃ tādṛśa- yogyatvābhāvāt sāmānyākārodayatvena tad asamyak sphūrtir eva brahmeti sākṣād eva vakti dvābhyām - jñāna-yogaś ca man-niṣṭho nairguṇyo bhakti-lakṣaṇaḥ | dvayor apy eka evārtho bhagavac-chabda-lakṣaṇaḥ || [BhP 3.32.32] yathendriyaiḥ pṛthag-dvārair artho bahu-guṇāśrayaḥ | eko nāneyate tadvad bhagavān śāstra-vartmabhiḥ || [BhP 3.32.33] ṭīkā ca - anena ca jñāna-yogena bhagavān eva prāpyaḥ yathā bhakti- yogenety āha | nairguṇyo jñāna-yogaś ca man-niṣṭho bhakti-lakṣaṇaś ca yo yogaḥ tayor dvayor apy eka evārthaḥ prayojanam | ko'sau ? bhagavac-chabdo lakṣaṇaṃ jñāpako yasya | tad uktaṃ gītāsu - te prāpnuvanti mām eva sarva- bhūta-hite ratāḥ [Gītā 12.4] iti | nanu jñāna-yogasya lābhaḥ phalaṃ śāstreṇāvagamyate | bhakti-yogasya tu bhajanīyeśvara-prāptiḥ | kutas tayor ekārthatvam ity āśaṅkya dṛṣṭāntenopapādayati | yathā bahūnāṃ rūpa-rasādīnāṃ guṇānām āśrayaḥ kṣīrādir eka evārtho mārga-bheda-pravṛttair indriayr nānā pratīyate | cakṣuṣā śukla iti rasanena madhur aiti sparśena śīta ity ādi tathā bhagavān eka eva tat-tad-rūpeṇaāvagamyate | ity eṣā | atra bhagavān evāṅgitvena nigaditaḥ | ataḥ sarvāṃśa-pratyāyakatvād bhakti- yogaś ca manaḥ-sthānīyo jñeyaḥ || || 3.32 || śrī-kapila-devaḥ || 93 ||

[९४] अतएव तद्-अंशत्वेनैव ब्रह्म श्रूयते । अहं वै सर्व-भूतानि भूतात्मा भूत-भावनः । शब्द-ब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ [भ्प् ६.१६.५१] टीका च - सर्व-भूतान्य् अहम् एव । भूतानाम् आत्मा भोक्ताप्य् अहम् एव । भोक्तृ-भोग्यात्मकं विश्वं मद्-व्यतिरिक्तं नास्तीत्य् अर्थः । यतोऽहं भूत- भावनः भूतानां प्रकाशकः कारणं च । ननु शब्द-ब्रह्म प्रकाशक्ं पर-ब्रह्म कारणं प्रकाशकं च सत्यं ते उभे ममैव रूपे इत्य् आह, शब्द-ब्रह्मेति । शाश्वती शाश्वत्यौ । इत्य् एषा ॥ अत्र शब्द-ब्रह्मणः साहचर्यात् पर-ब्रह्मणोऽप्य् अंशत्वम् एवायाति । ॥ ६.१६ ॥ श्री-सङ्कर्षणश् चित्र-केतुम् ॥ ९४ ॥

[94] ataeva tad-aṃśatvenaiva brahma śrūyate | ahaṃ vai sarva-bhūtāni bhūtātmā bhūta-bhāvanaḥ | śabda-brahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanū || [BhP 6.16.51] ṭīkā ca - sarva-bhūtāny aham eva | bhūtānām ātmā bhoktāpy aham eva | bhoktṛ-bhogyātmakaṃ viśvaṃ mad-vyatiriktaṃ nāstīty arthaḥ | yato'haṃ bhūta- bhāvanaḥ bhūtānāṃ prakāśakaḥ kāraṇaṃ ca | nanu śabda-brahma prakāśakṃ para-brahma kāraṇaṃ prakāśakaṃ ca satyaṃ te ubhe mamaiva rūpe ity āha, śabda-brahmeti | śāśvatī śāśvatyau | ity eṣā || atra śabda-brahmaṇaḥ sāhacaryāt para-brahmaṇo'py aṃśatvam evāyāti | || 6.16 || śrī-saṅkarṣaṇaś citra-ketum || 94 ||

[९५] अतो भगवतोऽसम्यक्-प्रकाशत्वाद् विभूति-निर्विशेषम् एव तद् इत्य् अप्य् आह -- मदीयं महिमानं च परब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ [भ्प् ८.२४.३८] ॥ ८.२४ ॥ श्री-मत्स्य-देवः सत्यव्रतम् ॥ ९५ ॥

[95] ato bhagavato'samyak-prakāśatvād vibhūti-nirviśeṣam eva tad ity apy āha -- madīyaṃ mahimānaṃ ca parabrahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnair vivṛtaṃ hṛdi || [BhP 8.24.38] || 8.24 || śrī-matsya-devaḥ satyavratam || 95 ||

[९६] तथा च विभूति-प्रसङ्ग एव - पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् । विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥ [भ्प् ११.१६.३७] टीका च - परं ब्रह्म च इत्य् एषा ॥ अतएव श्री-वैष्णव-साम्प्रदायिकैः श्रीमद्भिर् बालमन्दराचार्य- महानुभव-चरणैर् अप्य् उक्तम् - यद् अण्ड-मण्डान्तर-गोचरं च यद् दशोत्तराण्य् अवरणानि यानि च । गुणाः प्रधानं पुरुषः परं पदं परात्परं ब्रह्म ते विभूतयः ॥ इति ॥ ॥ ११.१६ ॥ श्री-भगवान् ॥९६॥ [९७] अतो ब्रह्म-रूपे प्रकाशे तद् वैशिष्ट्यानुपलम्भनात् तत्-प्रभावत्व- लक्षणम् अपि तस्य व्यपदिश्यते । रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्यं ब्रह्म-ज्योतिर् [भ्प् १०.३.२४][*एन्द्नोते #२८] इत्यादि । ब्रह्मैव ज्योतिः प्रभा यस्य तथाभूतं रूपं श्री-विग्रहम् । तथा चोक्तं ब्रह्म-संहितायां - यस्य प्रभा प्रभवतो जग-अण्ड-कोटि- कोटिष्व् अशेष-वसुधादि-विभूति-भिन्नम् । तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि ॥ [ब्रह्मस् ५.४०] इति ॥ ॥ १०.३ ॥ श्री-देवकी श्री-भगवन्तम् ॥ ९७ ॥

[96] tathā ca vibhūti-prasaṅga eva - pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṃ mahān | vikāraḥ puruṣo'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param || [BhP 11.16.37] ṭīkā ca - paraṃ brahma ca ity eṣā || ataeva śrī-vaiṣṇava-sāmpradāyikaiḥ śrīmadbhir bālamandarācārya- mahānubhava-caraṇair apy uktam - yad aṇḍa-maṇḍāntara-gocaraṃ ca yad daśottarāṇy avaraṇāni yāni ca | guṇāḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraṃ padaṃ parātparaṃ brahma te vibhūtayaḥ || iti || || 11.16 || śrī-bhagavān ||96|| [97] ato brahma-rūpe prakāśe tad vaiśiṣṭyānupalambhanāt tat-prabhāvatva- lakṣaṇam api tasya vyapadiśyate | rūpaṃ yat tat prāhur avyaktam ādyaṃ brahma-jyotir [BhP 10.3.24][*ENDNOTE #28] ityādi | brahmaiva jyotiḥ prabhā yasya tathābhūtaṃ rūpaṃ śrī-vigraham | tathā coktaṃ brahma-saṃhitāyāṃ - yasya prabhā prabhavato jaga-aṇḍa-koṭi- koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi-vibhūti-bhinnam | tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi || [BrahmaS 5.40] iti || || 10.3 || śrī-devakī śrī-bhagavantam || 97 ||

[९८] अतो ब्रह्मणः परत्वेन श्री-भगवन्तं कण्ठौक्त्यैवाह । यः परं रहसः साक्षात् त्रिगुणाज् जीव-संज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे ॥ [भ्प् ४.२४.२८] रहो ब्रह्म तस्माद् अपि परं ततः सुतरां त्रिगुणात् प्रधानाज् जीव- संज्ञितात् जीवात्मनः परं भगवन्तं यः साक्षात् श्रवणादिनैव न तु कर्मार्पणादिना प्रपन्न इत्य् अन्वयः । तथा च विष्णु-धर्मे नरक- द्वादशी-व्रते श्री-विष्णु-स्तवः - आकाशादिषु शब्दादौ श्रोत्रादौ महद्-आदिषु । प्रकृतौ पुरुषे चैव ब्रह्मण्य् अपि च स प्रभुः ॥ येनैक एव सर्वात्मा वासुदेवो व्यवस्थितः । तेन सत्येन मे पापं नरकार्ति-प्रदं क्षयम् ॥ प्रयातु सुकृतस्यास्तु ममानुदिवसं जय ॥ इति ॥ अत्र प्रकरणानुरूपेण सर्वात्म-शब्देन चान्यथा समाधानं पराहतम् । तथा च तत्रोचरं क्षत्र-बन्धूपाख्याने - यन्-मयं परमं ब्रह्म तद्-अव्यक्तं च यन्-मयम् । यन्-मयं व्यक्तम् अप्य् एतद् भविष्यामि हि तन्-मयः ॥ इति ॥ तत्रैव मासर्क्ष-पूजा-प्रसङ्गे ततः परत्वं स्फुटम् एवोक्तं -- यथाच्युतस् त्वं परतः परस्मात् स ब्रह्म-भूतात् परमः परात्मन् । तथाच्युत त्वं वाञ्छितं तन् ममापदं चापहराप्रमेय ॥ इति ॥ श्री-विष्णु-पुराणे च - स ब्रह्म-पारः पर-पार-भूत इति । अक्षरात् ततः परतः पर इति श्रुतेः ॥ ॥ ४.२४ ॥ श्री-रुद्रः प्रचेतसम् ॥ ९८ ॥

[98] ato brahmaṇaḥ paratvena śrī-bhagavantaṃ kaṇṭhauktyaivāha | yaḥ paraṃ rahasaḥ sākṣāt triguṇāj jīva-saṃjñitāt | bhagavantaṃ vāsudevaṃ prapannaḥ sa priyo hi me || [BhP 4.24.28] raho brahma tasmād api paraṃ tataḥ sutarāṃ triguṇāt pradhānāj jīva- saṃjñitāt jīvātmanaḥ paraṃ bhagavantaṃ yaḥ sākṣāt śravaṇādinaiva na tu karmārpaṇādinā prapanna ity anvayaḥ | tathā ca viṣṇu-dharme naraka- dvādaśī-vrate śrī-viṣṇu-stavaḥ - ākāśādiṣu śabdādau śrotrādau mahad-ādiṣu | prakṛtau puruṣe caiva brahmaṇy api ca sa prabhuḥ || yenaika eva sarvātmā vāsudevo vyavasthitaḥ | tena satyena me pāpaṃ narakārti-pradaṃ kṣayam || prayātu sukṛtasyāstu mamānudivasaṃ jaya || iti || atra prakaraṇānurūpeṇa sarvātma-śabdena cānyathā samādhānaṃ parāhatam | tathā ca tatrocaraṃ kṣatra-bandhūpākhyāne - yan-mayaṃ paramaṃ brahma tad-avyaktaṃ ca yan-mayam | yan-mayaṃ vyaktam apy etad bhaviṣyāmi hi tan-mayaḥ || iti || tatraiva māsarkṣa-pūjā-prasaṅge tataḥ paratvaṃ sphuṭam evoktaṃ -- yathācyutas tvaṃ parataḥ parasmāt sa brahma-bhūtāt paramaḥ parātman | tathācyuta tvaṃ vāñchitaṃ tan mamāpadaṃ cāpaharāprameya || iti || śrī-viṣṇu-purāṇe ca - sa brahma-pāraḥ para-pāra-bhūta iti | akṣarāt tataḥ parataḥ para iti śruteḥ || || 4.24 || śrī-rudraḥ pracetasam || 98 ||

[९९] तद् एवम् एवाभिप्रायेण स वा एष पुरुषोऽन्न-रस-मय इत्य् आदाव् [तैत्तु २.१] अन्तरङ्गान्तरङ्गैकैकात्म-कथनान्ते इदं पुच्छं प्रतिष्ठा पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा महः पुच्छं प्रतिष्ठा ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति [तैत्तु २.१] श्रुत्य्-उक्तायाः पञ्चम्या अपि प्रतिष्ठाया उपरि । श्री-गीतोपनिषदो यथा --ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् [गीता १४.२७] इत्य् अत्र ब्रह्म-शब्द-सन्निहित-प्रतिष्ठा-शब्देन सा श्रुतिः स्मर्यते । ततश् चैवम् एव व्याख्येयम् । हि-शब्दः, मां च यो ऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते ॥ [गीता १४.२६] इत्य् अस्य निरन्तर-प्राचीन-वचनस्य हेतुतया विवक्षया । अतो गुणातीत- ब्रह्मणः प्रकृतार्थत्वात् प्राचीनार्थ-हेतु-वचनेऽस्मिन्न् उपचारेण तच्- छब्दस्य ब्रह्म-शक्ति-रूपं हिरण्यगर्भ-रूपं वा अर्थान्तरम् अयुक्तं किन्त्व् एवम् एव युक्तं यथा । ननु त्वद्-भक्त्या कथं निर्गुण-ब्रह्म-धर्म-प्राप्तिः । सा तु तद्- एकानुभवेन तत्राह ब्रह्मणो हीति । हि यस्मात् ब्रह्म-पुच्छं प्रतिष्ठेति परम-प्रतिष्ठत्वेन श्रुतौ यत् प्रसिद्धं तच् च तस्याम् एव श्रुतौ आनन्द-मयाङ्गत्वेन दर्शितं तस्य पुच्छत्व-रूपित-ब्रह्मणः । आनन्द- मयोऽभ्यासाद् इति सूत्रकार-सम्मत-पर-ब्रह्म-भाव आनन्दमयाख्यः प्रचुर-प्रकाशो रविर् इतिवत् प्रचुरश् चानन्द-रूपः श्री-भगवान् अहं प्रतिष्ठा ते । यद्यपि ब्रह्मणो मम च न भिन्न-वस्तुत्वं तथापि श्री-भगवद्- रूपेणैवोद् इव मयि प्रतिष्ठात्वस्य परा काष्ठेत्य् अर्थः । स्वरूप-शक्ति- प्रकाशेनैव स्वरूप-प्रकाशस्याप्य् आधिक्यार्हत्वात् । निर्विशेष-ब्रह्म- प्रकाशस्याप्य् उपरि श्री-भगवत्-प्रकाश-श्रवणात् । अत एकस्यापि वस्तुनस् तथा तथा प्रकाश-भेदो रजनी-खण्डिनो ज्योतिषो मार्तण्ड-मण्डल-गत- गभस्ति-भेदवद् उत्प्रेक्ष्यः । अतो ब्रह्म-प्रकाशस्यापि मद्-अधीनत्वात् कैवल्य-कामनया कृतेन मद्- भजनेन ब्रह्मणि नीयमानो ब्रह्म-धर्मम् अपि प्राप्नोतीत्य् अर्थः । अत्र श्री-विष्णु-पुराणम् अपि सम्प्रवदते - शुभाश्रयः स चित्तस्य सवर्गस्य तथात्मनः इति [विप् ६.७.७६] । व्याख्यातं च तत्रापि स्वामिभिः । सवर्गस्यात्मनः पर-ब्रह्मणोऽप्य् आश्रयः प्रतिष्ठा । तद् उक्तं भगवता ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इति । अत्र च तैर् व्याख्यातम् । ब्रह्मणोऽहं प्रतिष्ठा घनीभूतं ब्रह्मैवाहम् । यथा घनीभूत- प्रकाश एव सूर्य-मण्डलं तद्वद् इत्य् अर्थः । इति । अत्र च्वि-प्रत्ययस् तु तत्-तद्-उपासक-हृदि तत्-प्रकाशस्याभूतत्वं ब्रह्मण उपचर्यते इतीत्थम् एव । अत्रैव प्रतिष्ठा प्रतिमेति टीका मत्सर-कल्पिता । न हि तत्-कृता असम्बन्धत्वात् । न हि निराकारस्य ब्रह्मणः प्रतिमा सम्भवति । न च तत्-प्रकाशस्य प्रतिमा सूर्यः । न चामृतस्याव्ययस्येत्य् आद्य्-अनन्तर-पाद-त्रयोक्तानां मोक्षादीनां प्रतिमात्वं घटते । न वा श्रुति-शैली-विष्णु-पुराणयोः संवादितास्ति । तस्मान् न आदरणीया यदि वादरणीया तदा तच्-छब्देनाप्य् आश्रय एव वाचनीयः । प्रतिलक्षीकृत्य नातिपरिमितं भवति यत्रेति तद् एतत् सर्वम् अभिप्रेत्याहुः । दृतय इव श्वसन्त्य् असु-भृतो यदि तेऽनुविधा महद्-अहम्-आदयोऽण्डम् असृजन् यद् अनुग्रहतः । पुरुष-विधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः सद्-असतः परं त्वम् अथ यद् एष्व् अवशेष-मृतम् ॥ [भ्प् १०.८७.१७] असुभृतो जीवा दृतय इव श्वसद्-आभासा अपि यदि ते तवानुविधा भक्ता भवन्ति तदा श्वसन्ति प्राणन्ति । तेषु तद्-भक्तानाम् एव जीवानां जीवनं मन्यामहे इति भावः । कथं यस्य तव अनुग्रहतः समष्टि-व्यष्टि- रूपम् अखण्डं देहं महद्-अहम्-आदयोऽसृजन् अतः स्वयम् एव तथाविधात् त्वत्तः पराङ्-मुखानाम् अन्येषां दृति-तुल्यत्वं युक्तम् एवेति भावः । अनुग्रहम् एव दर्शयन्ति अत्र महद्-अहम्-आदिषु अन्वयः प्रविष्टस् त्वम् इति । कथं मद्-आदेश-मात्रेण तेषां तथा सामर्थ्यं स्यात् । तत्राहुः यद् यस्मात् सत आनन्द-मयाख्य-ब्रह्मणोऽवयवस्य प्रियादेर् असतस् तद्- अन्यस्माद् अन्नम्यादेश् च यत् परं पुच्छ-भूतं सर्व-प्रतिष्ठा ब्रह्म तत् खलु त्वं तत्रापि एषु प्रतिष्ठा-वाक्येषु अवशेषं वाक्य-शेषत्वेन स्थितं ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् इत्य् आदाव् अन्यत्र प्रसिद्धम् । आत्म-तत्त्व- विशुद्ध्य्-अर्थ्यं यद् आह भगवान् ऋतम् इत्य् आदौ ऋतत्वेनापि प्रसिद्धं श्री- भगवद्-रूपम् एव त्वम् अतोऽन्नमयादिषु पुरुष-विधः पुरुषाकारो यश् चरमः प्रिय-मोद-प्रमोदानन्द-ब्रह्मणाम् अवयवी आनन्द-मयः स त्वम् इति । तस्मान् मूल-परमानन्द-रूपत्वात् तवैव प्रवेशेन तेषां तथा सामर्थ्यं युक्तम् एवेति भावः । को ह्य् एवान्यात् कः प्राण्याद् यद् एष आकाश आनन्दो न स्याद् इति [तैत्तु २.७.१] श्रुतेः । प्रकरण्ऽस्मिन्न् एतद् उक्तं भवति । यद्यप्य् एकस्-स्वरूपेऽपि वस्तुनि स्वगत-नाना-विशेषो विद्यते तथापि तादृश- शक्ति-युक्ताया एव दृष्टेस् तत् तत् सर्व-विशेष-ग्रहणे निमित्तता दृश्यते न त्व् अन्यस्याः । यथा मांस-मयी दृष्टिः सूर्य-मण्डलं प्रकाश-मात्रत्वेन गृह्णाति, दिव्या तु प्रकाश-मात्र-स्वरूपत्वेऽपि तद्-अन्तर्गत-दिव्य-सभादिकं गृह्णाति । एवम् अत्र भक्तेर् एव सम्यक्त्वेन तयैव सम्यक् तत्त्वं दृश्यते । तच् च ब्रह्मेति तस्य असम्यग्-रूप्तवम् । तत्र च सामान्यत्वेनैव ग्रहणे कारणस्य ज्ञानस्य तद्-अन्तरीणावान्तर-भेद-पर्यालोचनेष्व् असामार्थ्याद् बहिर् एवावस्थितेन तेन भागवत-परमहंस-वृन्दानुभवासिद्ध-नाना- प्रकाश-विचित्रेऽपि स्व-प्रकाशः । लक्षण-पर-तत्त्वे प्रकाश-सामान्य- मात्रं यद् गृह्यते तत् तस्य प्रमा-रूपत्वेनैवोत्प्रेक्ष्यते । ततश् चात्मत्वम् अंशत्वं विभूतित्वं च व्यपदिश्यते तस्य । तस्माद् अखण्ड-तत्त्व-रूपो भगवान् सामान्य-कार-स्फूर्ति-लक्षणत्वेन स्व-प्रभाकारस्य ब्रह्मणोऽप्य् आश्रय इति युक्तम् एव । अतएव यस्य पृथिवी शरीरं यस्य आत्मा शरीरं यस्याव्यक्तं शरीरं यस्याक्षरं शरीरम् एष सर्व-भूतान्तरात्मा अपहत-पाप्मा दिव्यो देव एको नारायण इत्य् एतच् छ्रुत्य्-अन्तरं चाक्षर-शब्दोक्तस्य ब्रह्मणोऽप्य् आत्मत्वेन नारायणं बोधयति । उक्तात्मादि-शब्द-पारिशेष्य-प्रमाणेन चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षर- जुषाम् अपीति प्रयोग-दृष्ट्या चात्र ह्य् अक्षर-शब्देन ब्रह्मैव वाच्यम् । तथा श्री-भगवता साङ्ख्य-कथने । कालो माया-मये जीवे [भ्प् ११.२४.२७] इत्य् आदौ महा-प्रलये सर्वावशिष्टत्वेन ब्रह्मोपदिश्य तदापि तस्य द्रष्टृत्वं स्वस्मिन्न् उक्तम् । एष साङ्ख्य-विधिः प्रोक्तः संशय-ग्रन्थि-भेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावर-दृशा मया ॥ [भ्प् ११.२४.२९] इत्य् अत्र परावर-दृशेत्य् अनेन सोऽयं चात्र विवेकः । साङ्ख्यं ख्यानं तच्- छास्त्रं खलु स्वरूप-भूत-तद्-विशेषम् अनुसन्धाय यत् तत् स्वरूप- मात्रं तदानीम् अवशिष्टं वदति तद् एव च ब्रह्माख्यं तद् एव च प्रपञ्चावच्छिन्न-चरम-प्रदेशे प्रपञ्च-लयाद् वैकुण्ठ इव स्वरूप- भूत-विशेष-प्रकाशाद् अवैशिष्यमानत्वेन वक्तुं युज्यते । तच् च स्व-विशेष्य-मात्रं स्वरूप-शक्ति-विशिष्टेन वैकुण्ठ-स्थेन श्री- भगवता पृथग् इव तत्रानुभूयत इति । तद् एवं निर्विशेषत्वेन स्पर्श-रूप- रहितस्यापि तस्य भगवत्-प्रभा-रूपत्वम् अनुत्प्रेक्ष्य तद्-अभिन्नत्वेन ब्रह्मत्वं व्यपदिष्टम् । ततः स्वरूपादि-माधुरी-धारितया सविशेषस्य साक्षाद् भगवद्-अङ्ग-ज्योतिषः सुतराम् एव तत् सिध्यति । यथोक्तं श्री- हरिवंशे महा-काल-पुराख्याने श्रीमद्-अर्जुनं प्रति स्वयं भगवता । ब्रह्म-तेजो-मयं दिव्यं महद् यद् दृष्टवान् असि । अहं स भरत-श्रेष्ठ मत्-तेजस् तत् सनातनम् ॥ प्रकृतिः सा मम परा व्यक्ताव्यक्ता सनातनी । तां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता योग-विद्-उत्तमाः ॥ सा साङ्ख्यानां गतिः पार्थ योगिनां च तपस्विनाम् । तत् परं[*एन्द्नोते #२९] परमं ब्रह्म सर्वं विभजते जगत् ॥ माम् एव[*एन्द्नोते #३०] तद् घनं तेजो ज्ञातुम् अर्हसि भारत ॥ इति ॥ [ह्व् २.११४.९-१२] प्रकृतिर् इति तत्-प्रभात्वेन स्वरूप-शक्तित्वम् अपि तस्य निर्दिष्टम् । एवं पूर्वोदाहृत-कौस्तुभ-भविष्यक-विष्णु-पुराण-वाक्यम् अप्य् एतद् उपोद्वलकत्वेन द्रष्टव्यम् । तस्माद् दृतय इवेत्य् अपि साध्व् एव व्याख्यातम् । ॥ १०.८७ ॥ श्रुतयः श्री-भगवन्तम् ॥ ९९ ॥

[99] tad evam evābhiprāyeṇa sa vā eṣa puruṣo'nna-rasa-maya ity ādāv [TaittU 2.1] antaraṅgāntaraṅgaikaikātma-kathanānte idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā brahma pucchaṃ pratiṣṭheti [TaittU 2.1] śruty-uktāyāḥ pañcamyā api pratiṣṭhāyā upari | śrī-gītopaniṣado yathā --brahmaṇo hi pratiṣṭhāham [Gītā 14.27] ity atra brahma-śabda-sannihita-pratiṣṭhā-śabdena sā śrutiḥ smaryate | tataś caivam eva vyākhyeyam | hi-śabdaḥ, māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhakti-yogena sevate | sa guṇān samatītyaitān brahma-bhūyāya kalpate || [Gītā 14.26] ity asya nirantara-prācīna-vacanasya hetutayā vivakṣayā | ato guṇātīta- brahmaṇaḥ prakṛtārthatvāt prācīnārtha-hetu-vacane'sminn upacāreṇa tac- chabdasya brahma-śakti-rūpaṃ hiraṇyagarbha-rūpaṃ vā arthāntaram ayuktaṃ kintv evam eva yuktaṃ yathā | nanu tvad-bhaktyā kathaṃ nirguṇa-brahma-dharma-prāptiḥ | sā tu tad- ekānubhavena tatrāha brahmaṇo hīti | hi yasmāt brahma-pucchaṃ pratiṣṭheti parama-pratiṣṭhatvena śrutau yat prasiddhaṃ tac ca tasyām eva śrutau ānanda-mayāṅgatvena darśitaṃ tasya pucchatva-rūpita-brahmaṇaḥ | ānanda- mayo'bhyāsād iti sūtrakāra-sammata-para-brahma-bhāva ānandamayākhyaḥ pracura-prakāśo ravir itivat pracuraś cānanda-rūpaḥ śrī-bhagavān ahaṃ pratiṣṭhā te | yadyapi brahmaṇo mama ca na bhinna-vastutvaṃ tathāpi śrī-bhagavad- rūpeṇaivod iva mayi pratiṣṭhātvasya parā kāṣṭhety arthaḥ | svarūpa-śakti- prakāśenaiva svarūpa-prakāśasyāpy ādhikyārhatvāt | nirviśeṣa-brahma- prakāśasyāpy upari śrī-bhagavat-prakāśa-śravaṇāt | ata ekasyāpi vastunas tathā tathā prakāśa-bhedo rajanī-khaṇḍino jyotiṣo mārtaṇḍa-maṇḍala-gata- gabhasti-bhedavad utprekṣyaḥ | ato brahma-prakāśasyāpi mad-adhīnatvāt kaivalya-kāmanayā kṛtena mad- bhajanena brahmaṇi nīyamāno brahma-dharmam api prāpnotīty arthaḥ | atra śrī-viṣṇu-purāṇam api sampravadate - śubhāśrayaḥ sa cittasya savargasya tathātmanaḥ iti [ViP 6.7.76] | vyākhyātaṃ ca tatrāpi svāmibhiḥ | savargasyātmanaḥ para-brahmaṇo'py āśrayaḥ pratiṣṭhā | tad uktaṃ bhagavatā brahmaṇo hi pratiṣṭhāham iti | atra ca tair vyākhyātam | brahmaṇo'haṃ pratiṣṭhā ghanībhūtaṃ brahmaivāham | yathā ghanībhūta- prakāśa eva sūrya-maṇḍalaṃ tadvad ity arthaḥ | iti | atra cvi-pratyayas tu tat-tad-upāsaka-hṛdi tat-prakāśasyābhūtatvaṃ brahmaṇa upacaryate itīttham eva | atraiva pratiṣṭhā pratimeti ṭīkā matsara-kalpitā | na hi tat-kṛtā asambandhatvāt | na hi nirākārasya brahmaṇaḥ pratimā sambhavati | na ca tat-prakāśasya pratimā sūryaḥ | na cāmṛtasyāvyayasyety ādy-anantara-pāda-trayoktānāṃ mokṣādīnāṃ pratimātvaṃ ghaṭate | na vā śruti-śailī-viṣṇu-purāṇayoḥ saṃvāditāsti | tasmān na ādaraṇīyā yadi vādaraṇīyā tadā tac-chabdenāpy āśraya eva vācanīyaḥ | pratilakṣīkṛtya nātiparimitaṃ bhavati yatreti tad etat sarvam abhipretyāhuḥ | dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te'nuvidhā mahad-aham-ādayo'ṇḍam asṛjan yad anugrahataḥ | puruṣa-vidho'nvayo'tra caramo'nnamayādiṣu yaḥ sad-asataḥ paraṃ tvam atha yad eṣv avaśeṣa-mṛtam || [BhP 10.87.17] asubhṛto jīvā dṛtaya iva śvasad-ābhāsā api yadi te tavānuvidhā bhaktā bhavanti tadā śvasanti prāṇanti | teṣu tad-bhaktānām eva jīvānāṃ jīvanaṃ manyāmahe iti bhāvaḥ | kathaṃ yasya tava anugrahataḥ samaṣṭi-vyaṣṭi- rūpam akhaṇḍaṃ dehaṃ mahad-aham-ādayo'sṛjan ataḥ svayam eva tathāvidhāt tvattaḥ parāṅ-mukhānām anyeṣāṃ dṛti-tulyatvaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | anugraham eva darśayanti atra mahad-aham-ādiṣu anvayaḥ praviṣṭas tvam iti | kathaṃ mad-ādeśa-mātreṇa teṣāṃ tathā sāmarthyaṃ syāt | tatrāhuḥ yad yasmāt sata ānanda-mayākhya-brahmaṇo'vayavasya priyāder asatas tad- anyasmād annamyādeś ca yat paraṃ puccha-bhūtaṃ sarva-pratiṣṭhā brahma tat khalu tvaṃ tatrāpi eṣu pratiṣṭhā-vākyeṣu avaśeṣaṃ vākya-śeṣatvena sthitaṃ brahmaṇo hi pratiṣṭhāham ity ādāv anyatra prasiddham | ātma-tattva- viśuddhy-arthyaṃ yad āha bhagavān ṛtam ity ādau ṛtatvenāpi prasiddhaṃ śrī- bhagavad-rūpam eva tvam ato'nnamayādiṣu puruṣa-vidhaḥ puruṣākāro yaś caramaḥ priya-moda-pramodānanda-brahmaṇām avayavī ānanda-mayaḥ sa tvam iti | tasmān mūla-paramānanda-rūpatvāt tavaiva praveśena teṣāṃ tathā sāmarthyaṃ yuktam eveti bhāvaḥ | ko hy evānyāt kaḥ prāṇyād yad eṣa ākāśa ānando na syād iti [TaittU 2.7.1] śruteḥ | prakaraṇ'sminn etad uktaṃ bhavati | yadyapy ekas-svarūpe'pi vastuni svagata-nānā-viśeṣo vidyate tathāpi tādṛśa- śakti-yuktāyā eva dṛṣṭes tat tat sarva-viśeṣa-grahaṇe nimittatā dṛśyate na tv anyasyāḥ | yathā māṃsa-mayī dṛṣṭiḥ sūrya-maṇḍalaṃ prakāśa-mātratvena gṛhṇāti, divyā tu prakāśa-mātra-svarūpatve'pi tad-antargata-divya-sabhādikaṃ gṛhṇāti | evam atra bhakter eva samyaktvena tayaiva samyak tattvaṃ dṛśyate | tac ca brahmeti tasya asamyag-rūptavam | tatra ca sāmānyatvenaiva grahaṇe kāraṇasya jñānasya tad-antarīṇāvāntara-bheda-paryālocaneṣv asāmārthyād bahir evāvasthitena tena bhāgavata-paramahaṃsa-vṛndānubhavāsiddha-nānā- prakāśa-vicitre'pi sva-prakāśaḥ | lakṣaṇa-para-tattve prakāśa-sāmānya- mātraṃ yad gṛhyate tat tasya pramā-rūpatvenaivotprekṣyate | tataś cātmatvam aṃśatvaṃ vibhūtitvaṃ ca vyapadiśyate tasya | tasmād akhaṇḍa-tattva-rūpo bhagavān sāmānya-kāra-sphūrti-lakṣaṇatvena sva-prabhākārasya brahmaṇo'py āśraya iti yuktam eva | ataeva yasya pṛthivī śarīraṃ yasya ātmā śarīraṃ yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yasyākṣaraṃ śarīram eṣa sarva-bhūtāntarātmā apahata-pāpmā divyo deva eko nārāyaṇa ity etac chruty-antaraṃ cākṣara-śabdoktasya brahmaṇo'py ātmatvena nārāyaṇaṃ bodhayati | uktātmādi-śabda-pāriśeṣya-pramāṇena cakāra teṣāṃ saṅkṣobham akṣara- juṣām apīti prayoga-dṛṣṭyā cātra hy akṣara-śabdena brahmaiva vācyam | tathā śrī-bhagavatā sāṅkhya-kathane | kālo māyā-maye jīve [BhP 11.24.27] ity ādau mahā-pralaye sarvāvaśiṣṭatvena brahmopadiśya tadāpi tasya draṣṭṛtvaṃ svasminn uktam | eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṃśaya-granthi-bhedanaḥ | pratilomānulomābhyāṃ parāvara-dṛśā mayā || [BhP 11.24.29] ity atra parāvara-dṛśety anena so'yaṃ cātra vivekaḥ | sāṅkhyaṃ khyānaṃ tac- chāstraṃ khalu svarūpa-bhūta-tad-viśeṣam anusandhāya yat tat svarūpa- mātraṃ tadānīm avaśiṣṭaṃ vadati tad eva ca brahmākhyaṃ tad eva ca prapañcāvacchinna-carama-pradeśe prapañca-layād vaikuṇṭha iva svarūpa- bhūta-viśeṣa-prakāśād avaiśiṣyamānatvena vaktuṃ yujyate | tac ca sva-viśeṣya-mātraṃ svarūpa-śakti-viśiṣṭena vaikuṇṭha-sthena śrī- bhagavatā pṛthag iva tatrānubhūyata iti | tad evaṃ nirviśeṣatvena sparśa-rūpa- rahitasyāpi tasya bhagavat-prabhā-rūpatvam anutprekṣya tad-abhinnatvena brahmatvaṃ vyapadiṣṭam | tataḥ svarūpādi-mādhurī-dhāritayā saviśeṣasya sākṣād bhagavad-aṅga-jyotiṣaḥ sutarām eva tat sidhyati | yathoktaṃ śrī- harivaṃśe mahā-kāla-purākhyāne śrīmad-arjunaṃ prati svayaṃ bhagavatā | brahma-tejo-mayaṃ divyaṃ mahad yad dṛṣṭavān asi | ahaṃ sa bharata-śreṣṭha mat-tejas tat sanātanam || prakṛtiḥ sā mama parā vyaktāvyaktā sanātanī | tāṃ praviśya bhavantīha muktā yoga-vid-uttamāḥ || sā sāṅkhyānāṃ gatiḥ pārtha yogināṃ ca tapasvinām | tat paraṃ[*ENDNOTE #29] paramaṃ brahma sarvaṃ vibhajate jagat || mām eva[*ENDNOTE #30] tad ghanaṃ tejo jñātum arhasi bhārata || iti || [HV 2.114.9-12] prakṛtir iti tat-prabhātvena svarūpa-śaktitvam api tasya nirdiṣṭam | evaṃ pūrvodāhṛta-kaustubha-bhaviṣyaka-viṣṇu-purāṇa-vākyam apy etad upodvalakatvena draṣṭavyam | tasmād dṛtaya ivety api sādhv eva vyākhyātam | || 10.87 || śrutayaḥ śrī-bhagavantam || 99 ||

[१००] ततश् च यस्मिन् परम-बृहति सामान्याकार-सत्तायास् त-अङ्ग-ज्योतिषोऽपि बृहत्वेन ब्रह्मत्वं तस्मिन्न् एव मुख्या तच्-छब्द-प्रवृत्तिः । तथा च ब्राह्मे - अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः पदैः । प्रोच्यते विष्णुर् एवैकः परेषाम् उपचारतः ॥ इति । यथा पाद्मे - पृथग् वक्तुं गुणास् तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः । यतोऽतो ब्रह्म-शब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत् ॥ एतस्माद् ब्रह्म-शब्दोऽसौ विष्णोर् एव विशेषणम् । अमितो हि गुणो यस्मान् नान्येषां तम् ऋते विभुम् ॥ इति । अत्र निर्गोलितोऽयं महा-प्रकरणार्थः । यद् अद्वयं ज्ञानं तद् एव तत्त्वम् इति तत्त्वविदो दो [?] वदन्ति । तच् च वैशिष्ट्यं विनैवोपलभ्यमानं ब्रह्मेति शब्द्यते वैशिष्ट्येन सह तु श्री-भगवान् इति । स च भगवान् पूर्वादित- लक्षण-श्री-मूर्त्यात्यात्मक एव न तु अमूर्तः । अथ, भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च इति [विप् ६.७.४७] विष्णु- पुराण-पद्ये[*एन्द्नोते #३१] तस्य चतुर्विधत्वम् अङ्गीकुर्वद्भिर् यद्य् अमूर्तत्वम् अपि पृथग् अङ्गीकर्तव्यं तदा ब्रह्मत्ववत् तद्-उपासक-दृष्टि- योगयतानुरूपम् एवास्तु । तथा हि यस्य समीचीना भक्तिर् अस्ति तस्य पर- मूर्त्या श्यामसुन्दर-चतुर्भुजादि-रूपतया प्रादुर्भवति । यस्यार्वाचीनोपासना-रूपा तस्यापर-मूर्त्या पाताल-पादादि-कल्पना-मय्य् एव । यस्य च रुक्षं ज्ञानं तस्य परेण ब्रह्म-लक्षण-मूर्तत्वेन । यस्य ज्ञान-प्रचुरा भक्तिस् तस्य त्व् अपरेणेश्वर-लक्सण-मूर्तत्वेनेति । अत्रापरत्वं परम-मूर्त्याविर्भावाननतर-सोपानत्वेन न ब्रह्मवद् अतीव मूर्तत्वानपेक्ष्यम् इत्य् एवम् । न त्व् अश्रेष्ठत्व-विवक्षयेति ज्ञेयम् । पर-मूर्तापेक्षया परत्वं वा । तत्रैव तद् विश्व-रूपं वैरूप्यम् अन्यद् धरेर् महद् इति विश्वाधिष्ठानत्वेन नित्यत्व-विभूत्वे । मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रय-निःस्पृहम् इति [विप् ६.७.७८] निरुपाधित्वम् । चिन्तयेद् ब्रह्म- भूतं तम् इति [विप् ६.७.८३] परतः लक्षणत्वम् । त्रिभाव-भावनातीत [विप् ६.७.७६] इति तत्र प्रसिद्ध-कर्म-मय-ज्ञान- कर्म-समुच्चय-मय-केवल-ज्ञान-मय-भावना-त्रयातीतत्वेन पर- तत्त्व-लक्षणत्वेऽपि भक्त्यैकाविर्भावितया सम्यक् प्रकाशत्वं मूर्तस्यैव व्यञ्जितम् । अतएव शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्याचलात्मनः[*एन्द्नोते #३२] [विप् ६.७.७६] इत्य् उक्तम् । ततश् च तस्याः श्री-मूर्तेर् अपि सकाशात् तद्-अन्ते प्रत्याहारोक्तिः केवला भेदोपासकं प्रति वय्वस्थापिता भवतीत्य् अप्य् अनुसन्धेयम् । अत्र तद्- विश्व-रूप-वैरूप्यम् इत्य् [विप् ६.७.७०] एतत् पद्यं मूर्त-परम् एव ज्ञेयम् । समस्त-शक्ति-रूपाणि यत् करोति नरेश्वरः । देव-तिर्यङ्-मनुष्याख्या चेष्टावन्ति स्वलीलया ॥[*एन्द्नोते #३३] [विप् ६.७.७१] इत्य् अनन्तर-वाक्य-बलात् प्रथमस्य तृतीये - यस्याम्भसि शयानस्य योग-निद्रां वितन्वतः [भ्प् १.३.२] इत्य्-अद्य्-उक्त-लक्सणस्य मूर्तस्यैव तत्-तद्-अवतारित्वं दर्शितम्, एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् इति [भ्प् १.३.५] । तद्-विश्व-रूप- वैरूप्यम् इति [विप् ६.७.७०] पठद्भिः श्री-रामानुज-चरणैर् अपि मूर्त- परत्वेनैव व्याख्यातम् । विश्व-रूपाद् वैरूप्यं वैलक्सण्यं यत्र तद्- विश्व-लक्षणं मूर्तं स्वरूपम् इति । तद् एवं तस्य वस्तुनः श्री-मूर्त्य्-आत्मकत्व एव सिद्धे यत् सर्वतः पाणि- पादादि-लक्षणा मूर्तिः श्रूयते सापि पूर्वोक्ति-लक्षणायाः श्री-मूर्तेर् न पृथग् इति विभुत्व-प्रकरणान्ते व्यञ्जितम् एव । यत् तु बृहच्-छरीरोऽभिविमान-रूपो युवा कुमारत्वम् उपेयिवान् हरिः । रेमे श्रियाऽसौ जगतां जनन्या स्व-ज्योत्स्नया चन्द्र इवामृतांशुः ॥ इति पाद्मोत्तर-खण्ड-वचनम् । अत्र पर-ब्रह्म-स्वरूप-शरीरः सर्वतो-भावेन विगत-परिमाणोऽपि नित्यं कैशोराकारम् एव प्राप्तः सन् श्रिया सह रेमे इत्य् अर्थः । उपेयिवान् इत्य् उक्ताव् अपि नित्यत्वम् अपहत-पाप्मेतिवत् । तत्रैव तदीय-तच्-छ्री-मूर्त्य्- अधिष्ठातृक-त्रिपाद्-विभूतेर् अपि प्रघट्टकेन वाक्य-समूहकेन परम- नित्यता-प्रतिपादनात् । तथा चोक्तं तत्रैव - अच्युतं शाश्वतं दिव्यं सदा यौवनम् आश्रितम् । नित्यं सम्भोगम् ईश्वर्या श्रिया भूम्या च संवृतम् ॥ इति ॥ तस्मात् श्री-भगवान् यथोक्त-लक्षण एव । स एव वदन्तीत्य् अस्य मुख्यार्थ-भूतं मूलं तत्त्वम् इति पर्यवसानम् । तद् उक्तं मोक्ष- धर्मे श्री-नारायणोपाख्याने - तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतो-मुखैः । तत्त्वम् एको महा-योगी हरिर् नारायणः प्रभुः ॥ इति [म्भ् १२.३३५.८३] । नारायणोपनिषदि च - नारायणः परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परम् इति [म्नु १३.४] । अत्र श्री-रामानुजोदाहृताः श्रुतयश् च - यस्य पृथिवी शरीरम् इत्य् आरभ्य एष सर्व-भूतान्तरात्मा दिव्यो देव एको नारायण इत्य् आद्या बह्व्यः । इह श्री-भगवद्-अंश-भूतानां पुरुषादीनां परम-तत्त्व- विग्रहता-साधनं वाक्य-जातम् अपि तस्यांशिनस् तद्-रूप-विग्रहत्वं कैमुत्येनाभिव्यनक्तीति पूर्वत्र चोत्तरत्र ग्रन्थे तथोदाहरणानि । विष्णु-पुराणे तु साक्षात् श्री-भगवन्तम् अधिकृत्य तथोदाहरणम् - द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च । क्षराक्षर-स्वरूपे ते सर्व-भूतेष्व् अवस्थिते । अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् ॥ [विप् १.२२.५५] इत्य् उक्त्वा जगन्-मध्ये ब्रह्म-विष्ण्व्-ईश-रूपाणि च पठित्वा पुनर् उक्तम् - तद् एतद् अक्षरं नित्यं जगन्-मुनि-वराखिलम् । आविर्भाव-तिरोभाव- जन्म-नाश-विकल्पनात् ॥ इति [विप् १.२२.६०] तद् एतद् अक्षराख्यं पर-ब्रह्म नित्यम् अखिलं जगत् तु आविर्भावादिभेदवद् इत्य् अर्थः । तत्राविर्भाव-तिरोभावादिकत्वेनैव पूर्वेषां ब्रह्मादीनां तद्-अन्तःपात-व्यपदेशो न वस्तुत इत्य् अर्थः । अथ सदा स्व-धाम्नि विराजमानत्वेन क्षर-रूपतो मूर्तत्वादिना चाक्षरतोऽपि विलक्षणं तृतीयं रूपं भगवतः परमं स्वरूपम् इति पुनर् उच्यते । सर्व-शक्ति-मयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणोऽपरम् । मूर्तं तद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते ॥[विप् १.२२.६१] स परः सर्व-शक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम् । मूर्तं ब्रह्म महा-भाग सर्व-ब्रह्म-मयो हरिः ॥ [विप् १.२२.६३] तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् ॥ [विप् १.२२.६४] इति । ब्रह्म-साक्षात्-कारात् पूर्वं योगिभिश् चिन्त्यते । तथा ब्रह्मणः समनन्तरम् उपासनानुक्रमेण यथाग्रेऽक्षराद् अनन्तरं तद् उक्तम्, यथा - ब्रह्म-भूतः प्रसन्नात्मेत्य् [गीता १८.५५] आद्यानुसारेण ब्रह्म[व]साक्षात्कारानन्तराविर्भावी च स इत्य् अर्थः । यतः सर्वासां शक्तीनां स्वरूप-भूतादीनां परमाश्रयः । अतएव सर्व-ब्रह्म- मयोऽखण्ड-ब्रह्म-स्वरूपश् च । अक्षराख्यस्य पूर्वस्य शक्ति-हीनत्वेन खण्डत्वात् । यद् वा अतएव सर्व-वेद-वेद्य इत्य् अर्थः । तत एव च तत्र सर्वम् इत्य् आदीति । एवं - यस्मात् क्षरम् अतीतो ऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः । अतो ऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ इत्य् आदि [गीता १५.१८] श्री-गीतोपनिषद् अपि योज्या । अत्र यद्यपि कूटस्थोऽक्षर उच्यते इत्य् [गीता १५.१६] अक्षर-शब्देन शुद्ध- जीव एव प्रस्तूयते तथापि पर-ब्रह्म एव च लक्षणम् । अक्षरं परमं ब्रह्म [गीता ८.३] इति तच् च तत्र पूर्वोक्तम् इति । अनयोश् चिन्मात्र- वस्तुत्वेनैकार्थत्वाद् इति तद् एतद् अभिप्रेत्य मल्लानाम् अशनिर् नॄणां नरवर इत्य् आदौ मूर्तस्यैव स्वयं भगवत एव लक्षणत्वं [तल्- लक्ष्यत्वं] साक्षाद् एवाह तत्त्वं परं योगिनाम् [भ्प् १०.४३.१७] इति । योगिनां चतुःसनादीनाम् इति ॥ ॥ १०.४३ ॥ श्री-शुकः ॥ १०० ॥

[100] tataś ca yasmin parama-bṛhati sāmānyākāra-sattāyās ta-aṅga-jyotiṣo'pi bṛhatvena brahmatvaṃ tasminn eva mukhyā tac-chabda-pravṛttiḥ | tathā ca brāhme - ananto bhagavān brahma ānandetyādibhiḥ padaiḥ | procyate viṣṇur evaikaḥ pareṣām upacārataḥ || iti | yathā pādme - pṛthag vaktuṃ guṇās tasya na śakyante'mitatvataḥ | yato'to brahma-śabdena sarveṣāṃ grahaṇaṃ bhavet || etasmād brahma-śabdo'sau viṣṇor eva viśeṣaṇam | amito hi guṇo yasmān nānyeṣāṃ tam ṛte vibhum || iti | atra nirgolito'yaṃ mahā-prakaraṇārthaḥ | yad advayaṃ jñānaṃ tad eva tattvam iti tattvavido do [?] vadanti | tac ca vaiśiṣṭyaṃ vinaivopalabhyamānaṃ brahmeti śabdyate vaiśiṣṭyena saha tu śrī-bhagavān iti | sa ca bhagavān pūrvādita- lakṣaṇa-śrī-mūrtyātyātmaka eva na tu amūrtaḥ | atha, bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca iti [ViP 6.7.47] viṣṇu- purāṇa-padye[*ENDNOTE #31] tasya caturvidhatvam aṅgīkurvadbhir yady amūrtatvam api pṛthag aṅgīkartavyaṃ tadā brahmatvavat tad-upāsaka-dṛṣṭi- yogayatānurūpam evāstu | tathā hi yasya samīcīnā bhaktir asti tasya para- mūrtyā śyāmasundara-caturbhujādi-rūpatayā prādurbhavati | yasyārvācīnopāsanā-rūpā tasyāpara-mūrtyā pātāla-pādādi-kalpanā-mayy eva | yasya ca rukṣaṃ jñānaṃ tasya pareṇa brahma-lakṣaṇa-mūrtatvena | yasya jñāna-pracurā bhaktis tasya tv apareṇeśvara-laksaṇa-mūrtatveneti | atrāparatvaṃ parama-mūrtyāvirbhāvānanatara-sopānatvena na brahmavad atīva mūrtatvānapekṣyam ity evam | na tv aśreṣṭhatva-vivakṣayeti jñeyam | para-mūrtāpekṣayā paratvaṃ vā | tatraiva tad viśva-rūpaṃ vairūpyam anyad dharer mahad iti viśvādhiṣṭhānatvena nityatva-vibhūtve | mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśraya-niḥspṛham iti [ViP 6.7.78] nirupādhitvam | cintayed brahma- bhūtaṃ tam iti [ViP 6.7.83] parataḥ lakṣaṇatvam | tribhāva-bhāvanātīta [ViP 6.7.76] iti tatra prasiddha-karma-maya-jñāna- karma-samuccaya-maya-kevala-jñāna-maya-bhāvanā-trayātītatvena para- tattva-lakṣaṇatve'pi bhaktyaikāvirbhāvitayā samyak prakāśatvaṃ mūrtasyaiva vyañjitam | ataeva śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasyācalātmanaḥ[*ENDNOTE #32] [ViP 6.7.76] ity uktam | tataś ca tasyāḥ śrī-mūrter api sakāśāt tad-ante pratyāhāroktiḥ kevalā bhedopāsakaṃ prati vayvasthāpitā bhavatīty apy anusandheyam | atra tad- viśva-rūpa-vairūpyam ity [ViP 6.7.70] etat padyaṃ mūrta-param eva jñeyam | samasta-śakti-rūpāṇi yat karoti nareśvaraḥ | deva-tiryaṅ-manuṣyākhyā ceṣṭāvanti svalīlayā ||[*ENDNOTE #33] [ViP 6.7.71] ity anantara-vākya-balāt prathamasya tṛtīye - yasyāmbhasi śayānasya yoga-nidrāṃ vitanvataḥ [BhP 1.3.2] ity-ady-ukta-laksaṇasya mūrtasyaiva tat-tad-avatāritvaṃ darśitam, etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam iti [BhP 1.3.5] | tad-viśva-rūpa- vairūpyam iti [ViP 6.7.70] paṭhadbhiḥ śrī-rāmānuja-caraṇair api mūrta- paratvenaiva vyākhyātam | viśva-rūpād vairūpyaṃ vailaksaṇyaṃ yatra tad- viśva-lakṣaṇaṃ mūrtaṃ svarūpam iti | tad evaṃ tasya vastunaḥ śrī-mūrty-ātmakatva eva siddhe yat sarvataḥ pāṇi- pādādi-lakṣaṇā mūrtiḥ śrūyate sāpi pūrvokti-lakṣaṇāyāḥ śrī-mūrter na pṛthag iti vibhutva-prakaraṇānte vyañjitam eva | yat tu bṛhac-charīro'bhivimāna-rūpo yuvā kumāratvam upeyivān hariḥ | reme śriyā'sau jagatāṃ jananyā sva-jyotsnayā candra ivāmṛtāṃśuḥ || iti pādmottara-khaṇḍa-vacanam | atra para-brahma-svarūpa-śarīraḥ sarvato-bhāvena vigata-parimāṇo'pi nityaṃ kaiśorākāram eva prāptaḥ san śriyā saha reme ity arthaḥ | upeyivān ity uktāv api nityatvam apahata-pāpmetivat | tatraiva tadīya-tac-chrī-mūrty- adhiṣṭhātṛka-tripād-vibhūter api praghaṭṭakena vākya-samūhakena parama- nityatā-pratipādanāt | tathā coktaṃ tatraiva - acyutaṃ śāśvataṃ divyaṃ sadā yauvanam āśritam | nityaṃ sambhogam īśvaryā śriyā bhūmyā ca saṃvṛtam || iti || tasmāt śrī-bhagavān yathokta-lakṣaṇa eva | sa eva vadantīty asya mukhyārtha-bhūtaṃ mūlaṃ tattvam iti paryavasānam | tad uktaṃ mokṣa- dharme śrī-nārāyaṇopākhyāne - tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvato-mukhaiḥ | tattvam eko mahā-yogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ || iti [MBh 12.335.83] | nārāyaṇopaniṣadi ca - nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ param iti [MNU 13.4] | atra śrī-rāmānujodāhṛtāḥ śrutayaś ca - yasya pṛthivī śarīram ity ārabhya eṣa sarva-bhūtāntarātmā divyo deva eko nārāyaṇa ity ādyā bahvyaḥ | iha śrī-bhagavad-aṃśa-bhūtānāṃ puruṣādīnāṃ parama-tattva- vigrahatā-sādhanaṃ vākya-jātam api tasyāṃśinas tad-rūpa-vigrahatvaṃ kaimutyenābhivyanaktīti pūrvatra cottaratra granthe tathodāharaṇāni | viṣṇu-purāṇe tu sākṣāt śrī-bhagavantam adhikṛtya tathodāharaṇam - dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṃ cāmūrtam eva ca | kṣarākṣara-svarūpe te sarva-bhūteṣv avasthite | akṣaraṃ tat paraṃ brahma kṣaraṃ sarvam idaṃ jagat || [ViP 1.22.55] ity uktvā jagan-madhye brahma-viṣṇv-īśa-rūpāṇi ca paṭhitvā punar uktam - tad etad akṣaraṃ nityaṃ jagan-muni-varākhilam | āvirbhāva-tirobhāva- janma-nāśa-vikalpanāt || iti [ViP 1.22.60] tad etad akṣarākhyaṃ para-brahma nityam akhilaṃ jagat tu āvirbhāvādibhedavad ity arthaḥ | tatrāvirbhāva-tirobhāvādikatvenaiva pūrveṣāṃ brahmādīnāṃ tad-antaḥpāta-vyapadeśo na vastuta ity arthaḥ | atha sadā sva-dhāmni virājamānatvena kṣara-rūpato mūrtatvādinā cākṣarato'pi vilakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ rūpaṃ bhagavataḥ paramaṃ svarūpam iti punar ucyate | sarva-śakti-mayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇo'param | mūrtaṃ tad yogibhiḥ pūrvaṃ yogārambheṣu cintyate ||[ViP 1.22.61] sa paraḥ sarva-śaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaram | mūrtaṃ brahma mahā-bhāga sarva-brahma-mayo hariḥ || [ViP 1.22.63] tatra sarvam idaṃ protam otaṃ caivākhilaṃ jagat || [ViP 1.22.64] iti | brahma-sākṣāt-kārāt pūrvaṃ yogibhiś cintyate | tathā brahmaṇaḥ samanantaram upāsanānukrameṇa yathāgre'kṣarād anantaraṃ tad uktam, yathā - brahma-bhūtaḥ prasannātmety [Gītā 18.55] ādyānusāreṇa brahma[va]sākṣātkārānantarāvirbhāvī ca sa ity arthaḥ | yataḥ sarvāsāṃ śaktīnāṃ svarūpa-bhūtādīnāṃ paramāśrayaḥ | ataeva sarva-brahma- mayo'khaṇḍa-brahma-svarūpaś ca | akṣarākhyasya pūrvasya śakti-hīnatvena khaṇḍatvāt | yad vā ataeva sarva-veda-vedya ity arthaḥ | tata eva ca tatra sarvam ity ādīti | evaṃ - yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ | ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || ity ādi [Gītā 15.18] śrī-gītopaniṣad api yojyā | atra yadyapi kūṭastho'kṣara ucyate ity [Gītā 15.16] akṣara-śabdena śuddha- jīva eva prastūyate tathāpi para-brahma eva ca lakṣaṇam | akṣaraṃ paramaṃ brahma [Gītā 8.3] iti tac ca tatra pūrvoktam iti | anayoś cinmātra- vastutvenaikārthatvād iti tad etad abhipretya mallānām aśanir nṝṇāṃ naravara ity ādau mūrtasyaiva svayaṃ bhagavata eva lakṣaṇatvaṃ [tal- lakṣyatvaṃ] sākṣād evāha tattvaṃ paraṃ yoginām [BhP 10.43.17] iti | yogināṃ catuḥsanādīnām iti || || 10.43 || śrī-śukaḥ || 100 ||

[१०१] अतएव श्रीमद्-भागवतस्य निगम-कल्प-तरु-परम-फल-भूतस्य श्रैष्ठ्ये सत्य् अपि तथाभूतस्यापि भगवद्-आख्य-परम-तत्त्वस्योत्कर्ष- विद्या-रूपत्वाद् एव परम-श्रैष्ठ्यम् आह -- धर्मः प्रोज्झित-कैतवो ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं ताप-त्रयोन्मूलनम् । श्रीमद्-भागवते महा-मुनि-कृते किं वा परैर् ईश्वरः सद्यो हृद्य् अवरुध्यते ऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस् तत्-क्षणात् ॥ [भ्प् १.१.२] अत्र यस् तावद् धर्मो निरूप्यते स खलु स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिर् अधोक्षजे इत्य् [भ्प् १.२.६] आदिकया अतः पुम्भिर् द्विज-श्रेष्ठा वर्णाश्रम-विभागशः । स्वानुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर् हरि-तोषणम् ॥ [भ्प् १.२.१३] इत्य् अन्तया रीत्या भगवत्-सन्तोषणैक-तात्पर्येण शुद्ध-भक्त्य्- उत्पादकतया निरूपणात् परम एव । यतः सोऽपि तद्-एक-तात्पर्यत्वात् प्रकर्षेण उज्झितं कैतवं फलाभिसन्धि-लक्सणं कपटं यस्मिन् तथाभूतः । प्र-शब्देन सालोक्यादि-सर्व-प्रकार-मोक्षाभिसन्धिर् अपि निरस्तः । यत एवासौ तद्-एक-तात्पर्यत्वेन निर्मत्सराणां फल- कामुकस्यैव परोत्कर्षासहनं मत्सरः तद्-रहितानाम् एव तद्- उपलक्षणत्वेन पश्व्-आलम्भने, दयालूनाम् एव च सतां स्व-धर्म- पराणां विधीयते इति एवम् ईदृश-स्पष्टम् अनुक्तवतः कर्म-शास्त्राद् उपासना-शास्त्राच् चास्य तत्-तत्-प्रतिपादकांशे श्रैष्ठ्यम् उक्तम् । उभयत्रैव धर्मोत्पत्तेः । तद् एवं सति साक्षात् कीर्तनादि-रूपस्य वार्ता ति दूरत एव आस्ताम् इति भावः । अथ ज्ञान-काण्ड-शाखेभ्योऽप्य् अस्य पूर्ववत् श्रैष्ठ्यम् आह वेद्यम् इति । भगवद्-भक्ति-निरपेक्ष-प्रायेषु तेषु प्रतिपादितम् अपि श्रेयः-सृतिं भक्तिम् उदस्य [भ्प् १०.१४.४] इत्य्-आदि-न्यायेन वेद्यं निश्चेयं भवतीत्य् अत्रैव वेद्यम् इत्य् अर्थः । ताप-त्रयम् उन्मूलयति तन्-मूल-भूताविद्या-पर्यन्तं खण्डयतीति तथा शिवं परमानन्दं ददात्य् अनुभावयतीति तथा । अन्यत्र मुक्ताव् अनुभवामनने ह्य् अपुरुषार्थत्वापातः स्यात् इति तन्-मननाद् अत्र तु वैशिष्ट्यम् इति । न चास्य तत्-तद्-दुर्लभ-वस्तु-साधनत्वे तादृश-निरूपण- सौष्ठवम् एव कारणम् । अपि तु स्वरूपम् अपीत्य् आह श्रीमद्-भागवत इति । श्रीमद्-भागवतत्वं भगवत्-प्रतिपादकत्वं श्रीमत्त्वं श्री-भगवन्-नामादेर् इव तादृश- स्वभाविक-शक्तिमत्त्वम् । नित्य-योगे मतुप् । अतएव समस्ततयैव निर्दिश्य नीलोत्पलादिवत्त्वन्-नामत्वम् एव बोधितम् । अन्यथा त्व् अविमृष्ट- विधेयांश-दोषः स्यात् । अत उक्तं श्री-गारुडे - ग्रन्थोऽष्टादश-साहस्रः श्रीमद्-भागवताभिधः । इति टीकाकृद्भिर् अपि श्री-भागवताभिधः सुर-तरुर् इति । अतः क्वचित् केवल-भागवताख्यत्वं तु सत्य-भामा भामा इतिवत् । तादृश- प्रभावत्वे कारणं परम-श्रेष्ठ-कर्तृत्वम् अप्य् आह । महामुनिः श्री- भगवान् तस्यैव परम-विचार-पारङ्गत-महा-प्रभाव-गण- शिरोमणित्वाच् च । स मुनिर् भूत्वा समचिन्तयद् इति श्रुतेः । तेन प्रथमं चतुः-श्लोकी-रूपेण सङ्क्षेपतः प्रकाशिते कस्मै येन विभाषितोऽयम् इत्य् [भ्प् १२.१३.१९][*एन्द्नोते #३४] आद्य्-अनुसारेन सम्पूर्ण एव प्रकाशिते । तद् एवं श्रैष्ठ्य-जातम् अन्यत्रापि प्रायः सम्भवतु नाम सर्व-ज्ञान- शास्त्र-परम-ज्ञेय-पुरुषार्थ-शिरोमणि-श्री-भगवत्-साक्षात्कारस् तत्रैव सुलभ इति वदन् सर्वोर्ध-प्रभावम् आह किं वेति । परैः शास्त्रैस् तद्-उक्त- साधनैर् वा ईश्वरो भगवान् हृदि किं वा सद्य एवावरुध्यते स्थिरीक्रियते । वा-शब्दः कटाक्षे । किन्तु विलम्बेन कथञ्चिद् एव । अत्र तु शुश्रूषुभिः श्रोतुम् इच्छद्भिर् एव तत्-क्षणाद् अवरुध्यते । ननु इदमे एव तर्हि सर्वे किम् इति न शृण्वन्ति तत्राह कृतिभिर् इति सुकृतिभिर् इत्य् अर्थः । श्रवणेच्छा तु तादृश-सुकृतिं विना नोत्पद्यत इति भावः । अथवा अपरैर् मोक्ष-पर्यन्त-कामना-रहितेश्वराराधन-लक्षण-धर्म- ब्रह्म-साक्षात्कारादिभिर् उक्तैर् अनुक्तैर् वा साध्यैस् तैर् अत्र किं वा कियद् वा माहात्म्यम् उपपन्नम् इत्य् अर्थः । यतो य ईश्वरः कृतिभिः कथञ्चित् तत्- तत्-साधनानुक्रम-लब्धया भक्त्या कृतार्थैः सद्यस् तद्-एक-क्षणम् एव व्याप्य हृदि स्थिरीक्रैयते स एवात्र श्रोतुम् इच्छद्भिर् एव तत्-क्षणम् आरभ्य सर्वदैवेति । तस्माद् अत्र काण्ड-त्रय-रहस्यस्य प्रव्यक्त- प्रैत्पादनादेर् विशेषत ईश्वराकर्षि-विद्या-रूपत्वाच् च इदम् एव सर्व- शास्त्रेभ्यः श्रेष्ठम् । अतएवात्र इति पदस्य त्रिर्-उक्तिः कृता । सा हि निर्धारणार्थेति । अतो नित्यम् एतद् एव सर्वैर् एव श्रोतव्यम् इति भावः ॥ ॥ १.१ ॥ वेद-व्यासं श्री-शुकम् ॥ १०१ ॥

[101] ataeva śrīmad-bhāgavatasya nigama-kalpa-taru-parama-phala-bhūtasya śraiṣṭhye saty api tathābhūtasyāpi bhagavad-ākhya-parama-tattvasyotkarṣa- vidyā-rūpatvād eva parama-śraiṣṭhyam āha -- dharmaḥ projjhita-kaitavo 'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃ vedyaṃ vāstavam atra vastu śivadaṃ tāpa-trayonmūlanam | śrīmad-bhāgavate mahā-muni-kṛte kiṃ vā parair īśvaraḥ sadyo hṛdy avarudhyate 'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhis tat-kṣaṇāt || [BhP 1.1.2] atra yas tāvad dharmo nirūpyate sa khalu sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktir adhokṣaje ity [BhP 1.2.6] ādikayā ataḥ pumbhir dvija-śreṣṭhā varṇāśrama-vibhāgaśaḥ | svānuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhir hari-toṣaṇam || [BhP 1.2.13] ity antayā rītyā bhagavat-santoṣaṇaika-tātparyeṇa śuddha-bhakty- utpādakatayā nirūpaṇāt parama eva | yataḥ so'pi tad-eka-tātparyatvāt prakarṣeṇa ujjhitaṃ kaitavaṃ phalābhisandhi-laksaṇaṃ kapaṭaṃ yasmin tathābhūtaḥ | pra-śabdena sālokyādi-sarva-prakāra-mokṣābhisandhir api nirastaḥ | yata evāsau tad-eka-tātparyatvena nirmatsarāṇāṃ phala- kāmukasyaiva parotkarṣāsahanaṃ matsaraḥ tad-rahitānām eva tad- upalakṣaṇatvena paśv-ālambhane, dayālūnām eva ca satāṃ sva-dharma- parāṇāṃ vidhīyate iti evam īdṛśa-spaṣṭam anuktavataḥ karma-śāstrād upāsanā-śāstrāc cāsya tat-tat-pratipādakāṃśe śraiṣṭhyam uktam | ubhayatraiva dharmotpatteḥ | tad evaṃ sati sākṣāt kīrtanādi-rūpasya vārtā ti dūrata eva āstām iti bhāvaḥ | atha jñāna-kāṇḍa-śākhebhyo'py asya pūrvavat śraiṣṭhyam āha vedyam iti | bhagavad-bhakti-nirapekṣa-prāyeṣu teṣu pratipāditam api śreyaḥ-sṛtiṃ bhaktim udasya [BhP 10.14.4] ity-ādi-nyāyena vedyaṃ niśceyaṃ bhavatīty atraiva vedyam ity arthaḥ | tāpa-trayam unmūlayati tan-mūla-bhūtāvidyā-paryantaṃ khaṇḍayatīti tathā śivaṃ paramānandaṃ dadāty anubhāvayatīti tathā | anyatra muktāv anubhavāmanane hy apuruṣārthatvāpātaḥ syāt iti tan-mananād atra tu vaiśiṣṭyam iti | na cāsya tat-tad-durlabha-vastu-sādhanatve tādṛśa-nirūpaṇa- sauṣṭhavam eva kāraṇam | api tu svarūpam apīty āha śrīmad-bhāgavata iti | śrīmad-bhāgavatatvaṃ bhagavat-pratipādakatvaṃ śrīmattvaṃ śrī-bhagavan-nāmāder iva tādṛśa- svabhāvika-śaktimattvam | nitya-yoge matup | ataeva samastatayaiva nirdiśya nīlotpalādivattvan-nāmatvam eva bodhitam | anyathā tv avimṛṣṭa- vidheyāṃśa-doṣaḥ syāt | ata uktaṃ śrī-gāruḍe - grantho'ṣṭādaśa-sāhasraḥ śrīmad-bhāgavatābhidhaḥ | iti ṭīkākṛdbhir api śrī-bhāgavatābhidhaḥ sura-tarur iti | ataḥ kvacit kevala-bhāgavatākhyatvaṃ tu satya-bhāmā bhāmā itivat | tādṛśa- prabhāvatve kāraṇaṃ parama-śreṣṭha-kartṛtvam apy āha | mahāmuniḥ śrī- bhagavān tasyaiva parama-vicāra-pāraṅgata-mahā-prabhāva-gaṇa- śiromaṇitvāc ca | sa munir bhūtvā samacintayad iti śruteḥ | tena prathamaṃ catuḥ-ślokī-rūpeṇa saṅkṣepataḥ prakāśite kasmai yena vibhāṣito'yam ity [BhP 12.13.19][*ENDNOTE #34] ādy-anusārena sampūrṇa eva prakāśite | tad evaṃ śraiṣṭhya-jātam anyatrāpi prāyaḥ sambhavatu nāma sarva-jñāna- śāstra-parama-jñeya-puruṣārtha-śiromaṇi-śrī-bhagavat-sākṣātkāras tatraiva sulabha iti vadan sarvordha-prabhāvam āha kiṃ veti | paraiḥ śāstrais tad-ukta- sādhanair vā īśvaro bhagavān hṛdi kiṃ vā sadya evāvarudhyate sthirīkriyate | vā-śabdaḥ kaṭākṣe | kintu vilambena kathañcid eva | atra tu śuśrūṣubhiḥ śrotum icchadbhir eva tat-kṣaṇād avarudhyate | nanu idame eva tarhi sarve kim iti na śṛṇvanti tatrāha kṛtibhir iti sukṛtibhir ity arthaḥ | śravaṇecchā tu tādṛśa-sukṛtiṃ vinā notpadyata iti bhāvaḥ | athavā aparair mokṣa-paryanta-kāmanā-rahiteśvarārādhana-lakṣaṇa-dharma- brahma-sākṣātkārādibhir uktair anuktair vā sādhyais tair atra kiṃ vā kiyad vā māhātmyam upapannam ity arthaḥ | yato ya īśvaraḥ kṛtibhiḥ kathañcit tat- tat-sādhanānukrama-labdhayā bhaktyā kṛtārthaiḥ sadyas tad-eka-kṣaṇam eva vyāpya hṛdi sthirīkraiyate sa evātra śrotum icchadbhir eva tat-kṣaṇam ārabhya sarvadaiveti | tasmād atra kāṇḍa-traya-rahasyasya pravyakta- praitpādanāder viśeṣata īśvarākarṣi-vidyā-rūpatvāc ca idam eva sarva- śāstrebhyaḥ śreṣṭham | ataevātra iti padasya trir-uktiḥ kṛtā | sā hi nirdhāraṇārtheti | ato nityam etad eva sarvair eva śrotavyam iti bhāvaḥ || || 1.1 || veda-vyāsaṃ śrī-śukam || 101 ||

[१०२] तद् एवं श्री-शुक-हृदयम् अपि सङ्गमितं स्यात् । अतश् चतुःश्लोकी-प्रसङ्गेऽपि श्री-भगवान् एवार्थः । स हि स्व-ज्ञानाद्य्-उपदेशेन स्वम् एवोपदिदेश । तत्र परम-भागवताय ब्रह्मणे श्रीमद्-भागवताख्यं निजं शास्त्रम् उपदेष्टुं तत्-प्रतिपाद्यतमं वस्तु-चतुष्टयं प्रतिजानीते । ज्ञानं परम-गुह्यं मे यद् विज्ञान-समन्वितम् । सरहस्यं तद्-अङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ [भ्प् २.९.३०] मे मम भगवतो ज्ञानं शब्द-द्वारा याथार्थ्य-निर्धारणं मया गदितं सत् गृहाण इत्य् अन्यो न जानातीति भावः । यतः परम-गुह्यं ह्य् अज्ञानाद् अपि रहस्यतमं मुक्तानाम् अपि सिद्धानाम् [भ्प् ६.१४.५] इत्य् आदेः । तच् च विज्ञानेन तद्-अनुभावेनापि युक्तं गृहाण । न चैतावद् एव । किं च सरहस्यं तत्रापि रहस्यं यत् किम् अप्य् अस्ति तेनापि सहितम् । तच् च प्रेम- भक्ति-रूपम् इत्य् अग्रे व्यञ्जयिष्यते । तथा तद्-अङ्गं च गृहाण । तच् च सति त्व् अपराधाख्य-विघ्ने न झटिति ।विज्ञान-रहस्ये प्रकटयेत् । तस्मात् तस्य ज्ञानस्य सहायं च गृहाणेत्य् अर्थः । तच् च श्रवणादि-भक्ति-रूपम् इत्य् अग्रे व्यञ्जयिष्यते । यद् वा स-रहस्यम् इति तद्-अङ्गस्यैव विशेषणं ज्ञेयम् । हृदेर् इव मिथः संवर्धकयोर् एकत्रावस्थानात् ॥

[102] tad evaṃ śrī-śuka-hṛdayam api saṅgamitaṃ syāt | ataś catuḥślokī-prasaṅge'pi śrī-bhagavān evārthaḥ | sa hi sva-jñānādy-upadeśena svam evopadideśa | tatra parama-bhāgavatāya brahmaṇe śrīmad-bhāgavatākhyaṃ nijaṃ śāstram upadeṣṭuṃ tat-pratipādyatamaṃ vastu-catuṣṭayaṃ pratijānīte | jñānaṃ parama-guhyaṃ me yad vijñāna-samanvitam | sarahasyaṃ tad-aṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā || [BhP 2.9.30] me mama bhagavato jñānaṃ śabda-dvārā yāthārthya-nirdhāraṇaṃ mayā gaditaṃ sat gṛhāṇa ity anyo na jānātīti bhāvaḥ | yataḥ parama-guhyaṃ hy ajñānād api rahasyatamaṃ muktānām api siddhānām [BhP 6.14.5] ity ādeḥ | tac ca vijñānena tad-anubhāvenāpi yuktaṃ gṛhāṇa | na caitāvad eva | kiṃ ca sarahasyaṃ tatrāpi rahasyaṃ yat kim apy asti tenāpi sahitam | tac ca prema- bhakti-rūpam ity agre vyañjayiṣyate | tathā tad-aṅgaṃ ca gṛhāṇa | tac ca sati tv aparādhākhya-vighne na jhaṭiti |vijñāna-rahasye prakaṭayet | tasmāt tasya jñānasya sahāyaṃ ca gṛhāṇety arthaḥ | tac ca śravaṇādi-bhakti-rūpam ity agre vyañjayiṣyate | yad vā sa-rahasyam iti tad-aṅgasyaiva viśeṣaṇaṃ jñeyam | hṛder iva mithaḥ saṃvardhakayor ekatrāvasthānāt ||