Sections 73–84

[७३] तस्मात् केवल-तन्-माधुर्य-तात्पर्यत्वेनैव प्रीतित्वे सिद्धे तात्पर्यान्तरादौ सति प्रीतेर् अस्मयग्-आविर्भाव इति सिद्धम् । स च द्विविधः । तद्-आभासस्यैवोदयः ईषद्-उद्गमश् च । अन्त्यश् च द्विविधः । कदाचिद् उद्भवत्-तच्-छवि-मात्रत्वं तस्या एवोदयावस्था च । तत्र यत्रान्य- तात्पर्यं तत्र तद्-आभासत्वम् । यत्र प्रीति-तात्पर्याभावस् तत्र कदाचिद् उद्भवत्-तच्- (पगे ४१) -छवि-मात्रत्वम् । यत्र तत्-तात्पर्यम् अन्यासङ्गस् तु दैवात् तत्र तस्या उदयावस्था च । अन्यासङ्गस्य गौणत्वम् । तच् च द्विविधम् । नष्ट-प्रायत्वम् आभास-मात्रत्वं च । तयोः पूर्वत्र तस्याः प्रथमोदयावस्था । उत्तरत्र प्रकटोदयावस्था । तस्मात् प्रथमोदय- पर्यन्त एवासम्यग्-आविर्भावः । प्रकटोदयस्य तु सम्यक्त्वम् एव । यत्र त्व् अन्यासङ्ग एव न विद्यते तत्र दर्शित-प्रभाव-नामान आविर्भावा ज्ञेयाः । तत्र प्रकटोदयम् आरभ्यैव भक्त्य्-आरब्धेऽपवर्गे जीवन्- मुक्ताः । प्राप्तायां भगवत्-पार्षदतायां परमम् उक्ताः । नित्य-पार्षदास् तु नित्य-मुक्ता ज्ञेयाः । तत्राभासम् आह- एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध-भावो भक्त्या द्रवद्-धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । औत्कण्ठ्य-बाष्प-कलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्त-बडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते ॥ [भ्प् ३.२८.३४] एवं पूर्वोक्त-योग-मिश्र-भक्त्य्-अनुष्ठानेन हरौ प्रतिलब्ध-भावो भवति । तत्र लिङ्गं भक्तेत्यादि । भक्त्या स्मरणादिना अपि एवम् अपि लब्ध- ध्येय-मधुरत्वस्य भावेन तादृशतापन्नं तस्य चित्तं शनकैर् वियुङ्क्ते विमुक्तम् अपि भवति । येन योगाङ्गतया भक्तिर् अनुष्ठिता, तस्मात् कैवल्येच्छा-कैतव्-दोषाद् एवेति भावः । यथोक्तं -धर्मः प्रोज्झितः कैतवोऽत्र परमः [भ्प् १.१.२] इत्य् अत्र प्र-शब्देन मोक्षाभिसन्धिर् अपि कैतवम् इति । अतएव बडिश-शब्देन काठिन्यम् अरसवित्त्वं दाम्भिकत्वं स्वार्थ-मात्र-साधनत्वं च व्यञ्जितम् । शुद्ध-भक्तास् तु न कदाचित् तया तं ध्येयं त्यजन्ति । यथोक्तं राज्ञा - धौतात्मा पुरुषः कृष्ण- पाद-मूलं न मुञ्चति । मुक्त-सर्व-परिक्लेशः पान्थः स्व-शरणं यथा ॥ [भ्प् २.८.६] इति । श्री-नारदेन च- न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन् मुकुन्द-सेव्य् अन्यवद् अङ्ग संसृतिम् । स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्य्-उपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रस-ग्रहो जनः ॥ [भ्प् १.५.१९] इति । यो रस-ग्रहः स तु न त्यजतीत्य् अनेनान्येषां लौह-पाषाणादि-तुल्यत्वं सूचितम् । न तु भगवान् अपि ततोऽन्यथा कुर्यात् । यद् उक्तं श्री-ब्रह्मणा - भक्त्या गृहीत-चरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्व-पुंसाम् ॥ [भ्प् ३.९.५] इति । अतएव पूर्वत्र स्व-पुंसाम् इत्य् अत्र स्वेति विशेषणम् । तद् एवम् आभासोदाहरणे श्री-कपिल-देवस्यैव वाक्यं भक्त्या पुमान् जात-विरागः [भ्प् ३.२५.२६] इत्य् आदिकम् अपि ज्ञेयम् । तथा हि, अस्य पूर्वत्र श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति [भ्प् ३.२५.२५] इति भक्ति-मात्रं दर्शितम् । उत्तरत्र तस्या लक्षणे पृष्टे तल्-लक्षणं वदतानेन भक्तिर् सिद्धेर् गरीयसी [भ्प् ३.२५.३२] इति । नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद् [भ्प् ३.२५.३४] इति च मोक्ष- निरपेक्षतयैव तस्य मुख्याभिधेयत्वम् उक्तम् । जरयत्य् आशु या कोषम् [भ्प् ३.३५.३३] इति च माया-कोष-ध्वंसनस्य तु तद्-आनुषङ्गिक-गुणत्वम् उक्तम् । अत्र भक्त्या पुमान् इत्य् आदौ तु तादृश्या अपि तस्या भक्तेर् ज्ञानादि- साहाय्येनैव मोक्ष-मात्र-साधकत्वम् उक्त्वा गौणाभिधेयत्वम् उक्तम् । तस्माद् अत्रापि तस्याः (पगे ४२) भक्तेर् आभास एव प्रथमतो दर्शितः । एवं दृष्ट्वा तम् अवनौ सर्व ईक्षणाह्लाद-विक्लवाः । दण्डवत् पतिता राजæ छनैर् उत्थाय तुष्टुवुः ॥ [भ्प् ६.९.३] इत्य् अत्रापि वृत्राख्य-शत्रु-नाश-स्वाराज्य-प्राप्ति-तात्पर्यवतां देवानां भक्त्य्-आभासत्वम् उदाहार्यम् । ॥ ६.९ ॥ श्री-कपिल-देवः ॥ ७३ ॥ [७४] अथ कदाचिद् उद्भवत्-तच्-छवि-मात्रत्वम् आह- सकृन् मनः कृष्ण-पदारविन्दयोर् निवेशितं तद्-गुण-रागि यैर् इह । न ते यमं पाश-भृतश् च तद्-भटान् स्वप्ने ऽपि पश्यन्ति हि चीर्ण-निष्कृताः ॥ [भ्प् ६.१.१९] रागो रञ्जन-मात्रम्, न तु तद्-गुण-माधुरी-याथार्थ्य-ज्ञानेन साक्षात् प्रीतिः । अतएव तत्र तात्पर्याभावात् सकृद् अपीत्य् उक्तम् । तथाप्य् अस्त्य् अजामिलादिभ्यो विशेष इत्य् आह न ते यमम् इत्य् आदि । ॥ ६.१ ॥ श्री-शुकः ॥ ७४ ॥

[73] tasmāt kevala-tan-mādhurya-tātparyatvenaiva prītitve siddhe tātparyāntarādau sati prīter asmayag-āvirbhāva iti siddham | sa ca dvividhaḥ | tad-ābhāsasyaivodayaḥ īṣad-udgamaś ca | antyaś ca dvividhaḥ | kadācid udbhavat-tac-chavi-mātratvaṃ tasyā evodayāvasthā ca | tatra yatrānya- tātparyaṃ tatra tad-ābhāsatvam | yatra prīti-tātparyābhāvas tatra kadācid udbhavat-tac- (page 41) -chavi-mātratvam | yatra tat-tātparyam anyāsaṅgas tu daivāt tatra tasyā udayāvasthā ca | anyāsaṅgasya gauṇatvam | tac ca dvividham | naṣṭa-prāyatvam ābhāsa-mātratvaṃ ca | tayoḥ pūrvatra tasyāḥ prathamodayāvasthā | uttaratra prakaṭodayāvasthā | tasmāt prathamodaya- paryanta evāsamyag-āvirbhāvaḥ | prakaṭodayasya tu samyaktvam eva | yatra tv anyāsaṅga eva na vidyate tatra darśita-prabhāva-nāmāna āvirbhāvā jñeyāḥ | tatra prakaṭodayam ārabhyaiva bhakty-ārabdhe'pavarge jīvan- muktāḥ | prāptāyāṃ bhagavat-pārṣadatāyāṃ paramam uktāḥ | nitya-pārṣadās tu nitya-muktā jñeyāḥ | tatrābhāsam āha- evaṃ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt | autkaṇṭhya-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānas tac cāpi citta-baḍiśaṃ śanakair viyuṅkte || [BhP 3.28.34] evaṃ pūrvokta-yoga-miśra-bhakty-anuṣṭhānena harau pratilabdha-bhāvo bhavati | tatra liṅgaṃ bhaktetyādi | bhaktyā smaraṇādinā api evam api labdha- dhyeya-madhuratvasya bhāvena tādṛśatāpannaṃ tasya cittaṃ śanakair viyuṅkte vimuktam api bhavati | yena yogāṅgatayā bhaktir anuṣṭhitā, tasmāt kaivalyecchā-kaitav-doṣād eveti bhāvaḥ | yathoktaṃ -dharmaḥ projjhitaḥ kaitavo'tra paramaḥ [BhP 1.1.2] ity atra pra-śabdena mokṣābhisandhir api kaitavam iti | ataeva baḍiśa-śabdena kāṭhinyam arasavittvaṃ dāmbhikatvaṃ svārtha-mātra-sādhanatvaṃ ca vyañjitam | śuddha-bhaktās tu na kadācit tayā taṃ dhyeyaṃ tyajanti | yathoktaṃ rājñā - dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa- pāda-mūlaṃ na muñcati | mukta-sarva-parikleśaḥ pānthaḥ sva-śaraṇaṃ yathā || [BhP 2.8.6] iti | śrī-nāradena ca- na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukunda-sevy anyavad aṅga saṃsṛtim | smaran mukundāṅghry-upagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasa-graho janaḥ || [BhP 1.5.19] iti | yo rasa-grahaḥ sa tu na tyajatīty anenānyeṣāṃ lauha-pāṣāṇādi-tulyatvaṃ sūcitam | na tu bhagavān api tato'nyathā kuryāt | yad uktaṃ śrī-brahmaṇā - bhaktyā gṛhīta-caraṇaḥ parayā ca teṣāṃ nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhāt sva-puṃsām || [BhP 3.9.5] iti | ataeva pūrvatra sva-puṃsām ity atra sveti viśeṣaṇam | tad evam ābhāsodāharaṇe śrī-kapila-devasyaiva vākyaṃ bhaktyā pumān jāta-virāgaḥ [BhP 3.25.26] ity ādikam api jñeyam | tathā hi, asya pūrvatra śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati [BhP 3.25.25] iti bhakti-mātraṃ darśitam | uttaratra tasyā lakṣaṇe pṛṣṭe tal-lakṣaṇaṃ vadatānena bhaktir siddher garīyasī [BhP 3.25.32] iti | naikātmatāṃ me spṛhayanti kecid [BhP 3.25.34] iti ca mokṣa- nirapekṣatayaiva tasya mukhyābhidheyatvam uktam | jarayaty āśu yā koṣam [BhP 3.35.33] iti ca māyā-koṣa-dhvaṃsanasya tu tad-ānuṣaṅgika-guṇatvam uktam | atra bhaktyā pumān ity ādau tu tādṛśyā api tasyā bhakter jñānādi- sāhāyyenaiva mokṣa-mātra-sādhakatvam uktvā gauṇābhidheyatvam uktam | tasmād atrāpi tasyāḥ (page 42) bhakter ābhāsa eva prathamato darśitaḥ | evaṃ dṛṣṭvā tam avanau sarva īkṣaṇāhlāda-viklavāḥ | daṇḍavat patitā rājaæ chanair utthāya tuṣṭuvuḥ || [BhP 6.9.3] ity atrāpi vṛtrākhya-śatru-nāśa-svārājya-prāpti-tātparyavatāṃ devānāṃ bhakty-ābhāsatvam udāhāryam | || 6.9 || śrī-kapila-devaḥ || 73 || [74] atha kadācid udbhavat-tac-chavi-mātratvam āha- sakṛn manaḥ kṛṣṇa-padāravindayor niveśitaṃ tad-guṇa-rāgi yair iha | na te yamaṃ pāśa-bhṛtaś ca tad-bhaṭān svapne 'pi paśyanti hi cīrṇa-niṣkṛtāḥ || [BhP 6.1.19] rāgo rañjana-mātram, na tu tad-guṇa-mādhurī-yāthārthya-jñānena sākṣāt prītiḥ | ataeva tatra tātparyābhāvāt sakṛd apīty uktam | tathāpy asty ajāmilādibhyo viśeṣa ity āha na te yamam ity ādi | || 6.1 || śrī-śukaḥ || 74 ||

[७५] अथ प्रथ्मोदयावस्थाम् आह- यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गम् ऊढम् । व्रजन्ति तत् पारम-हंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्न् अहिंसोपशमः स्व-धर्मः ॥ [भ्प् १.१८.२२] अन्त्यं पारमहंस्यं भागवत-परमहंसत्वम् । तस्यानुषङ्गिको गुणः यस्मिन्न् इति । ॥ १.१८ ॥ श्री-सूतः ॥ ७५ ॥

[75] atha prathmodayāvasthām āha- yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍham | vrajanti tat pārama-haṃsyam antyaṃ yasminn ahiṃsopaśamaḥ sva-dharmaḥ || [BhP 1.18.22] antyaṃ pāramahaṃsyaṃ bhāgavata-paramahaṃsatvam | tasyānuṣaṅgiko guṇaḥ yasminn iti | || 1.18 || śrī-sūtaḥ || 75 ||

[७६] प्रकटोदयावस्थां श्री-प्रियव्रतम् अधिकृत्याह - प्रियव्रतो भागवतआत्मारामः कथं मुने । गृहे ऽरमत यन्-मूलः कर्म-बन्धः पराभवः ॥ [भ्प् ५.१.१] इत्य् आदेः । संशयो ऽयं महान् ब्रह्मन् दारागार-सुतादिषु । सक्तस्य यत् सिद्धिर् अभूत् कृष्णे च मतिर् अच्युता ॥ [भ्प् ५.१.४] इत्य् अन्त्यस्य राज-प्रश्नस्यानन्तरेण गद्येन - बाढम् उक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्-चरणारविन्द-मकरन्द- रस आवेशित-चेतसो भागवत-परमहंस-दयित-कथां किञ्चिद् अन्तराय- विहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति [भ्प् ५.१.५] इति । टीका च-अङ्गीकृत्य परिहरति बाढम् इति । बाढम् अभिनिवेशादिकं नास्तीति सत्यम् एव तथापि विघ्न-वशेन तेषां प्रवृत्तिः पूर्वाभ्यास-बलेन पुनर् निवृत्तिश् च सङ्गच्छत इत्य् आह भगवत इत्य् आदिका । अतएवोक्तं पृथुं प्रति श्री-विष्णुना । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो; न विक्रियन्ते मयि बद्ध-सौहृदाः [भ्प् ४.२०.२१] इति । अगस्त्यस्य चेन्द्रद्युम्ने स्वावमाननया न कोपः । किन्तु वैष्णवोचित-महद्-आदर-चर्यायाः परित्यागे शिक्षार्थम् एव मन्तव्यः । तयोर् अनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्न् इदं जगौ [भ्प् १०.१०.७] इतिवत् । अथ परीक्षितो ब्राह्मणावमानना तु श्री-कृष्णस्य तद्-व्याजेन स्व-पार्श्व- नयनेच्छात् एव । तस्यैव मे ऽघस्य परावरेशो व्यासक्त-चित्तस्य गृहेष्व् अभीक्ष्णम् । निर्वेद-मूलो द्विज-शाप-रूपो यत्र प्रसक्तो भयम् आशु धत्ते ॥ [भ्प् १.१९.१४] इति तद्-उक्तेः । एवम् अन्यत्रापि योजनीयम् । तस्माच् छ्री-प्रियव्रतस्यापि अभिनिवेशाद्य्- आसङ्गाभासत्वम् एवायातम् । तद् अपि दुःखदम् एव तद्-विधानाम् इति चाग्रे तन्-निर्वेदेन दर्शयिष्यते अहो असाध्व् अनुष्ठितम् [भ्प् ५.१.३७] इत्य् आदिना । ॥ ५.१ ॥ श्री-शुकः ॥ ७६ ॥

[76] prakaṭodayāvasthāṃ śrī-priyavratam adhikṛtyāha - priyavrato bhāgavataātmārāmaḥ kathaṃ mune | gṛhe 'ramata yan-mūlaḥ karma-bandhaḥ parābhavaḥ || [BhP 5.1.1] ity ādeḥ | saṃśayo 'yaṃ mahān brahman dārāgāra-sutādiṣu | saktasya yat siddhir abhūt kṛṣṇe ca matir acyutā || [BhP 5.1.4] ity antyasya rāja-praśnasyānantareṇa gadyena - bāḍham uktaṃ bhagavata uttamaślokasya śrīmac-caraṇāravinda-makaranda- rasa āveśita-cetaso bhāgavata-paramahaṃsa-dayita-kathāṃ kiñcid antarāya- vihatāṃ svāṃ śivatamāṃ padavīṃ na prāyeṇa hinvanti [BhP 5.1.5] iti | ṭīkā ca-aṅgīkṛtya pariharati bāḍham iti | bāḍham abhiniveśādikaṃ nāstīti satyam eva tathāpi vighna-vaśena teṣāṃ pravṛttiḥ pūrvābhyāsa-balena punar nivṛttiś ca saṅgacchata ity āha bhagavata ity ādikā | ataevoktaṃ pṛthuṃ prati śrī-viṣṇunā | dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo; na vikriyante mayi baddha-sauhṛdāḥ [BhP 4.20.21] iti | agastyasya cendradyumne svāvamānanayā na kopaḥ | kintu vaiṣṇavocita-mahad-ādara-caryāyāḥ parityāge śikṣārtham eva mantavyaḥ | tayor anugrahārthāya śāpaṃ dāsyann idaṃ jagau [BhP 10.10.7] itivat | atha parīkṣito brāhmaṇāvamānanā tu śrī-kṛṣṇasya tad-vyājena sva-pārśva- nayanecchāt eva | tasyaiva me 'ghasya parāvareśo vyāsakta-cittasya gṛheṣv abhīkṣṇam | nirveda-mūlo dvija-śāpa-rūpo yatra prasakto bhayam āśu dhatte || [BhP 1.19.14] iti tad-ukteḥ | evam anyatrāpi yojanīyam | tasmāc chrī-priyavratasyāpi abhiniveśādy- āsaṅgābhāsatvam evāyātam | tad api duḥkhadam eva tad-vidhānām iti cāgre tan-nirvedena darśayiṣyate aho asādhv anuṣṭhitam [BhP 5.1.37] ity ādinā | || 5.1 || śrī-śukaḥ || 76 ||

[७७] प्रकटोदयावस्थायाश् चिह्नान्तरम् आह- स उत्तम-श्लोक-पदारविन्दयोर् निषेवयाकिञ्चन-सङ्ग-लब्धया । तन्वन् परां निर्वृतिम् आत्मनो मुहुर् दुःसङ्ग-दीनस्य मनः शमं व्यधात् ॥ [भ्प् ७.४.४२] (पगे ४३) टीका च-आत्मनः परा निर्वृतिं तन्वन् दुःसङ्ग-दीनस्य अपि मनः शमं शान्तं व्यधायि इत्य् एषा । शमं स्व-मनसस् तुल्यम् इति वा व्याख्येयम् । ॥ ७.४ ॥ श्री-नारदो युधिष्ठिरं प्रति ॥ ७७ ॥

[77] prakaṭodayāvasthāyāś cihnāntaram āha- sa uttama-śloka-padāravindayor niṣevayākiñcana-saṅga-labdhayā | tanvan parāṃ nirvṛtim ātmano muhur duḥsaṅga-dīnasya manaḥ śamaṃ vyadhāt || [BhP 7.4.42] (page 43) ṭīkā ca-ātmanaḥ parā nirvṛtiṃ tanvan duḥsaṅga-dīnasya api manaḥ śamaṃ śāntaṃ vyadhāyi ity eṣā | śamaṃ sva-manasas tulyam iti vā vyākhyeyam | || 7.4 || śrī-nārado yudhiṣṭhiraṃ prati || 77 ||

[७८] अथ दर्शित-प्रभावास् तद्-आविर्भावास् तु श्री-शुक-देवादिषु द्रष्टव्याः । यथा च श्री-नारद-पञ्चरात्रे - भावोन्मत्तो हरेः किञ्चिन् न वेद सुखम् आत्मनः । दुःखं चेति महेशानि परमानन्द आप्लुतः ॥ इति । तद् एवं सभेदा प्रीत्याख्या भक्तिर् दर्शिता । एषा श्री-गीतोपनिषत्सु च स्वरूप-द्वारा गुण-द्वारा च कथिता- अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भाव-समन्विताः ॥ मच्-चित्ता मद्-गत-प्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश् च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ [गीता १०.८-९] इति । अथ श्री-भगवत्-प्रीति-लक्षण-वाक्यानां निष्कर्षः । निखिल-परमानन्द- चन्द्रिका-चन्द्रमसि सकल-भुवन-सौभाग्य-सार-सर्वस्व-सत्त्व- गुणोपजीव्यानन्त-विलास-मयामायिक-विशुद्ध-सत्त्वानवरतोल्लासाद् असमोर्ध्व-मधुरे श्री-भगवति कथम् अपि चित्तावताराद् अनपेक्षित- विधिः स्वरसत एव समुल्लसन्ती विषयान्तरैर् अनवच्छेद्या तात्पर्यान्तरम् असहमाना ह्लादिनी-सार-वृत्ति-विशेष-स्वरूप भगवद्-आनुकूल्यात्मक-तद्- अनुगत-तत्-स्पृहादि-मय-ज्ञान-विशेषाकारा तादृश-भक्त-मनो-वृत्ति-विशेष- देहा पीयूष-पूरतोऽपि सरसेन स्वेनैव स्व-देहं सरसयन्ती भक्त- कृतात्म-रहस्य-सङ्गोपनन-गुण-मय-रसना-बाष्प-मुक्तादि-व्यक्त- परिष्कारा सर्व-गुणैक-निधान-स्वभावा दासीकृताशेष-पुरुषार्थ- सम्पत्तिका भगवत्-पातिव्रत्य-व्रत-वर्या-पर्याकुला भगवन्- मनोहरणैकोपाय-हारि-रूपा भगवति भागवती प्रीतिस् तम् उपसेवमाना विराजत इति । सेयम् अखण्डापि निजालम्बनस्य भगवत आविर्भाव- तारतम्येन स्वयं तारतम्येनैवाविर्भवति । तद् एवं सति श्री-कृष्णस्यैव स्वयं-भगवत्त्वेन तत्-सन्दर्भे दर्शितत्वात् तत्रैव तस्या परा प्रतिष्ठिता । अतएव बाहुल्येन तत्-प्रीति-परिपाटीम् एवाधिकृत्य प्रक्रिया दर्शयितव्या । या च क्वचिद् अन्याधिकर्तव्या सा खलु कैमुत्येन तस्या एव पोषणार्थं ज्ञेया । अथ श्री-कृष्णे स्वयं भगवत्य् एवाविर्भाव-पूर्णत्व-दर्शनेन तस्याः पूर्णत्वं दर्शयति- अद्य नो जन्म-साफल्यं विद्यायास् तपसो दृशः । त्वया सङ्गम्य सद्-गत्या यद् अन्तः श्रेयसां परः ॥ [भ्प् १०.८४.२१] सतां त्वद्-एक-निष्ठानां तद्-विशेषाणां गत्या त्वया श्री-कृष्णआख्येन सङ्गम्य नोऽस्माकं वशिष्ठ-चतुः-सन-वामदेव-मार्कण्डेय-नारद- कृष्ण-द्वैपायनादीनां ब्रह्मानुभवतां भगवदीय-नाना-भक्ति-रस- विदां दृष्ट-नाना-भगवद्-आविर्भावानाम् अपि अद्य ईदृश- प्राकट्यावच्छिन्नेऽस्मिन्न् एवावसरे जन्मनः साफल्यं जातम् । यद् एव साफल्यं पूर्व-लब्धानां तत्-तद्-आविर्भाव-जात-तत्-तत्-साफल्य-रूपाणां श्रेयसां परम-पुरुषार्थानां परोऽन्तरः परमोऽवधिर् इति । ॥ १०.८४ ॥ महा-मुनयः श्री-भगवन्तम् ॥ ७८ ॥ (पगे ४४)

[78] atha darśita-prabhāvās tad-āvirbhāvās tu śrī-śuka-devādiṣu draṣṭavyāḥ | yathā ca śrī-nārada-pañcarātre - bhāvonmatto hareḥ kiñcin na veda sukham ātmanaḥ | duḥkhaṃ ceti maheśāni paramānanda āplutaḥ || iti | tad evaṃ sabhedā prītyākhyā bhaktir darśitā | eṣā śrī-gītopaniṣatsu ca svarūpa-dvārā guṇa-dvārā ca kathitā- ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate | iti matvā bhajante māṃ budhā bhāva-samanvitāḥ || mac-cittā mad-gata-prāṇā bodhayantaḥ parasparam | kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca || [Gītā 10.8-9] iti | atha śrī-bhagavat-prīti-lakṣaṇa-vākyānāṃ niṣkarṣaḥ | nikhila-paramānanda- candrikā-candramasi sakala-bhuvana-saubhāgya-sāra-sarvasva-sattva- guṇopajīvyānanta-vilāsa-mayāmāyika-viśuddha-sattvānavaratollāsād asamordhva-madhure śrī-bhagavati katham api cittāvatārād anapekṣita- vidhiḥ svarasata eva samullasantī viṣayāntarair anavacchedyā tātparyāntaram asahamānā hlādinī-sāra-vṛtti-viśeṣa-svarūpa bhagavad-ānukūlyātmaka-tad- anugata-tat-spṛhādi-maya-jñāna-viśeṣākārā tādṛśa-bhakta-mano-vṛtti-viśeṣa- dehā pīyūṣa-pūrato'pi sarasena svenaiva sva-dehaṃ sarasayantī bhakta- kṛtātma-rahasya-saṅgopanana-guṇa-maya-rasanā-bāṣpa-muktādi-vyakta- pariṣkārā sarva-guṇaika-nidhāna-svabhāvā dāsīkṛtāśeṣa-puruṣārtha- sampattikā bhagavat-pātivratya-vrata-varyā-paryākulā bhagavan- manoharaṇaikopāya-hāri-rūpā bhagavati bhāgavatī prītis tam upasevamānā virājata iti | seyam akhaṇḍāpi nijālambanasya bhagavata āvirbhāva- tāratamyena svayaṃ tāratamyenaivāvirbhavati | tad evaṃ sati śrī-kṛṣṇasyaiva svayaṃ-bhagavattvena tat-sandarbhe darśitatvāt tatraiva tasyā parā pratiṣṭhitā | ataeva bāhulyena tat-prīti-paripāṭīm evādhikṛtya prakriyā darśayitavyā | yā ca kvacid anyādhikartavyā sā khalu kaimutyena tasyā eva poṣaṇārthaṃ jñeyā | atha śrī-kṛṣṇe svayaṃ bhagavaty evāvirbhāva-pūrṇatva-darśanena tasyāḥ pūrṇatvaṃ darśayati- adya no janma-sāphalyaṃ vidyāyās tapaso dṛśaḥ | tvayā saṅgamya sad-gatyā yad antaḥ śreyasāṃ paraḥ || [BhP 10.84.21] satāṃ tvad-eka-niṣṭhānāṃ tad-viśeṣāṇāṃ gatyā tvayā śrī-kṛṣṇaākhyena saṅgamya no'smākaṃ vaśiṣṭha-catuḥ-sana-vāmadeva-mārkaṇḍeya-nārada- kṛṣṇa-dvaipāyanādīnāṃ brahmānubhavatāṃ bhagavadīya-nānā-bhakti-rasa- vidāṃ dṛṣṭa-nānā-bhagavad-āvirbhāvānām api adya īdṛśa- prākaṭyāvacchinne'sminn evāvasare janmanaḥ sāphalyaṃ jātam | yad eva sāphalyaṃ pūrva-labdhānāṃ tat-tad-āvirbhāva-jāta-tat-tat-sāphalya-rūpāṇāṃ śreyasāṃ parama-puruṣārthānāṃ paro'ntaraḥ paramo'vadhir iti | || 10.84 || mahā-munayaḥ śrī-bhagavantam || 78 || (page 44)

[७९] एवम् अन्यत्रापि - अथ ब्रह्मात्म-जैर् देवैः प्रजेशैर् आवृतो ऽभ्यगात् । भवश् च भूत-भव्येशो ययौ भूत-गणैर् वृतः ॥ [भ्प् ११.६.१] इत्य्-आदिकम् उपक्रम्याह -- व्यचक्षतावितृप्ताक्षः कृष्णम् अद्भुत-दर्शनम् । [भ्प् ११.६.५] इति । अत्राप्य् अद्भुतत्वं प्राकट्यान्तरापेक्षयैव ॥ ॥ ११.६ ॥ श्री-शुकः ॥ ७९ ॥

[79] evam anyatrāpi - atha brahmātma-jair devaiḥ prajeśair āvṛto 'bhyagāt | bhavaś ca bhūta-bhavyeśo yayau bhūta-gaṇair vṛtaḥ || [BhP 11.6.1] ity-ādikam upakramyāha -- vyacakṣatāvitṛptākṣaḥ kṛṣṇam adbhuta-darśanam | [BhP 11.6.5] iti | atrāpy adbhutatvaṃ prākaṭyāntarāpekṣayaiva || || 11.6 || śrī-śukaḥ || 79 ||

[८०] किं च--- यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् । विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम् ॥ [भ्प् ३.२.१२] स्वयोग-माया-बलं स्व-चिच्-छक्तेर् वीर्यम् । एतादृश-सौभाग्यस्यापि प्रकाशिकेयं भगवतीत्य् एवंविधं दर्शयताविष्कृतम् । सकल-स्व- वैभव-विद्वद्-गण-विस्मापनायेति भावः । न केवलम् एतावत् स्वस्यैव रूपान्तरे तादृशत्वाननुभवात् । तत्रापि प्रतिक्षणम् अप्य् अपूर्व-प्रकाशात् स्वस्यापि विस्मापनम् । यतः सौभगर्द्धेः परं पदं परा प्रतिष्ठा । ननु तस्य भूषणं त्व् अस्ति सौभग-हेतुर् इत्य् आह भूषणेति । कीदृशं मर्त्य-लीलौपायिकं नराकृतीत्य् अर्थः । तस्मात् सुतरां युक्तम् उक्तं श्री- महा-काल-पुराधिपेनापि द्विजात्मजा मे युवयोर् दिदृक्षुणा मयोपनीताः [भ्प् १०.८९.५८] इत्य् आदि । श्री-हरि-वंशे श्री-कृष्ण-वचनेन च मद्- दर्शनार्थं ते बाला हृतास् तेन महात्मना [ह्व् २.११४.८] इति । ॥ ३.२ ॥ श्रीमान् उद्धवो विदुरम् ॥ ८० ॥ [८१] अतएव परीक्षिद्-गुण-वर्णने तद्-गुणोपमात्वेनैकम् एकं गुणं श्री-राम- रमेशयोर् दर्शयित्वा सर्व-साद्गुण्योपमात्वेन श्री-कृष्णं दर्शयितुम् अत्यन्तोत्कर्ष-दृष्ट्याशङ्कमानैर् ब्राह्मणैः एष कृष्णम् अनुव्रतः [भ्प् १.१२.२४] इत्य् एवोक्तम् । न तु स इवेति । अतएव परम-प्रेम-जनक- स्वभावत्वम् अपि तस्य दृश्यते । विजय-रथ-कुटुम्बः [भ्प् १.९.३९] इत्य् आदौ, यम् इह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम् इत्य् अनन्तरं, ललित-गति-विलास-वल्गुहास- प्रणय-निरीक्षण-कल्पितोरुमानाः । कृत-मनु-कृत-वत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिम् अगन् किल यस्य गोप-वध्वः ॥ [भ्प् १.९.४०] तत्-स्वभाव-महिम्नः स्वारूप्य-प्रापणत्वं नाम क्रियानुत्कर्षः । यत एतावतोऽपि प्रेम्नो जनकत्वं दृश्यत इत्य् आह ललितेति । अत्र कृतानुकरणं नाम लीलाख्यो नायिकानुभावः । तद् उक्तं क्रियानुकरणं लीला [उन् १०.२८] इति । प्रकृतिं स्वभावम् । तादृश-प्रेमावेशो जातः । येन तत्-स्वभाव-निज- स्वभावयोर् ऐक्यम् एव तासु जातम् इत्य् अर्थः । यथा श्रीमद्-उज्ज्वल- नीलमणौ महा-भावोदाहरणम्- राधाया भवतश् च चित्त-जतुनी स्वेदैर् विलाप्य क्रमात् युञ्जन्न् अद्रि-निकुञ्ज-कुञ्जर-पते निर्धूत-भेद-भ्रमम् । चित्राय स्वयम् अन्वरञ्जयद् इह ब्रह्माण्ड-हर्म्योदरे भूयोभिर् नव-राग-हिङ्गुल-भरैः शृङ्गार-कारुः कृती ॥ [उन् १५.१५५] इति । ॥ १.९ ॥ भीष्मः श्री-भगवन्तम् ॥ ८१ ॥

[80] kiṃ ca--- yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam | vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam || [BhP 3.2.12] svayoga-māyā-balaṃ sva-cic-chakter vīryam | etādṛśa-saubhāgyasyāpi prakāśikeyaṃ bhagavatīty evaṃvidhaṃ darśayatāviṣkṛtam | sakala-sva- vaibhava-vidvad-gaṇa-vismāpanāyeti bhāvaḥ | na kevalam etāvat svasyaiva rūpāntare tādṛśatvānanubhavāt | tatrāpi pratikṣaṇam apy apūrva-prakāśāt svasyāpi vismāpanam | yataḥ saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ parā pratiṣṭhā | nanu tasya bhūṣaṇaṃ tv asti saubhaga-hetur ity āha bhūṣaṇeti | kīdṛśaṃ martya-līlaupāyikaṃ narākṛtīty arthaḥ | tasmāt sutarāṃ yuktam uktaṃ śrī- mahā-kāla-purādhipenāpi dvijātmajā me yuvayor didṛkṣuṇā mayopanītāḥ [BhP 10.89.58] ity ādi | śrī-hari-vaṃśe śrī-kṛṣṇa-vacanena ca mad- darśanārthaṃ te bālā hṛtās tena mahātmanā [HV 2.114.8] iti | || 3.2 || śrīmān uddhavo viduram || 80 || [81] ataeva parīkṣid-guṇa-varṇane tad-guṇopamātvenaikam ekaṃ guṇaṃ śrī-rāma- rameśayor darśayitvā sarva-sādguṇyopamātvena śrī-kṛṣṇaṃ darśayitum atyantotkarṣa-dṛṣṭyāśaṅkamānair brāhmaṇaiḥ eṣa kṛṣṇam anuvrataḥ [BhP 1.12.24] ity evoktam | na tu sa iveti | ataeva parama-prema-janaka- svabhāvatvam api tasya dṛśyate | vijaya-ratha-kuṭumbaḥ [BhP 1.9.39] ity ādau, yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ svarūpam ity anantaraṃ, lalita-gati-vilāsa-valguhāsa- praṇaya-nirīkṣaṇa-kalpitorumānāḥ | kṛta-manu-kṛta-vatya unmadāndhāḥ prakṛtim agan kila yasya gopa-vadhvaḥ || [BhP 1.9.40] tat-svabhāva-mahimnaḥ svārūpya-prāpaṇatvaṃ nāma kriyānutkarṣaḥ | yata etāvato'pi premno janakatvaṃ dṛśyata ity āha laliteti | atra kṛtānukaraṇaṃ nāma līlākhyo nāyikānubhāvaḥ | tad uktaṃ kriyānukaraṇaṃ līlā [UN 10.28] iti | prakṛtiṃ svabhāvam | tādṛśa-premāveśo jātaḥ | yena tat-svabhāva-nija- svabhāvayor aikyam eva tāsu jātam ity arthaḥ | yathā śrīmad-ujjvala- nīlamaṇau mahā-bhāvodāharaṇam- rādhāyā bhavataś ca citta-jatunī svedair vilāpya kramāt yuñjann adri-nikuñja-kuñjara-pate nirdhūta-bheda-bhramam | citrāya svayam anvarañjayad iha brahmāṇḍa-harmyodare bhūyobhir nava-rāga-hiṅgula-bharaiḥ śṛṅgāra-kāruḥ kṛtī || [UN 15.155] iti | || 1.9 || bhīṣmaḥ śrī-bhagavantam || 81 ||

[८२] तथा- यस्याननं मकर-कुण्डल-चारु-कर्ण- भ्राजत्-कपोल-सुभगं सविलास-हासम् । नित्योत्सवं न ततृपुर् दृशिभिः पिबन्त्यो नार्यो नराश् च मुदिताः कुपिता निमेश् च ॥ [भ्प् ९.२४.६५] (पगे ४५) टीका च-तत्र प्रदर्शनार्थं मुख-शोभाम् आह इत्य् आदिका । तद्- दर्शनेऽपि निमेष-कर्तृत्वेन निमेर् नियमे कुपिता बभूवुः । इयं खलु महाभावस्य गतिः । सा च तत्-स्वभावतः सिद्धेत्य् अभिधानाद् युक्तम् अत्रास्योदाहरणम् । ॥ ९.२४ ॥ श्री-शुकः ॥ ८२ ॥

[82] tathā- yasyānanaṃ makara-kuṇḍala-cāru-karṇa- bhrājat-kapola-subhagaṃ savilāsa-hāsam | nityotsavaṃ na tatṛpur dṛśibhiḥ pibantyo nāryo narāś ca muditāḥ kupitā nimeś ca || [BhP 9.24.65] (page 45) ṭīkā ca-tatra pradarśanārthaṃ mukha-śobhām āha ity ādikā | tad- darśane'pi nimeṣa-kartṛtvena nimer niyame kupitā babhūvuḥ | iyaṃ khalu mahābhāvasya gatiḥ | sā ca tat-svabhāvataḥ siddhety abhidhānād yuktam atrāsyodāharaṇam | || 9.24 || śrī-śukaḥ || 82 ||

[८३] किं च का स्त्र्य् अङ्ग ते कलपदायत इत्य् आदौ यद् गो-दिव्ज-द्रुम-मृगाः पुलकान्य् अभिभ्रन्न् [भ्प् १०.२९.४०] इति । अन्यत्र च अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस् तरूणाम् [भ्प् १०.२९.४०] इत्य् आदि । अतएवोक्तं श्री-बिल्वमङ्गलेन - सन्त्व् अवतारा बहवः पुष्कर-नाभस्य सर्वतो-भद्राः । कृष्णाद् अन्यः को वा लतास्व् अपि प्रेमदो भवति ॥ [क्क २.८५] इति । ॥ १०.२९ ॥ श्री-व्रज-देव्यः श्री-भगवन्तम् ॥ ८३ ॥

[83] kiṃ ca kā stry aṅga te kalapadāyata ity ādau yad go-divja-druma-mṛgāḥ pulakāny abhibhrann [BhP 10.29.40] iti | anyatra ca aspandanaṃ gatimatāṃ pulakas tarūṇām [BhP 10.29.40] ity ādi | ataevoktaṃ śrī-bilvamaṅgalena - santv avatārā bahavaḥ puṣkara-nābhasya sarvato-bhadrāḥ | kṛṣṇād anyaḥ ko vā latāsv api premado bhavati || [KKA 2.85] iti | || 10.29 || śrī-vraja-devyaḥ śrī-bhagavantam || 83 ||

[८४] तद् एवं श्री-भगवद्-आविर्भाव-तारतम्येन तत्-प्रीतेर् आविर्भाव- तारतम्यं दर्शितम् । अथ तस्या एव गुणान्तरोत्कर्ष-तारतम्येन तारतम्यान्तरं भेदाश् च दर्श्यन्ते । तत्र गुणाः द्विविधाः । भक्त-चित्त- संस्क्रिया-विशेषस्य हेतव एके, तद्-अभिमान-विशेषस्य हेतवश् चान्ये । तत्र पूर्वेषां गुणानां स्वरूपाणि तैस् तस्यास् तारतम्यं भेदाश् च यथा प्रीतिः खलु भक्त-चित्तम् उल्लासयति, ममतया योजयति, विस्रम्भयति, प्रियत्वातिशयेनाभिमानयति, द्रावयति, स्व-विषयं प्रत्य् अभिलाषातिशयेन योजयति, प्रतिक्षणम् एव स्व-विषयं नव-नवत्वेनानुभावयति, असमोर्ध्व-चमत्कारेणोन्मादयति च । तत्रोल्लास-मात्राधिक्य-व्यञ्जिका प्रीतिः रतिः यस्यां जातायां तद्-एक- तात्पर्यम् अन्यत्र तुच्छत्व-बुद्धिश् च जायते । ममतातिशयाविर्भावेन समृद्धा प्रीतिः प्रेमा । यस्मिन् जाते तत्-प्रीति-समृद्धिश् चान्यत्रापि दृश्यते । यथोक्तं मार्कडेये - मार्जार-भक्षिते दुःखं यादृशं गृह-कुक्कुटे । न तादृङ्-ममता-शून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥ इति । अतएव प्रेम-लक्षणायां भक्तौ प्रचुर-हेतुत्व-ज्ञापनार्थं ममताया एव भक्तित्व-निर्देशः पञ्चरात्रे - अनन्य-ममता विष्णौ ममता प्रेम-सङ्गता । भक्तिर् इत्य् उच्यते भीष्म-प्रह्लादोद्धव-नारदैः ॥ इति । अन्य-ममता-वर्जिता ममेत्य् अन्वयः । तद् उक्तं सत्त्व एवैक-मनसः [भ्प् ३.२५.३२] इत्य् एव-कारेण । अथ विस्रम्भातिशयात्मकः प्रेमा प्रणयः, यस्मिन् जाते सम्भ्रमादि- योग्यतायाम् अपि तद्-अभावः । प्रियत्वातिशयाभिमानेन कौटिल्याभास- पूर्वक-भाव-वैचित्रीं दधत् प्रणयो मानः । यस्मिन् जाते श्री-भगवान् अपि तत्-प्रणय-कोपात् प्रेम-मयं भयं भजते । चेतो-द्रवातिशयात्मकः प्रेमैव स्नेहः । यस्मिन् जाते तत्-सम्बन्धाभासेनापि महा-बाष्पादि- विकारः प्रिय-दर्शनाद्य्-अतृप्तिस् तस्य परम-सामर्थ्यादौ सत्य् अपि केषांचिद् अनिष्टाशङ्का च जायते । स्नेह एवाभिलाषातिशआत्मको रागः । यस्मिन् जाते क्षणिकस्यापि विरहस्यात्यन्तैवासहिष्णुता । तत्-संयोगे परं दुःखम् अपि सुखत्वेन भाति, तद्-वियोगे तद्-विपरीतम् । स एव रागोऽनुक्षणं स्व-विषयं नव-नवत्वेनानुभावयन् स्वयं च नव-नवीभवन्न् अनुरागः । यस्मिन् जाते परस्पर-वशीभावातिशयः । प्रेम-वैचित्त्यं तत्-सम्बन्धिन्य् अप्राणिन्य् अपि जन्म-लालसा । विप्रलम्भे विस्फूर्तिश् च जायते । अनुराग एवासमोर्ध्व- चमत्कारेणोन्मादको महा-भावः । यस्मिन् (पगे ४६) जाते योगे निमेषासहता कल्प-क्षणत्वम् इत्य् आदिकम् । वियोगे क्षण-कल्पत्वम् इत्य् आदिकम् । उभयत्र महोद्दीप्ताशेष-सात्त्विक-विकारादिकं जायते इति संस्कार- हेतवो गुणा दर्शिताः । अथ भक्ताभिमान-विशेष-हेतवो गुणास् तत्-कृताः प्रीतेर् भक्तानां च भेदास् तारतम्यं च यथा-सैव खलु प्रीतिर् भगवत्-स्वभाव- विशेषाविर्भाव-योगम् उपलभ्य कञ्चिद् अनुग्राह्यत्वेनाभिमानयति कञ्चिद् अनुकम्पित्वेन कञ्चिन् मित्रत्वेन, कञ्चित् प्रियात्वेन च । भगवत्-स्वभाव- विशेषाविर्भाव-हेतुश् च यस्य भगवत्-प्रिय-विशेषस्य सङ्गादिना लब्धा प्रीतिस् तस्य प्रीतेर् एव गुण-विशेषो बोद्धव्यः । नित्य-परिकराणां नित्यम् एव तद् द्वयम् । तत्रानुग्राह्यताभिमान-मयी प्रीतिर् भक्ति-शब्देन प्रसिद्धा । आराध्यत्वेन ज्ञानं भक्तिर् इति हि तद्-अनुगतम् । यथैवोक्तं माया-वैभवे - स्नेहानुबन्धो यस् तस्मिन् बहु-मान-पुरः-सरः । भक्तिर् इत्य् उच्यते सैव कारणं परमेशितुः ॥ इति । स्नेहोऽत्र प्रीति-मात्रम् । एवं पाद्मे - महित्व-बुद्धिर् भक्तिस् तु स्नेह- पूर्वाभिधीयते इति । तथापि भक्तेर् भगवति प्रीति-सामान्य-पर्यायता मुनिभिर् भक्त्या प्रयुज्यत इति पूर्वम् उक्तम् । क्वचिद् विशेष-वाचका अपि सामान्ये प्रयुज्यन्ते । जीव-सामान्ये नृप-भृति-शब्दवत् । क्वचिद् भक्त्य्-अतिशय- लक्षण-प्रेमण्य् अपि भक्ति-शब्द-प्र्योगो ब्राह्मण-गोष्ठीषु ब्राह्मण्यातिशयवति अयं ब्राह्मण इतिवत् । यथोक्तं पाञ्चरात्रे - माहात्म्य-ज्ञान-पूर्वस् तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिर् इति प्रोक्तस् तया सार्ष्ट्य्-आदि नान्यथा ॥ इति । मनो-गति-गमनादीनां तु तत्-सम्बन्धेनैव क्वचिद् भक्ति-शब्द- वाच्यतोक्ता । तद्-अनुग्राह्यताभिमान-मयी प्रीतिर् एव भक्ति-शब्दस्य मुख्योऽर्थः । ते चानुग्राह्याभिमानिनो द्विविधाः । पोषणम् अनुकम्पा चेत्य् अनुग्रहस्य द्वैविध्यात् । पोषणम् अत्र भगवता स्वरूप-द्वारा स्व- गुण-द्वारा चानन्दनम् । अनुकम्पा च पूर्णेऽपि स्वस्मिन् निज-सेवाद्य्- अभिलाषं सम्पाद्य सेवकादिषु सेवादि-सौभाग्य-सम्पादिका भगवदश् चित्तार्द्रतामयी तद्-उपकारेच्छा । तेषु द्विविधेषु केषुचिद् भगवति निर्ममाः केषुचित् सममाश् च । तत्र भगवति परमात्म-पर-ब्रह्म- भावेनानन्दनीयाभिमानिनो निर्ममा ज्ञानि-भक्ताः श्री-सनकादयः । तेषां तद्-अभिमानित्वेऽपि तत्र निर्ममत्वम् - सत्य् अपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस् त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः ॥ इतिवत् । तव चन्द्र-दर्शनवन् ममतां विनापि तेषां भगवद्-दर्शनं प्रीतिदं स्यात् । आनुकूल्यं चात्र तत्-प्रवणत्व-तत्-स्तुत्य्-आदिना ज्ञेयम् । एषां प्रीतिश् च ज्ञान-भक्त्य्-आख्या । ज्ञानत्वं ब्रह्म-घनत्वेनैवानुभवात् । एषैव शान्त्य्-आख्ययोच्यते । शम-प्रधानत्वात् । शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् [भ्प् ११.१९.३६] इति भगवद्-वाक्यम् । अथानुकम्प्याः सममा भक्ताः । एषां हि अस्माकं प्रभुर् अयम् इति भावेन ममतोद्भूता । एतद् अभिप्रेत्यैवानन्य-ममतेत्य् आदि-वक्तृत्वं केवल-भक्तानां श्री-भीष्मोद्धव-प्रह्लाद-नारदादीनाम् एवोक्तं न तु सनकादीनाम् अपि । अतो ममतोद्भवाद् एवानुकम्प्यास् तद्-अभिमानिनश् च ते । अनुकम्प्यत्वं त्रिविधं । पाल्यत्वं भृत्यत्वं लाल्यत्वं च । तत्-त्रैविध्येन क्रमात् ते श्री-भगवति पालक इति भावा द्वारका-प्रजादयः । सेव्य इति भावाः श्री-दारुकादि-सेवकाः गुरुर् इति भावाः श्री-प्रद्युम्न-गद- प्रभृति-पुत्रा नृजादय इति । एषां त्रिविधानाम् अपि प्रीतिर् भक्तिरे एव । पूर्वापेक्षया चैषां प्रीतेर् आनुकूल्यात्मताधिक्यादाव् ऋतज्ञानांशत्वेनास्याम् एव श्री-रसामृत-सिन्धौ प्रीतिर् इत्य् (पगे ४७) एवाख्या कृता । सा च भक्तिः क्रमेण पाल्यानाम् आश्रयात्मिका, भृत्यानां दास्यात्मिका, लाल्यानां प्रश्रयात्मिका ज्ञेया । या तु महद्-बुद्ध्या चित्तादर-लक्षण-भक्तिर् नमस्कारादि-कार्य-व्यङ्ग्या सा खलु प्रीतिर् न भवतीति नात्र गण्यते । तत्-तद्-भावं विनैव केवलादर-मयी प्रीतिश् चेद् भक्ति-सामान्यत्वेन ज्ञेया । अथ पुत्रोऽयम् इत्य् आदिभावेनानुकम्पित्वाभिमान-मयी प्रीइत्र् वात्सल्यम् । वत्सं वक्षो लातीति निरुक्तिर् हि तत्रैव झटिति प्रतीतिं गमयति । प्रीति-मात्रे तु तद्-उपलक्षणत्वेनैव प्रयोगः । लौकिक-रसज्ञाश् च केचिद् अत्रैव वत्सलाख्यं रसं मन्यन्ते । तथोदाहृतं श्री-देवहूत्याः पुत्र-वियोगे वत्से गौर् इव वत्सला [भ्प् ३.३३.२१] इति । तस्माद् वात्सल्यं श्री-व्रजेश्वरीणाम् । अथ मत्-सम-मधुर-शील-वचनयं निरुपाधिमत्-प्रणयाश्रय्-विशेष इति भावेन मित्रत्वाभिमान-मयी प्रीतिः मैत्र्य्-आख्या द्विविधाः । परस्पर- निरुपाधिकोपकार-रसिकता-मयी सौहृदाख्या । सह-विहार-शालि- प्रणयमयी सख्याख्या चेति । ततो मित्राणि च द्विविधानि । सुहृदः सखायश् चेति । तत्र सौहृदं श्री-युधिष्ठिर-भीष्म-द्रौपदी-पद्यादिष्व् अंशेन दृश्यते । सख्यं श्रीमद्-अर्जुन-श्रीदामादिषु । अथ कान्तोऽयम् इति प्रीतिः कान्त-भावः । एष एव प्रियता-शब्देन श्री- रसामृत-सिन्धौ परिभाषिता । प्रियाया भावः प्रियतेति । लौकिक-रसिकैर् अत्रैव रति-संज्ञा स्वीक्रियते । एष एव काम-तुल्यत्वात् श्री-गोपिकासु कामादि- शब्देनाप्य् अभिहितः । स्मराख्यकाम-विशेषस् त्व् अन्यः वैलक्षण्यात् । काम- सामान्यं खलु स्पृहा-सामान्यात्मकम् । प्रीति-सामान्यं तु विषयानुकूल्यात्मकस् तद्-अनुगत-विषय-स्पृहादिमयो ज्ञान-विशेष इति लक्षितम् । ततो द्वयोः सामान्य-प्राय-चेष्टत्वेऽपि काम-सामान्यस्य चेष्टा स्वीयानुकूल्य-तात्पर्या । तत्र कुत्रचिद् विषयानुकूल्यं च स्व-सुख-कार्य- भूतम् एवेति तत्र गौण-वृत्तिर् एव प्रीति-शब्दः । शुद्ध-प्रीति-मात्रस्य चेष्टा तु प्रियानुकूल्य-तात्पर्यैव । तत्र तद्-अनुगतम् एव चात्म-सुखम् इति मुख्य-वृत्तिर् एव प्रीति-शब्दः । अतएव यथा-पूर्वं सुख-प्रीति-सामान्ययोर् उल्लासात्मकतया साम्येऽप्य् आनुकूल्यांशेन प्रीति-सामान्यस्य वैशिष्ट्यं दर्शितम् । तथा काम-प्रीति- सामान्ययोर् अपि स्पृहा-विशेषात्मकतया साम्येऽपि तेनैव वैशिष्ट्यं सिद्धम् । अत्र तु - यत् ते सुजात-चरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु [भ्प् १०.३१.१९] इत्य् आदिभिर् अतिक्रम्यापि स्वानुकूल्यं प्रियानु (पगे ४८) कूल्य-तात्पर्यस्यैव दर्शितत्वात् शुद्ध-प्रीति-विशेष- रूपत्वम् एव लभ्यते । अतस् तद्-विशेषत्वं च स्पृहा-विशेषात्मकत्वात् सिद्धम् । ततोऽत्र श्री-कृष्ण-विषयत्वेन कुब्जादि-सम्बन्धि-कामवद् अप्राकृत-कामत्वस्याप्य् अनभ्युपगमे सति प्राकृत-कामत्वं तु सुतराम् असिद्धम् । तथा दर्शितं च - विक्रीडितं व्रज-वधूभिर् इदं च विष्णोः श्रद्धान्वितो यः शृणुयाद् अथ वर्णयेद् वा । भक्तिं परां भगवति परिलभ्य कामं हृद्-रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः ॥ [भ्प् १०.३३.४०] इत्य् अनेन । यद् विक्रीडितं खलु निज-श्रवण-द्वाराप्य् अन्येषां दूर-देश-काल- स्थितानाम् अपि शीघ्रम् एव यं कामम् अपनयत् परमं प्रेमाणं वितनोति । तत् पुनस् तत् काम-मयं न स्यात् । अपि तु परम-प्रेम-विशेष- मयम् एव । न हि पङ्केन पङ्कं क्षाल्यते । न तु स्वयम् अस्नेहः स्नेहयति । अतएव तस्य भावस्य शुद्ध-प्रेम-मयत्वं निगदेनैवोक्त्वा शुद्धत्वे हेतुतया पुनस् तेन भगवत्-प्रसादश् च दर्शितः । भगवान् आह ता वीक्ष्य शुद्ध-भाव-प्रसादितः [भ्प् १०.२२.१] इति । तस्यात्मराम-शिरोमणेस् तेन रमणं च दर्शितम्-कृत्वा तावन्तम् आत्मानम् [भ्प् १०.३३.१९] इत्य्-आदिभिः । वशीकृतत्वं च स्वयं दर्शितं-न पारयेऽहं निरवद्य-संयुजाम् [भ्प् १०.३२.२२] इत्य् आदिना । तत्र निरवद्येति प्रीतेः शुद्धत्वम् । स्व-साधुकृत्यम् इति परमोत्तमोत्कृष्टत्वम् । न पारय इति स्ववशीकारत्वम् । अतः शुद्ध- प्रेम-जातिषु तस्य परम्त्वाद् एव श्रीमद्-उद्धवेनाप्य् एवम् उक्तम्- वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च [भ्प् १०.४७.५८] इति । तस्मात् सर्वतः परमैव कान्त-भाव-रूपा प्रीतिर् इति स्थितम् । तद् एवं ज्ञान-भक्तिर् भक्तिर् वात्सल्यं मैत्री कान्त-भाव इति तद्- भावाभिमानयोर् भेदेन पञ्च-विधा प्रीतिः । एताश् च ज्ञान-भक्त्य्-आदयः क्वचित् मिश्रतयापि वर्तन्ते । तत्र श्री-भीष्मादौ ज्ञान-भक्त्य्-आश्रय- भक्ती । श्री-युधिष्ठिरे सौहृद्यान्तर्भूते आश्रय-भक्ति-वात्सल्ये । श्री- भीमस्य सख्यम् अपि । श्री-कुन्त्याम् आश्रय-भक्त्य्-अन्तर्भूतं वात्सल्यम् । श्री-वसुदेव-देवक्योर् भक्ति-सामान्य-वात्सल्ये । तथा तथा दर्शनात् । श्रीमद्-उद्धवस्य दास्यान्तर्भूतं सख्यं-त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा [भ्प् ११.११.४८] इति श्री-भगवद्-उक्तेः । श्री-बलदेवस्य सख्य-वात्सल्य- भक्तयः । तत्र वात्सल्य-सख्ये-- क्वचित् क्रीडा-परिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्य् आर्यं पाद-संवाहनादिभिः ॥ नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः । गृहीत-हस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतुः ॥ [भ्प् १०.१५.१४-१५] इत्य् आदिषु । भक्तिश् च प्रायो मायास्तु मे भर्तुः [भ्प् १०.१३.३७] इत्य्-आदि-तद्-उक्तिषु । अत्र च तस्य व्रजे सख्यान्तर्भूते वात्सल्य-सख्ये ऐश्वर्य-प्रकाश-मय- लीलाविष्कारात् । व्रजे तस्याग्रजत्वं श्री-वसुदेव-नन्दनयोर् भ्रातृत्व- प्रसिद्धेः । श्रीमन्-नन्देन पुत्रतया पालनाच् च । यथोक्तं-- भ्रातर् मम सुतः कच्चिन् मात्रा सह भवद्-व्रजे । तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्याम् उपलालितः ॥ [भ्प् १०.५.२७] इति । वदन्ति तावका ह्य् एते कुमारास् तेऽग्रजोऽप्ययम् [भ्प् १०.८.३४] इति च । एवं श्री-पट्ट-महिषीषु दास्य-मिश्रः कान्त-भावः । श्रीमद्-व्रज-देवीषु सख्य-मिश्र इत्य् आदिकं ज्ञेयम् । (पगे ४९) अथ तत्-तद्-भावाभिमानो विनां तु या प्रीतिः सा सामान्या तादृशत्वायोग्यानां भवति । यथा मिथिला-प्रयाण -- आनर्त-धन्व-कुरु-जाङ्गल-कङ्क-मत्स्य- पाञ्चाल-कुन्ति-मधु-केकय-कोशलार्णाः । अन्ये च तन्-मुख-सरोजम् उदार-हास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर् दृशिभिर् नृ-नार्यः ॥ [भ्प् १०.८६.२०] इत्य् अत्र केषांचित् । एते च निर्ममा ज्ञेयाः । किं च तेष्व् एतेषु भगवत्-प्रियेषु सामान्य-शान्तौ तटस्थाख्यौ । अनयोः प्रीतिश् च तटस्थाख्या । तेषु च पाल्य-भृत्यौ अनुगतौ । तयोर् भक्तिश् च सम्भ्रम-प्रीत्य्-आख्या । लाल्यादयस् तु बान्धवाः । तेषां प्रीतिश् च बान्धवताख्या ज्ञेया । तैर् एतैः प्रीति-भेदैः प्रिय-भेदान् प्रति स्वस्य भजनीयता-भेदा उक्ताः - येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् [भ्प् ३.२५.३८] इति । प्रियः कान्तः । आत्मा परमात्मा । सुतः पुत्र-भ्रातृजादि-रूपः अनुज-रूपश् च । सखा प्रणय-पूर्वकः सह खेलति यः । गुरु-पित्रादि-रूपः । सुहृदो द्विविधाः सम्बन्धिनो निरुपाधि-हित-कारिणश् च । तत्र पूर्वेषां प्रियत्वादौ प्रवेशाद् उत्तरे गृह्यन्ते । दैवम् इष्टम् आश्रयणीयः सेव्यश् चेत्य् अर्थः । एतान् भावांश् च विना सामान्य-प्रीति-विषय इति भावः । अथ पूर्वोक्ता रत्य्-आदि-भावा उदाह्रियन्ते । तत्र रतिम् आह- तत्रान्वहं कृष्ण-कथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्य् अङ्ग ममाभवद् रुचिः ॥ तस्मिंस् तदा लब्ध-रुचेर् महा-मते प्रियश्रवस्य् अस्खलिता मतिर् मम । ययाहम् एतत् सद्-असत् स्व-मायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ [भ्प् १.५.२६-२७] मयि शुद्ध-जीवे व्यष्टि-रूपं परे ब्रह्मणि च समष्टि-रूपम् अध्यारोपितम् । ॥ १.५ ॥ श्री-नारदः श्री-व्यासम् ॥ ८४ ॥

[84] tad evaṃ śrī-bhagavad-āvirbhāva-tāratamyena tat-prīter āvirbhāva- tāratamyaṃ darśitam | atha tasyā eva guṇāntarotkarṣa-tāratamyena tāratamyāntaraṃ bhedāś ca darśyante | tatra guṇāḥ dvividhāḥ | bhakta-citta- saṃskriyā-viśeṣasya hetava eke, tad-abhimāna-viśeṣasya hetavaś cānye | tatra pūrveṣāṃ guṇānāṃ svarūpāṇi tais tasyās tāratamyaṃ bhedāś ca yathā prītiḥ khalu bhakta-cittam ullāsayati, mamatayā yojayati, visrambhayati, priyatvātiśayenābhimānayati, drāvayati, sva-viṣayaṃ praty abhilāṣātiśayena yojayati, pratikṣaṇam eva sva-viṣayaṃ nava-navatvenānubhāvayati, asamordhva-camatkāreṇonmādayati ca | tatrollāsa-mātrādhikya-vyañjikā prītiḥ ratiḥ yasyāṃ jātāyāṃ tad-eka- tātparyam anyatra tucchatva-buddhiś ca jāyate | mamatātiśayāvirbhāvena samṛddhā prītiḥ premā | yasmin jāte tat-prīti-samṛddhiś cānyatrāpi dṛśyate | yathoktaṃ mārkaḍeye - mārjāra-bhakṣite duḥkhaṃ yādṛśaṃ gṛha-kukkuṭe | na tādṛṅ-mamatā-śūnye kalaviṅke'tha mūṣike || iti | ataeva prema-lakṣaṇāyāṃ bhaktau pracura-hetutva-jñāpanārthaṃ mamatāyā eva bhaktitva-nirdeśaḥ pañcarātre - ananya-mamatā viṣṇau mamatā prema-saṅgatā | bhaktir ity ucyate bhīṣma-prahlādoddhava-nāradaiḥ || iti | anya-mamatā-varjitā mamety anvayaḥ | tad uktaṃ sattva evaika-manasaḥ [BhP 3.25.32] ity eva-kāreṇa | atha visrambhātiśayātmakaḥ premā praṇayaḥ, yasmin jāte sambhramādi- yogyatāyām api tad-abhāvaḥ | priyatvātiśayābhimānena kauṭilyābhāsa- pūrvaka-bhāva-vaicitrīṃ dadhat praṇayo mānaḥ | yasmin jāte śrī-bhagavān api tat-praṇaya-kopāt prema-mayaṃ bhayaṃ bhajate | ceto-dravātiśayātmakaḥ premaiva snehaḥ | yasmin jāte tat-sambandhābhāsenāpi mahā-bāṣpādi- vikāraḥ priya-darśanādy-atṛptis tasya parama-sāmarthyādau saty api keṣāṃcid aniṣṭāśaṅkā ca jāyate | sneha evābhilāṣātiśaātmako rāgaḥ | yasmin jāte kṣaṇikasyāpi virahasyātyantaivāsahiṣṇutā | tat-saṃyoge paraṃ duḥkham api sukhatvena bhāti, tad-viyoge tad-viparītam | sa eva rāgo'nukṣaṇaṃ sva-viṣayaṃ nava-navatvenānubhāvayan svayaṃ ca nava-navībhavann anurāgaḥ | yasmin jāte paraspara-vaśībhāvātiśayaḥ | prema-vaicittyaṃ tat-sambandhiny aprāṇiny api janma-lālasā | vipralambhe visphūrtiś ca jāyate | anurāga evāsamordhva- camatkāreṇonmādako mahā-bhāvaḥ | yasmin (page 46) jāte yoge nimeṣāsahatā kalpa-kṣaṇatvam ity ādikam | viyoge kṣaṇa-kalpatvam ity ādikam | ubhayatra mahoddīptāśeṣa-sāttvika-vikārādikaṃ jāyate iti saṃskāra- hetavo guṇā darśitāḥ | atha bhaktābhimāna-viśeṣa-hetavo guṇās tat-kṛtāḥ prīter bhaktānāṃ ca bhedās tāratamyaṃ ca yathā-saiva khalu prītir bhagavat-svabhāva- viśeṣāvirbhāva-yogam upalabhya kañcid anugrāhyatvenābhimānayati kañcid anukampitvena kañcin mitratvena, kañcit priyātvena ca | bhagavat-svabhāva- viśeṣāvirbhāva-hetuś ca yasya bhagavat-priya-viśeṣasya saṅgādinā labdhā prītis tasya prīter eva guṇa-viśeṣo boddhavyaḥ | nitya-parikarāṇāṃ nityam eva tad dvayam | tatrānugrāhyatābhimāna-mayī prītir bhakti-śabdena prasiddhā | ārādhyatvena jñānaṃ bhaktir iti hi tad-anugatam | yathaivoktaṃ māyā-vaibhave - snehānubandho yas tasmin bahu-māna-puraḥ-saraḥ | bhaktir ity ucyate saiva kāraṇaṃ parameśituḥ || iti | sneho'tra prīti-mātram | evaṃ pādme - mahitva-buddhir bhaktis tu sneha- pūrvābhidhīyate iti | tathāpi bhakter bhagavati prīti-sāmānya-paryāyatā munibhir bhaktyā prayujyata iti pūrvam uktam | kvacid viśeṣa-vācakā api sāmānye prayujyante | jīva-sāmānye nṛpa-bhṛti-śabdavat | kvacid bhakty-atiśaya- lakṣaṇa-premaṇy api bhakti-śabda-pryogo brāhmaṇa-goṣṭhīṣu brāhmaṇyātiśayavati ayaṃ brāhmaṇa itivat | yathoktaṃ pāñcarātre - māhātmya-jñāna-pūrvas tu sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ | sneho bhaktir iti proktas tayā sārṣṭy-ādi nānyathā || iti | mano-gati-gamanādīnāṃ tu tat-sambandhenaiva kvacid bhakti-śabda- vācyatoktā | tad-anugrāhyatābhimāna-mayī prītir eva bhakti-śabdasya mukhyo'rthaḥ | te cānugrāhyābhimānino dvividhāḥ | poṣaṇam anukampā cety anugrahasya dvaividhyāt | poṣaṇam atra bhagavatā svarūpa-dvārā sva- guṇa-dvārā cānandanam | anukampā ca pūrṇe'pi svasmin nija-sevādy- abhilāṣaṃ sampādya sevakādiṣu sevādi-saubhāgya-sampādikā bhagavadaś cittārdratāmayī tad-upakārecchā | teṣu dvividheṣu keṣucid bhagavati nirmamāḥ keṣucit samamāś ca | tatra bhagavati paramātma-para-brahma- bhāvenānandanīyābhimānino nirmamā jñāni-bhaktāḥ śrī-sanakādayaḥ | teṣāṃ tad-abhimānitve'pi tatra nirmamatvam - saty api bhedāpagame nātha tavāhaṃ na māmakīnas tvam | sāmudro hi taraṅgaḥ kvacana samudro na tāraṅgaḥ || itivat | tava candra-darśanavan mamatāṃ vināpi teṣāṃ bhagavad-darśanaṃ prītidaṃ syāt | ānukūlyaṃ cātra tat-pravaṇatva-tat-stuty-ādinā jñeyam | eṣāṃ prītiś ca jñāna-bhakty-ākhyā | jñānatvaṃ brahma-ghanatvenaivānubhavāt | eṣaiva śānty-ākhyayocyate | śama-pradhānatvāt | śamo man-niṣṭhatā buddher [BhP 11.19.36] iti bhagavad-vākyam | athānukampyāḥ samamā bhaktāḥ | eṣāṃ hi asmākaṃ prabhur ayam iti bhāvena mamatodbhūtā | etad abhipretyaivānanya-mamatety ādi-vaktṛtvaṃ kevala-bhaktānāṃ śrī-bhīṣmoddhava-prahlāda-nāradādīnām evoktaṃ na tu sanakādīnām api | ato mamatodbhavād evānukampyās tad-abhimāninaś ca te | anukampyatvaṃ trividhaṃ | pālyatvaṃ bhṛtyatvaṃ lālyatvaṃ ca | tat-traividhyena kramāt te śrī-bhagavati pālaka iti bhāvā dvārakā-prajādayaḥ | sevya iti bhāvāḥ śrī-dārukādi-sevakāḥ gurur iti bhāvāḥ śrī-pradyumna-gada- prabhṛti-putrā nṛjādaya iti | eṣāṃ trividhānām api prītir bhaktire eva | pūrvāpekṣayā caiṣāṃ prīter ānukūlyātmatādhikyādāv ṛtajñānāṃśatvenāsyām eva śrī-rasāmṛta-sindhau prītir ity (page 47) evākhyā kṛtā | sā ca bhaktiḥ krameṇa pālyānām āśrayātmikā, bhṛtyānāṃ dāsyātmikā, lālyānāṃ praśrayātmikā jñeyā | yā tu mahad-buddhyā cittādara-lakṣaṇa-bhaktir namaskārādi-kārya-vyaṅgyā sā khalu prītir na bhavatīti nātra gaṇyate | tat-tad-bhāvaṃ vinaiva kevalādara-mayī prītiś ced bhakti-sāmānyatvena jñeyā | atha putro'yam ity ādibhāvenānukampitvābhimāna-mayī prīitr vātsalyam | vatsaṃ vakṣo lātīti niruktir hi tatraiva jhaṭiti pratītiṃ gamayati | prīti-mātre tu tad-upalakṣaṇatvenaiva prayogaḥ | laukika-rasajñāś ca kecid atraiva vatsalākhyaṃ rasaṃ manyante | tathodāhṛtaṃ śrī-devahūtyāḥ putra-viyoge vatse gaur iva vatsalā [BhP 3.33.21] iti | tasmād vātsalyaṃ śrī-vrajeśvarīṇām | atha mat-sama-madhura-śīla-vacanayaṃ nirupādhimat-praṇayāśray-viśeṣa iti bhāvena mitratvābhimāna-mayī prītiḥ maitry-ākhyā dvividhāḥ | paraspara- nirupādhikopakāra-rasikatā-mayī sauhṛdākhyā | saha-vihāra-śāli- praṇayamayī sakhyākhyā ceti | tato mitrāṇi ca dvividhāni | suhṛdaḥ sakhāyaś ceti | tatra sauhṛdaṃ śrī-yudhiṣṭhira-bhīṣma-draupadī-padyādiṣv aṃśena dṛśyate | sakhyaṃ śrīmad-arjuna-śrīdāmādiṣu | atha kānto'yam iti prītiḥ kānta-bhāvaḥ | eṣa eva priyatā-śabdena śrī- rasāmṛta-sindhau paribhāṣitā | priyāyā bhāvaḥ priyateti | laukika-rasikair atraiva rati-saṃjñā svīkriyate | eṣa eva kāma-tulyatvāt śrī-gopikāsu kāmādi- śabdenāpy abhihitaḥ | smarākhyakāma-viśeṣas tv anyaḥ vailakṣaṇyāt | kāma- sāmānyaṃ khalu spṛhā-sāmānyātmakam | prīti-sāmānyaṃ tu viṣayānukūlyātmakas tad-anugata-viṣaya-spṛhādimayo jñāna-viśeṣa iti lakṣitam | tato dvayoḥ sāmānya-prāya-ceṣṭatve'pi kāma-sāmānyasya ceṣṭā svīyānukūlya-tātparyā | tatra kutracid viṣayānukūlyaṃ ca sva-sukha-kārya- bhūtam eveti tatra gauṇa-vṛttir eva prīti-śabdaḥ | śuddha-prīti-mātrasya ceṣṭā tu priyānukūlya-tātparyaiva | tatra tad-anugatam eva cātma-sukham iti mukhya-vṛttir eva prīti-śabdaḥ | ataeva yathā-pūrvaṃ sukha-prīti-sāmānyayor ullāsātmakatayā sāmye'py ānukūlyāṃśena prīti-sāmānyasya vaiśiṣṭyaṃ darśitam | tathā kāma-prīti- sāmānyayor api spṛhā-viśeṣātmakatayā sāmye'pi tenaiva vaiśiṣṭyaṃ siddham | atra tu - yat te sujāta-caraṇāmburuhaṃ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu [BhP 10.31.19] ity ādibhir atikramyāpi svānukūlyaṃ priyānu (page 48) kūlya-tātparyasyaiva darśitatvāt śuddha-prīti-viśeṣa- rūpatvam eva labhyate | atas tad-viśeṣatvaṃ ca spṛhā-viśeṣātmakatvāt siddham | tato'tra śrī-kṛṣṇa-viṣayatvena kubjādi-sambandhi-kāmavad aprākṛta-kāmatvasyāpy anabhyupagame sati prākṛta-kāmatvaṃ tu sutarām asiddham | tathā darśitaṃ ca - vikrīḍitaṃ vraja-vadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ śraddhānvito yaḥ śṛṇuyād atha varṇayed vā | bhaktiṃ parāṃ bhagavati parilabhya kāmaṃ hṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ || [BhP 10.33.40] ity anena | yad vikrīḍitaṃ khalu nija-śravaṇa-dvārāpy anyeṣāṃ dūra-deśa-kāla- sthitānām api śīghram eva yaṃ kāmam apanayat paramaṃ premāṇaṃ vitanoti | tat punas tat kāma-mayaṃ na syāt | api tu parama-prema-viśeṣa- mayam eva | na hi paṅkena paṅkaṃ kṣālyate | na tu svayam asnehaḥ snehayati | ataeva tasya bhāvasya śuddha-prema-mayatvaṃ nigadenaivoktvā śuddhatve hetutayā punas tena bhagavat-prasādaś ca darśitaḥ | bhagavān āha tā vīkṣya śuddha-bhāva-prasāditaḥ [BhP 10.22.1] iti | tasyātmarāma-śiromaṇes tena ramaṇaṃ ca darśitam-kṛtvā tāvantam ātmānam [BhP 10.33.19] ity-ādibhiḥ | vaśīkṛtatvaṃ ca svayaṃ darśitaṃ-na pāraye'haṃ niravadya-saṃyujām [BhP 10.32.22] ity ādinā | tatra niravadyeti prīteḥ śuddhatvam | sva-sādhukṛtyam iti paramottamotkṛṣṭatvam | na pāraya iti svavaśīkāratvam | ataḥ śuddha- prema-jātiṣu tasya paramtvād eva śrīmad-uddhavenāpy evam uktam- vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca [BhP 10.47.58] iti | tasmāt sarvataḥ paramaiva kānta-bhāva-rūpā prītir iti sthitam | tad evaṃ jñāna-bhaktir bhaktir vātsalyaṃ maitrī kānta-bhāva iti tad- bhāvābhimānayor bhedena pañca-vidhā prītiḥ | etāś ca jñāna-bhakty-ādayaḥ kvacit miśratayāpi vartante | tatra śrī-bhīṣmādau jñāna-bhakty-āśraya- bhaktī | śrī-yudhiṣṭhire sauhṛdyāntarbhūte āśraya-bhakti-vātsalye | śrī- bhīmasya sakhyam api | śrī-kuntyām āśraya-bhakty-antarbhūtaṃ vātsalyam | śrī-vasudeva-devakyor bhakti-sāmānya-vātsalye | tathā tathā darśanāt | śrīmad-uddhavasya dāsyāntarbhūtaṃ sakhyaṃ-tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā [BhP 11.11.48] iti śrī-bhagavad-ukteḥ | śrī-baladevasya sakhya-vātsalya- bhaktayaḥ | tatra vātsalya-sakhye-- kvacit krīḍā-pariśrāntaṃ gopotsaṅgopabarhaṇam | svayaṃ viśramayaty āryaṃ pāda-saṃvāhanādibhiḥ || nṛtyato gāyataḥ kvāpi valgato yudhyato mithaḥ | gṛhīta-hastau gopālān hasantau praśaśaṃsatuḥ || [BhP 10.15.14-15] ity ādiṣu | bhaktiś ca prāyo māyāstu me bhartuḥ [BhP 10.13.37] ity-ādi-tad-uktiṣu | atra ca tasya vraje sakhyāntarbhūte vātsalya-sakhye aiśvarya-prakāśa-maya- līlāviṣkārāt | vraje tasyāgrajatvaṃ śrī-vasudeva-nandanayor bhrātṛtva- prasiddheḥ | śrīman-nandena putratayā pālanāc ca | yathoktaṃ-- bhrātar mama sutaḥ kaccin mātrā saha bhavad-vraje | tātaṃ bhavantaṃ manvāno bhavadbhyām upalālitaḥ || [BhP 10.5.27] iti | vadanti tāvakā hy ete kumārās te'grajo'pyayam [BhP 10.8.34] iti ca | evaṃ śrī-paṭṭa-mahiṣīṣu dāsya-miśraḥ kānta-bhāvaḥ | śrīmad-vraja-devīṣu sakhya-miśra ity ādikaṃ jñeyam | (page 49) atha tat-tad-bhāvābhimāno vināṃ tu yā prītiḥ sā sāmānyā tādṛśatvāyogyānāṃ bhavati | yathā mithilā-prayāṇa -- ānarta-dhanva-kuru-jāṅgala-kaṅka-matsya- pāñcāla-kunti-madhu-kekaya-kośalārṇāḥ | anye ca tan-mukha-sarojam udāra-hāsa- snigdhekṣaṇaṃ nṛpa papur dṛśibhir nṛ-nāryaḥ || [BhP 10.86.20] ity atra keṣāṃcit | ete ca nirmamā jñeyāḥ | kiṃ ca teṣv eteṣu bhagavat-priyeṣu sāmānya-śāntau taṭasthākhyau | anayoḥ prītiś ca taṭasthākhyā | teṣu ca pālya-bhṛtyau anugatau | tayor bhaktiś ca sambhrama-prīty-ākhyā | lālyādayas tu bāndhavāḥ | teṣāṃ prītiś ca bāndhavatākhyā jñeyā | tair etaiḥ prīti-bhedaiḥ priya-bhedān prati svasya bhajanīyatā-bhedā uktāḥ - yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam [BhP 3.25.38] iti | priyaḥ kāntaḥ | ātmā paramātmā | sutaḥ putra-bhrātṛjādi-rūpaḥ anuja-rūpaś ca | sakhā praṇaya-pūrvakaḥ saha khelati yaḥ | guru-pitrādi-rūpaḥ | suhṛdo dvividhāḥ sambandhino nirupādhi-hita-kāriṇaś ca | tatra pūrveṣāṃ priyatvādau praveśād uttare gṛhyante | daivam iṣṭam āśrayaṇīyaḥ sevyaś cety arthaḥ | etān bhāvāṃś ca vinā sāmānya-prīti-viṣaya iti bhāvaḥ | atha pūrvoktā raty-ādi-bhāvā udāhriyante | tatra ratim āha- tatrānvahaṃ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ | tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasy aṅga mamābhavad ruciḥ || tasmiṃs tadā labdha-rucer mahā-mate priyaśravasy askhalitā matir mama | yayāham etat sad-asat sva-māyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare || [BhP 1.5.26-27] mayi śuddha-jīve vyaṣṭi-rūpaṃ pare brahmaṇi ca samaṣṭi-rūpam adhyāropitam | || 1.5 || śrī-nāradaḥ śrī-vyāsam || 84 ||