Sections 58–68

[५८] इत्थम् एवाभिप्रेत्याह -- कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् । जगद्-धिताय सोऽप्य् अत्र देहीवाभाति मायया ॥ [भ्प् १०.१४.५५] एनं नौमीड्य तेऽभ्र-वपुषे इत्य् [भ्प् १०.१४.१] आदि-वर्णित-रूपम् अवेहि मत्- प्रसाद-लब्ध-विद्वत्तयैवानुभवो न तु तर्कादीनां विचारयेत्य् अर्थः । एवम्भूतोऽपि मायया कृपया जगद्-धिताय सर्वस्यापि स्वात्मानं प्रति चित्ताकर्षणाय देहीव जीव इवाभाति क्रीडति । इव-शब्देन श्री-कृष्णस् तु जीववत् पृथग्-देहं प्रविष्टवान् इति गम्यते । अतएव श्री-विग्रहस्य परम- पुरुषार्थ-लक्षणत्वम् उक्तं श्री-ध्रुवेण - सत्याशिषो हि भगवंस् तव पाद-पद्मम् आशीस् तथानुभजतः पुरुषार्थ-मूर्तेः [भ्प् ४.९.१७] इत्य् अत्र । टीका च - हे भगवन् पुरुषार्थः परमानन्दः स एव मूर्तिर् यस्य तस्य् अतव पाद-पद्मम् आशिषो राज्यादेः सकाशात् सत्या । आशीः परमार्थ-फलं हि निश्चितं कस्य तेन प्रकारेण त्वम् एव पुरुषार्थ इत्य् एवं निष्कामतया अनुभ्जतः । इत्य् एषा ॥ १०.१४ ॥ श्री-शुकः ॥५८॥

[58] ittham evābhipretyāha -- kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām | jagad-dhitāya so'py atra dehīvābhāti māyayā || [BhP 10.14.55] enaṃ naumīḍya te'bhra-vapuṣe ity [BhP 10.14.1] ādi-varṇita-rūpam avehi mat- prasāda-labdha-vidvattayaivānubhavo na tu tarkādīnāṃ vicārayety arthaḥ | evambhūto'pi māyayā kṛpayā jagad-dhitāya sarvasyāpi svātmānaṃ prati cittākarṣaṇāya dehīva jīva ivābhāti krīḍati | iva-śabdena śrī-kṛṣṇas tu jīvavat pṛthag-dehaṃ praviṣṭavān iti gamyate | ataeva śrī-vigrahasya parama- puruṣārtha-lakṣaṇatvam uktaṃ śrī-dhruveṇa - satyāśiṣo hi bhagavaṃs tava pāda-padmam āśīs tathānubhajataḥ puruṣārtha-mūrteḥ [BhP 4.9.17] ity atra | ṭīkā ca - he bhagavan puruṣārthaḥ paramānandaḥ sa eva mūrtir yasya tasy atava pāda-padmam āśiṣo rājyādeḥ sakāśāt satyā | āśīḥ paramārtha-phalaṃ hi niścitaṃ kasya tena prakāreṇa tvam eva puruṣārtha ity evaṃ niṣkāmatayā anubhjataḥ | ity eṣā || 10.14 || śrī-śukaḥ ||58||

[५९] अतः शब्द-प्रतिपाद्यं यद् ब्रह्म तच् छ्री-विग्रह एवेत्य् उपसंहार-योग्यं वाक्यम् आह - तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे । दर्शयाम् आस तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः ॥ [भ्प् ३.२१.७] तद् वपुर् दधत् प्रकाशयन्न् असौ शुक्लाख्यो भगवान् कृते युगे वर्तते । तद् एव शब्द-प्रतिपाद्यं ब्रह्म परम-तत्त्वं तं कर्दमं प्रति दर्शयामासेत्य् अर्थः ॥ ॥ ३.२१ ॥ श्री-मैत्रेयः ॥५९॥

[59] ataḥ śabda-pratipādyaṃ yad brahma tac chrī-vigraha evety upasaṃhāra-yogyaṃ vākyam āha - tāvat prasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge | darśayām āsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhad vapuḥ || [BhP 3.21.7] tad vapur dadhat prakāśayann asau śuklākhyo bhagavān kṛte yuge vartate | tad eva śabda-pratipādyaṃ brahma parama-tattvaṃ taṃ kardamaṃ prati darśayāmāsety arthaḥ || || 3.21 || śrī-maitreyaḥ ||59||

[६०] तद् एवं सिद्धे भगवतस् तादृशे वैलक्षण्ये दृश्यत्वात् घटवद् इत्य् आद्य- सद्-अनुमानं न सम्भवति कालात्ययोपदिष्टत्वात् । तद् एतद् अभिप्रेत्य तस्मिन् सत्यता-पुरस्कृतं षड्-भाव-विकाराद्य-भावं स्थापयन् पूर्ण- स्वरूपत्वम् अभुपगच्छति । एकस् त्वम् आत्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयं ज्योतिर् अनन्त आद्यः । नित्योऽक्षरोऽजस्र-सुखो निरञ्जनः पूर्णोऽद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृतः ॥ [भ्प् १०.१४.२०] नौमीड्य ते [भ्प् १०.१४.१] इत्य् आदिना स्तुत्यत्वेन प्रतिज्ञा-रूपोऽयम् अभ्र- वपुर्-आदि-लक्षणत्वम् एक एव सर्वेषाम् आत्मा परमाश्रयः । तद् उक्तम् - एकोऽसि प्रथमम् इति [भ्प् १०.१४.१८] इति च । कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् इति च [भ्प् १०.१४.५५] । यतस् त्वम् आत्मा तत एव सत्यः । परमाश्रयस्य सत्यताम् अबलम्ब्यैवान्येषां सत्यत्वात् त्वय्य् एव सत्यत्वस्य मुख्या विश्रान्तिर् इति भावः । तद् उक्तम् - सत्य-व्रतं सत्य-परम् इत्य् आदि [भ्प् १०.२.२६] । सत्ये प्रतिष्ठितः कृष्णः सत्यम् अत्र प्रतिष्ठितम् । सत्यात् सत्यं च गोविन्दस् तस्मात् सत्यो हि नामतः ॥ इत्य् उद्यम-पर्वणि [म्भ् ५.६८.१२] च । न च त्वयि जन्मादयो विकाराः सन्तीत्य् आह आद्यः कारणम् । एकोऽसि प्रथमम् इत्य् आदौ [भ्प् १०.१४.१८] तादृशत्व-दृष्टेः । अतो न जन्म, किन्तु प्रत्यक्षत्वं हरेर् जन्म न विकारः कथञ्चन इति पाद्म-रीतिकम् एव । अतएव स्कान्दे -- अविज्ञाय परं देहम् आनन्दात्मानम् अव्ययम् । आरोपयन्ति जनिमत् पञ्च-भूतात्मकं जडम् ॥ इति ॥ आद्यत्वे हेतुः । पुरुषः पुरुषाकार एव सन् पुराणः पुरापि नवः कार्यात् पूर्वम् अपि वर्तमान इत्य् अर्थः । श्रुतिश् च -- आत्मैवेदम् अग्र आसीत् पुरुष- विध [ऐतु १.१.१] इति । अतएव जन्मान्तरास्तित्व-लक्षणं विकारं वारयति नित्यः सनातन-मूर्तिः । तथा पूर्ववन् मध्यमाकारत्वेऽपि पूर्ण इति वृद्धिम् । अजस्र-सुखो नित्यम् एव सुख-रूप इति परिणामम् । सुखस्य पुंस्त्वं छान्दसं विज्ञानम् आनन्दं ब्रह्म [बौ ३.९.२८] इत्य् अत्रानन्दस्य नपुंसकत्ववत् । तथा अक्षर इत्य् अपक्षयम् । अमृत इति विनाशम् । पूर्णत्वे हेतुः । अनन्त अद्वय इति देश-काल-परिच्छेद-रहितः । वस्तु-परिच्छेद-रहितोऽपि । अन्यस्य तच्-छक्तित्वात् तं विनानवस्थानात् । अत्रामृतत्वोपपादनाय चतुर्विध- क्रिया-फलत्वं च वारयति । तत्रोत्पत्तिर् आद्य इत्य् अनेनैव निराकृता । शिष्ट- त्रयं स्वयंज्योतिर् निरञ्जन उपाधितो मुक्त इति पद-त्रयेण । तत्र च प्राप्तिः क्रियया ज्ञानेन वा भवेत् । क्रियया प्राप्तिर् आत्म-पदेनैव निराकृता, सर्व-प्रत्यग्-रूपत्वात् । तथा ज्ञानतः प्राप्तिं वारयति । स्वयंज्योतिर् इति । तद् उक्तं ब्रह्माणं प्रति श्री-भगवता मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् इति [भ्प् २.९.२२] । टीका च - एतच् च मत्-कृपयैव त्वया प्राप्तम् इत्य् आह । मनीषितम् इच्छा, तुभ्यं दातव्यम् इति या ममेच्छा तस्या अनुभावोऽयम् । कोऽसौ? तम् आह - मम लोकस्यावलोकनं यत् । इत्य् एषा । तद् उक्तम् - नित्याव्यक्तोऽपि भगवान् ईक्ष्यते निज-शक्तितः । इति ।[*एन्द्नोते #१६] ननु, श्री-भगवतोद्धवं प्रति वासुदेवो भगवताम् इत्य् आदिकं [भ्प् ११.१६.२९] विभूति-मध्ये गणयित्वा सर्वान्ते मनोविकारा एवैते [भ्प् ११.१६.४१] इत्य् उक्तम् । सत्यम् । तद्-गणनं प्राचुर्य-विवक्षया क्षत्रिणो गच्छन्तीतिवत् । तत्रैव हि - पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् । विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥ इत्य् अत्र [भ्प् ११.१६.३७] पर-शब्देन ब्रह्मापि तन्-मध्ये गणितम् अस्ति । तद् एवं प्राप्तिर् निषिद्धा । अथ विकृतिर् अपि तुषापाकरणेनावधातेन व्रीहीणाम् इवोपाध्यपाकरेणेन भवेत् । तच् चासङ्गत्वान् न सम्भवेद् इत्य् आह मुक्त उपाधित इति । तद् उक्तम् -विशुद्ध-ज्ञान-मूर्तये [भ्प् १०.२७.२१] विशुद्ध-विज्ञान-घनं [भ्प् १०.३७.२०] इत्य् आदौ च । तस्मान् मम निशित-शरैर् विभिद्यमान-त्वचि इत्यादिकं तु [भ्प् १.९.३४] मायिक-लीला-वर्णनम् एव । एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः केचनान्विताः । यत् स्व-वाचो विरुध्येत न नूनं ते समरन्त्य् अनु ॥ इत्य् आदि [भ्प् १०.७७.३०] न्यायेन वास्तवत्व-विरोधात् । तथा हि स्कान्दे - असङ्गश् चाव्ययोऽभेद्योऽनिग्राह्योऽशोष्य एव च । विद्धोऽसृग्-आचितो बद्ध इति विष्णुः प्रदृश्यते ॥ असुरान् मोहयन् देवः क्रीडत्य् एष सुरेष्व् अपि । मनुष्यान् मध्यया दृष्ट्या न मुक्तेषु कदाचन ॥ इति ॥ श्री-भीष्मस्य युद्ध-समये दैत्याविष्टत्वात् तथा भानं युक्तम् एवेति । किन्त्व् अधुना दुःस्वप्न-दुःखस्येव तस्य निवेदनं कृतम् इति ज्ञेयम् । संस्कारोऽपि किम् अतिशयाधानेन मलापाकारेण वा । तत्रातिशयाधानं पूर्णत्वेनैव निराकृतम् । मलापकरणं वारयति निरञ्जनः निर्मलः विशुद्ध-ज्ञान-मूर्तिर् इत्य् अर्थः ॥ १०.१४ ॥ श्री-ब्रह्मा ॥६०॥

[60] tad evaṃ siddhe bhagavatas tādṛśe vailakṣaṇye dṛśyatvāt ghaṭavad ity ādya- sad-anumānaṃ na sambhavati kālātyayopadiṣṭatvāt | tad etad abhipretya tasmin satyatā-puraskṛtaṃ ṣaḍ-bhāva-vikārādya-bhāvaṃ sthāpayan pūrṇa- svarūpatvam abhupagacchati | ekas tvam ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ satyaḥ svayaṃ jyotir ananta ādyaḥ | nityo'kṣaro'jasra-sukho nirañjanaḥ pūrṇo'dvayo mukta upādhito'mṛtaḥ || [BhP 10.14.20] naumīḍya te [BhP 10.14.1] ity ādinā stutyatvena pratijñā-rūpo'yam abhra- vapur-ādi-lakṣaṇatvam eka eva sarveṣām ātmā paramāśrayaḥ | tad uktam - eko'si prathamam iti [BhP 10.14.18] iti ca | kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām iti ca [BhP 10.14.55] | yatas tvam ātmā tata eva satyaḥ | paramāśrayasya satyatām abalambyaivānyeṣāṃ satyatvāt tvayy eva satyatvasya mukhyā viśrāntir iti bhāvaḥ | tad uktam - satya-vrataṃ satya-param ity ādi [BhP 10.2.26] | satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam | satyāt satyaṃ ca govindas tasmāt satyo hi nāmataḥ || ity udyama-parvaṇi [MBh 5.68.12] ca | na ca tvayi janmādayo vikārāḥ santīty āha ādyaḥ kāraṇam | eko'si prathamam ity ādau [BhP 10.14.18] tādṛśatva-dṛṣṭeḥ | ato na janma, kintu pratyakṣatvaṃ harer janma na vikāraḥ kathañcana iti pādma-rītikam eva | ataeva skānde -- avijñāya paraṃ deham ānandātmānam avyayam | āropayanti janimat pañca-bhūtātmakaṃ jaḍam || iti || ādyatve hetuḥ | puruṣaḥ puruṣākāra eva san purāṇaḥ purāpi navaḥ kāryāt pūrvam api vartamāna ity arthaḥ | śrutiś ca -- ātmaivedam agra āsīt puruṣa- vidha [AitU 1.1.1] iti | ataeva janmāntarāstitva-lakṣaṇaṃ vikāraṃ vārayati nityaḥ sanātana-mūrtiḥ | tathā pūrvavan madhyamākāratve'pi pūrṇa iti vṛddhim | ajasra-sukho nityam eva sukha-rūpa iti pariṇāmam | sukhasya puṃstvaṃ chāndasaṃ vijñānam ānandaṃ brahma [BAU 3.9.28] ity atrānandasya napuṃsakatvavat | tathā akṣara ity apakṣayam | amṛta iti vināśam | pūrṇatve hetuḥ | ananta advaya iti deśa-kāla-pariccheda-rahitaḥ | vastu-pariccheda-rahito'pi | anyasya tac-chaktitvāt taṃ vinānavasthānāt | atrāmṛtatvopapādanāya caturvidha- kriyā-phalatvaṃ ca vārayati | tatrotpattir ādya ity anenaiva nirākṛtā | śiṣṭa- trayaṃ svayaṃjyotir nirañjana upādhito mukta iti pada-trayeṇa | tatra ca prāptiḥ kriyayā jñānena vā bhavet | kriyayā prāptir ātma-padenaiva nirākṛtā, sarva-pratyag-rūpatvāt | tathā jñānataḥ prāptiṃ vārayati | svayaṃjyotir iti | tad uktaṃ brahmāṇaṃ prati śrī-bhagavatā manīṣitānubhāvo'yaṃ mama lokāvalokanam iti [BhP 2.9.22] | ṭīkā ca - etac ca mat-kṛpayaiva tvayā prāptam ity āha | manīṣitam icchā, tubhyaṃ dātavyam iti yā mamecchā tasyā anubhāvo'yam | ko'sau? tam āha - mama lokasyāvalokanaṃ yat | ity eṣā | tad uktam - nityāvyakto'pi bhagavān īkṣyate nija-śaktitaḥ | iti |[*ENDNOTE #16] nanu, śrī-bhagavatoddhavaṃ prati vāsudevo bhagavatām ity ādikaṃ [BhP 11.16.29] vibhūti-madhye gaṇayitvā sarvānte manovikārā evaite [BhP 11.16.41] ity uktam | satyam | tad-gaṇanaṃ prācurya-vivakṣayā kṣatriṇo gacchantītivat | tatraiva hi - pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṃ mahān | vikāraḥ puruṣo'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param || ity atra [BhP 11.16.37] para-śabdena brahmāpi tan-madhye gaṇitam asti | tad evaṃ prāptir niṣiddhā | atha vikṛtir api tuṣāpākaraṇenāvadhātena vrīhīṇām ivopādhyapākareṇena bhavet | tac cāsaṅgatvān na sambhaved ity āha mukta upādhita iti | tad uktam -viśuddha-jñāna-mūrtaye [BhP 10.27.21] viśuddha-vijñāna-ghanaṃ [BhP 10.37.20] ity ādau ca | tasmān mama niśita-śarair vibhidyamāna-tvaci ityādikaṃ tu [BhP 1.9.34] māyika-līlā-varṇanam eva | evaṃ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ kecanānvitāḥ | yat sva-vāco virudhyeta na nūnaṃ te samaranty anu || ity ādi [BhP 10.77.30] nyāyena vāstavatva-virodhāt | tathā hi skānde - asaṅgaś cāvyayo'bhedyo'nigrāhyo'śoṣya eva ca | viddho'sṛg-ācito baddha iti viṣṇuḥ pradṛśyate || asurān mohayan devaḥ krīḍaty eṣa sureṣv api | manuṣyān madhyayā dṛṣṭyā na mukteṣu kadācana || iti || śrī-bhīṣmasya yuddha-samaye daityāviṣṭatvāt tathā bhānaṃ yuktam eveti | kintv adhunā duḥsvapna-duḥkhasyeva tasya nivedanaṃ kṛtam iti jñeyam | saṃskāro'pi kim atiśayādhānena malāpākāreṇa vā | tatrātiśayādhānaṃ pūrṇatvenaiva nirākṛtam | malāpakaraṇaṃ vārayati nirañjanaḥ nirmalaḥ viśuddha-jñāna-mūrtir ity arthaḥ || 10.14 || śrī-brahmā ||60||

[६१] तद् एवं पूर्वं तद्-ऐश्वर्यादीनां स्वरूप-भूतत्वं साधितं तच् च तेषां स्वरूपान्तरङ्ग-धर्मत्वाद् युक्तम् । यथा ज्योतिर् अन्तरङ्ग-धर्मानां तदीय-शुक्लादि-गुणानां ज्योतिर्-भूतत्वम् एव, न तम आदिरूपत्वं तद्वत् । अथ श्री-विग्रहस्य पूर्ण-स्वरूप-लक्षणत्वं तद्वत् । अथ श्री-विग्रहस्य पूर्ण-स्वरूप-लक्षणत्वं साधितं, तच् च युक्तम्, सर्व-शक्ति-युक्त-परम- वस्त्व्-एक-रूपत्वात् तस्य । तत्र यो निजान्तरङ्ग-नित्य-धर्मः श्री- विग्रहतागमस् तत् तत् संस्थान-लक्षणस् तद् विशिष्टं परमानन्द- लक्षणं वस्त्व् एव श्री-विग्रहः । स एव चान्तरङ्ग-धर्मान्तराणां, ऐश्वर्यादीनाम् अपि नित्याश्रयत्वात् स्वयं भगवान्, यथा शुद्ध-खण्ड- लड्डुकम् । यतो यथा लड्डुकतागमक-संस्थान-विशिष्ट-खण्डम् एव लड्डुकं तद् एव खण्ड-स्वाभाविक-सौगन्ध्यादिमच् चेति लोकैः प्रतीयते प्रयुज्यते च तथा रूपं यद् एतत् [भ्प् ३.९.२] इत्य् आदिषु परं तत्त्वम् एव श्री- विग्रहः स एव च भगवान् इति विद्वद्भिः प्रतीयते प्रयुज्यते चैवेति । तद् एवं श्री-विग्रहस्य पूर्ण-स्वरूपत्वं साधयित्वा, तो-पोषणार्थं प्रकरणान्तरम् आरभ्यते । यावत् पार्षद-निरूपणम् । तत्र परिच्छदानां तत्-स्वरूप-भूतत्वे तद्-अङ्ग-सहिततयैवाविर्भाव-दर्शन-रूपं लिङ्गम् आह द्वयेन -- तम् अद्भुतं बालकम् अम्बुजेक्षणं चतुर्-भुजं शङ्ख-गदाद्य्-उदायुधम् । इत्य् आदि ॥ [भ्प् १०.३.९] स्पष्टम् ॥ १०.३ । श्री-शुकः ॥६१॥

[61] tad evaṃ pūrvaṃ tad-aiśvaryādīnāṃ svarūpa-bhūtatvaṃ sādhitaṃ tac ca teṣāṃ svarūpāntaraṅga-dharmatvād yuktam | yathā jyotir antaraṅga-dharmānāṃ tadīya-śuklādi-guṇānāṃ jyotir-bhūtatvam eva, na tama ādirūpatvaṃ tadvat | atha śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpa-lakṣaṇatvaṃ tadvat | atha śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpa-lakṣaṇatvaṃ sādhitaṃ, tac ca yuktam, sarva-śakti-yukta-parama- vastv-eka-rūpatvāt tasya | tatra yo nijāntaraṅga-nitya-dharmaḥ śrī- vigrahatāgamas tat tat saṃsthāna-lakṣaṇas tad viśiṣṭaṃ paramānanda- lakṣaṇaṃ vastv eva śrī-vigrahaḥ | sa eva cāntaraṅga-dharmāntarāṇāṃ, aiśvaryādīnām api nityāśrayatvāt svayaṃ bhagavān, yathā śuddha-khaṇḍa- laḍḍukam | yato yathā laḍḍukatāgamaka-saṃsthāna-viśiṣṭa-khaṇḍam eva laḍḍukaṃ tad eva khaṇḍa-svābhāvika-saugandhyādimac ceti lokaiḥ pratīyate prayujyate ca tathā rūpaṃ yad etat [BhP 3.9.2] ity ādiṣu paraṃ tattvam eva śrī- vigrahaḥ sa eva ca bhagavān iti vidvadbhiḥ pratīyate prayujyate caiveti | tad evaṃ śrī-vigrahasya pūrṇa-svarūpatvaṃ sādhayitvā, to-poṣaṇārthaṃ prakaraṇāntaram ārabhyate | yāvat pārṣada-nirūpaṇam | tatra paricchadānāṃ tat-svarūpa-bhūtatve tad-aṅga-sahitatayaivāvirbhāva-darśana-rūpaṃ liṅgam āha dvayena -- tam adbhutaṃ bālakam ambujekṣaṇaṃ catur-bhujaṃ śaṅkha-gadādy-udāyudham | ity ādi || [BhP 10.3.9] spaṣṭam || 10.3 | śrī-śukaḥ ||61||

[६२] एवम् अभिप्रायेणैवेदम् आह - यथैकात्म्यानुभावानां विकल्प-रहितः स्वयम् । भूषणायुध-लिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्व-मायया ॥ तेनैव सत्य-मानेन सर्व-ज्ञो भगवान् हरिः । पातु सर्वैः स्वरूपैर् नः सदा सर्वत्र सर्व-गः ॥ [भ्प् ६.८.३२-३३] ऐकास्म्यानुभावानां केवल-परम-स्वरूप-दृष्टि-पराणां विकल्प-रहितः परमानन्दैक-रस-परम-स्वरूपतया स्फुरन्न् अपि, यथा येन प्रकारेण, स्वेषु स्व-स्वामितया भजत्स्य् या मया कृपा तया हेतुना । स्वयं विचित्र-शक्ति-मयेन स्वरूपेणैव कारण-भूतेन भूषणाद्य्-आख्याः शक्तीः शक्ति-मयाविर्भावात् धत्ते गोचरयति । तेनैव विद्वद्-अनुभव-लक्षणेन सत्य-प्रमाणेन । तेनैव विद्वद्-अनुभव-लक्षणेन सत्य-प्रमाणेन तद् यदि सत्यं स्यात् तदेत्य् अर्थः । तैर् एव भूषणादि-लक्षणैः सर्वः स्वरूपैर् विचित्र-स्वरूपाविर्भावैर् नः पातु । अतएव श्री-विष्णु-धर्मे बलि-कृत-चक्र- स्तवे यस्य रूपम् अनिर्देश्यम् अपि योगिभिर् उत्तमैर् इत्य् आदि । तद्-अनन्तरं च - भ्रमतस् तस्य चक्रस्य नाभि-मध्ये मही-पते । त्रैलोक्यम् अखिलं दैत्यो दृष्टवान् भूर् भुवादिकम् ॥ इति ॥ तद् एवम् एव नवमे श्रीमद्-अम्बरीषेणापि चक्रम् इदं स्तुतम् अस्ति । लिङ्गानि गरुडाकार-ध्वजादीनि । अनेन यत् क्वचिद् आकस्मिकत्वम् इव श्रूयते । तद् अपि श्री-भगवद्-आविर्भाववज्-ज्ञेयम् । अत्र तृतीये चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे इत्य् [भ्प् ३.२८.२८] अपि सहायम् । अतो द्वादशेऽपि कौस्तुभ- व्यपदेशेन स्वात्म-ज्योतिर् विभर्त्य् अजः इत्य् [भ्प् १२.११.१०] आदिकं विराड् गतत्वेनोपासनार्थम् अभेद-दृष्ट्या दर्शितम् एव यथा-सम्भवं साक्षाच् छ्रीविग्रहत्वेनाप्य् अनुसन्धेयम् । तथा हि विष्णु-पुराणे -- आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभ-मणि-स्वरूपं भगवान् हरिर् ॥ इति [विप् १.२२.६८] ॥ ॥ ६.८ ॥ विश्व-रूपो महेन्द्रम् ॥६२॥

[62] evam abhiprāyeṇaivedam āha - yathaikātmyānubhāvānāṃ vikalpa-rahitaḥ svayam | bhūṣaṇāyudha-liṅgākhyā dhatte śaktīḥ sva-māyayā || tenaiva satya-mānena sarva-jño bhagavān hariḥ | pātu sarvaiḥ svarūpair naḥ sadā sarvatra sarva-gaḥ || [BhP 6.8.32-33] aikāsmyānubhāvānāṃ kevala-parama-svarūpa-dṛṣṭi-parāṇāṃ vikalpa-rahitaḥ paramānandaika-rasa-parama-svarūpatayā sphurann api, yathā yena prakāreṇa, sveṣu sva-svāmitayā bhajatsy yā mayā kṛpā tayā hetunā | svayaṃ vicitra-śakti-mayena svarūpeṇaiva kāraṇa-bhūtena bhūṣaṇādy-ākhyāḥ śaktīḥ śakti-mayāvirbhāvāt dhatte gocarayati | tenaiva vidvad-anubhava-lakṣaṇena satya-pramāṇena | tenaiva vidvad-anubhava-lakṣaṇena satya-pramāṇena tad yadi satyaṃ syāt tadety arthaḥ | tair eva bhūṣaṇādi-lakṣaṇaiḥ sarvaḥ svarūpair vicitra-svarūpāvirbhāvair naḥ pātu | ataeva śrī-viṣṇu-dharme bali-kṛta-cakra- stave yasya rūpam anirdeśyam api yogibhir uttamair ity ādi | tad-anantaraṃ ca - bhramatas tasya cakrasya nābhi-madhye mahī-pate | trailokyam akhilaṃ daityo dṛṣṭavān bhūr bhuvādikam || iti || tad evam eva navame śrīmad-ambarīṣeṇāpi cakram idaṃ stutam asti | liṅgāni garuḍākāra-dhvajādīni | anena yat kvacid ākasmikatvam iva śrūyate | tad api śrī-bhagavad-āvirbhāvavaj-jñeyam | atra tṛtīye caityasya tattvam amalaṃ maṇim asya kaṇṭhe ity [BhP 3.28.28] api sahāyam | ato dvādaśe'pi kaustubha- vyapadeśena svātma-jyotir vibharty ajaḥ ity [BhP 12.11.10] ādikaṃ virāḍ gatatvenopāsanārtham abheda-dṛṣṭyā darśitam eva yathā-sambhavaṃ sākṣāc chrīvigrahatvenāpy anusandheyam | tathā hi viṣṇu-purāṇe -- ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam | bibharti kaustubha-maṇi-svarūpaṃ bhagavān harir || iti [ViP 1.22.68] || || 6.8 || viśva-rūpo mahendram ||62||

[६३] अथ श्री-वैकुण्ठ-लोकस्यापि तादृशत्वं तस्मै स्व-लोकं भगवान् सभाजितः इत्य् अत्र [भ्प् २.९.९][*एन्द्नोते #१७] साधितम् एव । पुनर् अपि दुर्धियां प्रतीत्य्-अर्थं साध्यते । यतः स कर्मादिभिर् न प्राप्यते प्रपञ्चितातीतत्वेन श्रूयते, तं लब्धवताम् अस्खलन-गुण-सात्म्येन स्तूयते नैर्गुण्यावस्थायाम् एव लभ्यते । लौकिक-भगवन्निके तस्यापि तद्- आवेशात् । नैर्गुण्यम् अतिदिश्यत इत्य् अतः स तु तद्-रूपतया सुतराम् एव गम्यते । साक्षाद् एव प्रकृतेः परतनः श्रूयते नित्यतयोद्घोष्यते मोक्ष- सुखम् अपि तिरस्कुर्वन्त्या भक्त्यैव लभ्यते सच्चिदानन्द- घनत्वेनाभिधीयत इति । तत्र कर्मादिभिर् अप्राप्यत्वम् । यथा - देवानाम् एक आसीत् स्वर्-भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ अधोऽसुराणां नागानां भूमेर् एकोऽसृजत प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ योगस्य तपसश् चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्-जनस्-तपः-सत्यं भक्ति-योगस्य मद्-गतिः ॥ [भ्प् ११.२४.१२-१४] सिद्धानां योगादिभिः त्रितयात् परं महर्-लोकादि । भूमेर् अधश् चातलादि । त्रिलोक्यां पातालादिक-भूर्-भुवः-स्वश् चेति । कर्मणां गार्हस्थ्य- धर्माणां तपो वानप्रस्थेन ब्रह्मचर्यं च । तत्र ब्रह्मचर्येणोपकुर्वाण-नैष्ठिक-भेदेन क्रमान् महर्-जनश् च वानस्थेन तपः न्यासेन सत्यं योग-तारतम्येन तु सर्वम् इति ज्ञेयम् । मद्-गतिः श्री-वैकुण्ठ-लोकः भक्ति-योग-प्राप्यत्वेन वक्ष्यमाणः यन् न व्रजन्ति [भ्प् ३.१५.२३] इत्य् आदि-वाक्य-साहाय्यात् लोक-प्रकरणाच् च । उक्तं च तृतीये देवान् प्रति ब्रह्मणैव तत्[*एन्द्नोते #१८] सङ्कुलं हरि-पदान् अतिमात्र-दृष्टैर् इत्य् आदि [भ्प् ३.१५.२०] । टीका च - तावन् मात्रेण दृष्टैः भक्तानां विमानैः न तु कर्मादि-प्राप्यैः । इत्य् एषा । एवम् एव श्रुतिश् च परीक्ष्य लोकान् कर्म-चितान् ब्राह्मणो निर्वेदम् आयान् नास्त्यकृतः कृतेन[*एन्द्नोते #१९] [मुण्डु १.२.१२] इति । अत्राप्य् अकृत इत्य् अस्य विशेष्यं... लोक इत्य् एव, तत्-प्रसक्तेः । ईश्वरः सर्व-भूतानाम् इत्य् आदौ [गीता १८.६१] - तम् एव शरणं गच्छ सर्व-भावेन भारत । तत्-प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ इति [गीता १८.६२] श्री- भगवद्-उपनिषत्सु । ॥ ११.१४ ॥ श्री-भगवान् ॥६३॥

[63] atha śrī-vaikuṇṭha-lokasyāpi tādṛśatvaṃ tasmai sva-lokaṃ bhagavān sabhājitaḥ ity atra [BhP 2.9.9][*ENDNOTE #17] sādhitam eva | punar api durdhiyāṃ pratīty-arthaṃ sādhyate | yataḥ sa karmādibhir na prāpyate prapañcitātītatvena śrūyate, taṃ labdhavatām askhalana-guṇa-sātmyena stūyate nairguṇyāvasthāyām eva labhyate | laukika-bhagavannike tasyāpi tad- āveśāt | nairguṇyam atidiśyata ity ataḥ sa tu tad-rūpatayā sutarām eva gamyate | sākṣād eva prakṛteḥ paratanaḥ śrūyate nityatayodghoṣyate mokṣa- sukham api tiraskurvantyā bhaktyaiva labhyate saccidānanda- ghanatvenābhidhīyata iti | tatra karmādibhir aprāpyatvam | yathā - devānām eka āsīt svar-bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam | martyādīnāṃ ca bhūrlokaḥ siddhānāṃ tritayāt param || adho'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmer eko'sṛjata prabhuḥ | trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇātmanām || yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo'malāḥ | mahar-janas-tapaḥ-satyaṃ bhakti-yogasya mad-gatiḥ || [BhP 11.24.12-14] siddhānāṃ yogādibhiḥ tritayāt paraṃ mahar-lokādi | bhūmer adhaś cātalādi | trilokyāṃ pātālādika-bhūr-bhuvaḥ-svaś ceti | karmaṇāṃ gārhasthya- dharmāṇāṃ tapo vānaprasthena brahmacaryaṃ ca | tatra brahmacaryeṇopakurvāṇa-naiṣṭhika-bhedena kramān mahar-janaś ca vānasthena tapaḥ nyāsena satyaṃ yoga-tāratamyena tu sarvam iti jñeyam | mad-gatiḥ śrī-vaikuṇṭha-lokaḥ bhakti-yoga-prāpyatvena vakṣyamāṇaḥ yan na vrajanti [BhP 3.15.23] ity ādi-vākya-sāhāyyāt loka-prakaraṇāc ca | uktaṃ ca tṛtīye devān prati brahmaṇaiva tat[*ENDNOTE #18] saṅkulaṃ hari-padān atimātra-dṛṣṭair ity ādi [BhP 3.15.20] | ṭīkā ca - tāvan mātreṇa dṛṣṭaiḥ bhaktānāṃ vimānaiḥ na tu karmādi-prāpyaiḥ | ity eṣā | evam eva śrutiś ca parīkṣya lokān karma-citān brāhmaṇo nirvedam āyān nāstyakṛtaḥ kṛtena[*ENDNOTE #19] [MuṇḍU 1.2.12] iti | atrāpy akṛta ity asya viśeṣyaṃ... loka ity eva, tat-prasakteḥ | īśvaraḥ sarva-bhūtānām ity ādau [Gītā 18.61] - tam eva śaraṇaṃ gaccha sarva-bhāvena bhārata | tat-prasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam || iti [Gītā 18.62] śrī- bhagavad-upaniṣatsu | || 11.14 || śrī-bhagavān ||63||

[६४] प्रपञ्चातीतत्वम् -- स्व-धर्म-निष्ठः शत-जन्मभिः पुमान् विरिञ्चताम् एति ततः परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतो ऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये ॥ [भ्प् ४.१४.३९] ततो,पि पुण्यातिशयेन माम् एति भागवतस् तु अथ देहान्ते अव्याकृतं, नाम- रूपे व्याकरवाणीति श्रुति-प्रसिद्ध-व्याकरणाविषयं प्रपञ्चातीतं वैष्णवं पदं वैकुण्ठम् एति । यथाहं रुद्रो भूत्वाधिकारिकतया वर्तमानः विबुधा देवाश् चाधिकारिकाः कलात्यये अधिकारान्ते लिङ्ग- भङ्गे सत्य् एष्यन्तीति यावद् अधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम् इति न्यायेन ॥ ॥ ४.२४ ॥ श्री-रुद्रः प्रचेतसम् ॥६४॥ [६५] ततोऽस्खलनम् । अथो विभूतिं मम मायाविनस् ताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे ते ऽश्नुवते तु लोके ॥ न कर्हिचिन् मत्-पराः शान्त-रूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मे ऽनिमिषो लेढि हेतिः । येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम् ॥ [भ्प् ३.२५.३६-३७] अथोऽविद्या-निवृत्त्य्-अनन्तरं मम मायया भक्त-विषयक-कृपयाचितां तद्- अर्थं प्रकटितां विभूतिं भोग-सम्पत्तिम् । तथा भागवतीं श्रियं साक्षाद्-भगवत्-सम्बन्धिनीं सार्ष्टि-संज्ञां सम्पत्तिम् अपि अस्पृहयन्ति, भक्ति-सुख-मात्राभिलाषेण यद्य् अपि तेभ्यो न स्पृहयन्तीत्य् अर्थः । तथापि तु मे मम लोके वैकुण्ठाख्ये अश्नुवते प्राप्नुवन्त्य् एवेति स्व-वात्सल- विशेषो दर्शितः । यथा सुदाम-मालाकार-वरे, सोऽपि वव्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्न् एवाखिलात्मनि । तद्-भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम् । इति तस्मै वरान् दत्त्वा श्रियश् चान्वय-वर्धिनीम् ॥ इति [भ्प् १०.४१.५२] अतस् तेषां तत्रानासक्तिश् च द्योतिता । अविद्यानन्तरम् इति मम कृपयाचिताम् इति च तेषाम् अनर्थ-रूपत्वं खण्डितम् । किं वा माययाचितां ब्रह्म- लोकादि-गतां सम्पत्तिम् अपीति तेषां सर्व-वशीकारित्वम् एव दर्शितं, न तु तद्-भोगः । तस्यातितुच्छत्वेन तेष्व् अनर्हत्वात् । श्रुतिश् चात्र तद् यथेह कर्म-जितो लोकः क्षीयते एवम् एवामुत्र पुण्य-जितो लोकः क्षीयते [छाउ ८.१.६] इत्य् अनन्तरं अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्य् एतांश् च सत्य- कामांस् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इति । नन्व् एवं तर्हि लोकत्वाविशेषात् स्वर्गादिवत् भोक्तृ-भोग्यानां कदाचिद् विनाशः स्यात् । तत्राह - शान्त-रूपे शान्तम् अविकृतं रूपं यस्य तस्मिन् वैकुण्ठे मत्-परास् तद्-वासिनो लोकाः कदाचिद् अपि न नङ्क्ष्यन्ति भोग्य- हीना न भवन्ति । अनिमिषो मे हेतिः मदीयं काल-चक्रं नो लेढि, तान् न ग्रसते । न स पुनर् आवर्तते इति श्रुतेः [छाउ ८.१५.१] । आब्रह्म-भुवनाल् लोकाः पुनर् आवर्तिनो ऽर्जुन । माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर् जन्म न विद्यते ॥ [गीता ८.१६] इति श्री-गीतोपनिषद्भ्यः । सहस्र-नाम-भाष्येऽप्य् उक्तम् - परम् उत्कृष्टम् अयनं स्थानं पुनर् आवृत्ति-शङ्का-रहितम् इति परायणः । पुंलिङ्ग-पक्षे बहु-व्रीहिर् इति । न केवलम् एतावत् तेषां माहात्म्यम् इत्य् आह येषाम् इति । येषां मां विना न कश्चिद् अपरः प्रेम-भाजनम् अस्तीत्य् अर्थः । यद् वा - गोलोकादिकम् अपेक्ष्यैवम् उक्तम् । तत्र हि तथाभावा एवं श्री-गोपा नित्या विद्यन्ते । अथवा तं लोकं कीदृग्-भावा अविद्यानन्तरं प्राप्नुवन्तीति । तत्राह येषाम् इति । ये केचित् पाद्मोत्तर-खण्डे दर्शित-मुनि-गण-सवासनाः आत्मा ब्रह्मैवायं साक्षाद् इति मां भावयन्ति, एवम् अन्ये च ये ये, त एव प्रापुन्वन्तीत्य् अर्थः । सुहृद इति बहुत्वं सौदृदस्य नाना-भेदापेक्षया । एवं चतुर्थे श्री-नारद-वाक्ये - शान्ताः सम-दृशः शुद्धाः सर्व-भूतानुरञ्जनाः । यान्त्य् अञ्जसाच्युत-पदम् अच्युत-प्रिय-बान्धवाः ॥ इति [भ्प् ४.१२.३७] ॥ ॥ ३.२५ ॥ श्री-कपिलः ॥६५॥

[64] prapañcātītatvam -- sva-dharma-niṣṭhaḥ śata-janmabhiḥ pumān viriñcatām eti tataḥ paraṃ hi mām | avyākṛtaṃ bhāgavato 'tha vaiṣṇavaṃ padaṃ yathāhaṃ vibudhāḥ kalātyaye || [BhP 4.14.39] tato,pi puṇyātiśayena mām eti bhāgavatas tu atha dehānte avyākṛtaṃ, nāma- rūpe vyākaravāṇīti śruti-prasiddha-vyākaraṇāviṣayaṃ prapañcātītaṃ vaiṣṇavaṃ padaṃ vaikuṇṭham eti | yathāhaṃ rudro bhūtvādhikārikatayā vartamānaḥ vibudhā devāś cādhikārikāḥ kalātyaye adhikārānte liṅga- bhaṅge saty eṣyantīti yāvad adhikāram avasthitir ādhikārikāṇām iti nyāyena || || 4.24 || śrī-rudraḥ pracetasam ||64|| [65] tato'skhalanam | atho vibhūtiṃ mama māyāvinas tām aiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttam | śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ parasya me te 'śnuvate tu loke || na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me 'nimiṣo leḍhi hetiḥ | yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam || [BhP 3.25.36-37] atho'vidyā-nivṛtty-anantaraṃ mama māyayā bhakta-viṣayaka-kṛpayācitāṃ tad- arthaṃ prakaṭitāṃ vibhūtiṃ bhoga-sampattim | tathā bhāgavatīṃ śriyaṃ sākṣād-bhagavat-sambandhinīṃ sārṣṭi-saṃjñāṃ sampattim api aspṛhayanti, bhakti-sukha-mātrābhilāṣeṇa yady api tebhyo na spṛhayantīty arthaḥ | tathāpi tu me mama loke vaikuṇṭhākhye aśnuvate prāpnuvanty eveti sva-vātsala- viśeṣo darśitaḥ | yathā sudāma-mālākāra-vare, so'pi vavre'calāṃ bhaktiṃ tasminn evākhilātmani | tad-bhakteṣu ca sauhārdaṃ bhūteṣu ca dayāṃ parām | iti tasmai varān dattvā śriyaś cānvaya-vardhinīm || iti [BhP 10.41.52] atas teṣāṃ tatrānāsaktiś ca dyotitā | avidyānantaram iti mama kṛpayācitām iti ca teṣām anartha-rūpatvaṃ khaṇḍitam | kiṃ vā māyayācitāṃ brahma- lokādi-gatāṃ sampattim apīti teṣāṃ sarva-vaśīkāritvam eva darśitaṃ, na tu tad-bhogaḥ | tasyātitucchatvena teṣv anarhatvāt | śrutiś cātra tad yatheha karma-jito lokaḥ kṣīyate evam evāmutra puṇya-jito lokaḥ kṣīyate [ChāU 8.1.6] ity anantaraṃ atha ya ihātmānamanuvidya vrajanty etāṃś ca satya- kāmāṃs teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati iti | nanv evaṃ tarhi lokatvāviśeṣāt svargādivat bhoktṛ-bhogyānāṃ kadācid vināśaḥ syāt | tatrāha - śānta-rūpe śāntam avikṛtaṃ rūpaṃ yasya tasmin vaikuṇṭhe mat-parās tad-vāsino lokāḥ kadācid api na naṅkṣyanti bhogya- hīnā na bhavanti | animiṣo me hetiḥ madīyaṃ kāla-cakraṃ no leḍhi, tān na grasate | na sa punar āvartate iti śruteḥ [ChāU 8.15.1] | ābrahma-bhuvanāl lokāḥ punar āvartino 'rjuna | mām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate || [Gītā 8.16] iti śrī-gītopaniṣadbhyaḥ | sahasra-nāma-bhāṣye'py uktam - param utkṛṣṭam ayanaṃ sthānaṃ punar āvṛtti-śaṅkā-rahitam iti parāyaṇaḥ | puṃliṅga-pakṣe bahu-vrīhir iti | na kevalam etāvat teṣāṃ māhātmyam ity āha yeṣām iti | yeṣāṃ māṃ vinā na kaścid aparaḥ prema-bhājanam astīty arthaḥ | yad vā - golokādikam apekṣyaivam uktam | tatra hi tathābhāvā evaṃ śrī-gopā nityā vidyante | athavā taṃ lokaṃ kīdṛg-bhāvā avidyānantaraṃ prāpnuvantīti | tatrāha yeṣām iti | ye kecit pādmottara-khaṇḍe darśita-muni-gaṇa-savāsanāḥ ātmā brahmaivāyaṃ sākṣād iti māṃ bhāvayanti, evam anye ca ye ye, ta eva prāpunvantīty arthaḥ | suhṛda iti bahutvaṃ saudṛdasya nānā-bhedāpekṣayā | evaṃ caturthe śrī-nārada-vākye - śāntāḥ sama-dṛśaḥ śuddhāḥ sarva-bhūtānurañjanāḥ | yānty añjasācyuta-padam acyuta-priya-bāndhavāḥ || iti [BhP 4.12.37] || || 3.25 || śrī-kapilaḥ ||65||

[६६] प्रपञ्चातीतत्वं ततोऽस्खलनं च युगपद् आह - आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । इति [भ्प् १२.११.१९] प्रपञ्च-रूपस्यैवेति प्रकरणात् । द्विजा इति सम्बोधनम् ॥ ॥ १२.११ ॥ श्री-सुतः ॥ ६६ ॥

[66] prapañcātītatvaṃ tato'skhalanaṃ ca yugapad āha - ātapatraṃ tu vaikuṇṭhaṃ dvijā dhāmākutobhayam | iti [BhP 12.11.19] prapañca-rūpasyaiveti prakaraṇāt | dvijā iti sambodhanam || || 12.11 || śrī-sutaḥ || 66 ||

[६७] सत्त्वे प्रलीनाः स्वर् यान्ति नराः लोकं रजोलयाः । तमोलयास् तु निरयं यान्ति माम् एव निर्गुणाः ॥ [भ्प् ११.२५.२२] लोक-प्रसक्तेर् मल्लोकम् इति वक्तव्ये तत्-प्राप्तिर् नाम मत्-प्राप्तिर् एवेति स्वाभेदम् अभिप्रेत्याह माम् एवेति ॥ ११.२५ ॥ श्री-भगवान् ॥ ६७ ॥

[67] sattve pralīnāḥ svar yānti narāḥ lokaṃ rajolayāḥ | tamolayās tu nirayaṃ yānti mām eva nirguṇāḥ || [BhP 11.25.22] loka-prasakter mallokam iti vaktavye tat-prāptir nāma mat-prāptir eveti svābhedam abhipretyāha mām eveti || 11.25 || śrī-bhagavān || 67 ||

[६८] सुतरां नैर्गुण्याश्रयत्वम् । वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूत-सदनं मन्-निकेतं तु निर्गुणम् ॥ [भ्प् ११.२५.२५] तद्-आवेशेनैवास्यापि निर्गुणत्व-व्यपदेश इति भावः ॥ ॥ ११.२५ ॥ स एव ॥६८॥

[68] sutarāṃ nairguṇyāśrayatvam | vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate | tāmasaṃ dyūta-sadanaṃ man-niketaṃ tu nirguṇam || [BhP 11.25.25] tad-āveśenaivāsyāpi nirguṇatva-vyapadeśa iti bhāvaḥ || || 11.25 || sa eva ||68||