Sections 33–50

[३३] अनन्तरं श्री-शौनकेनापि व्यतिरेकोक्त्या तस्यैवाभिधेयत्वं दृढीकृतम् । यथाह -- आयुर् हरति वै पुंसाम् उद्यन्न् अस्तं च यन्न् असौ । तस्यर्ते यत्-क्षणो नीत उत्तम-श्लोक-वार्तया ॥ [भ्प् २.३.१७] असौ सूर्यः यन् उद्गच्छन् अस्तं च यन् गच्छन् हरति वृथागामित्वाद् आच्छिनत्तीव । यत्-क्षणोऽपि येन नीतः उत्तमः श्लोक-वार्तया तस्यायुः ऋते वर्जयित्वा । तावतैव सर्व-साफल्याद् इति भावः ।

[33] anantaraṃ śrī-śaunakenāpi vyatirekoktyā tasyaivābhidheyatvaṃ dṛḍhīkṛtam | yathāha -- āyur harati vai puṃsām udyann astaṃ ca yann asau | tasyarte yat-kṣaṇo nīta uttama-śloka-vārtayā || [BhP 2.3.17] asau sūryaḥ yan udgacchan astaṃ ca yan gacchan harati vṛthāgāmitvād ācchinattīva | yat-kṣaṇo'pi yena nītaḥ uttamaḥ śloka-vārtayā tasyāyuḥ ṛte varjayitvā | tāvataiva sarva-sāphalyād iti bhāvaḥ |

[३४] ननु जीवनादिकम् एव तेषाम् आयुषः फलम् अस्तु । तत्राह - तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्य् उत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवोऽपरे ॥ [भ्प् २.३.१८] न मेहन्ति न मैथुनं कुर्वन्ति । तम् अपि नराकारं पशुं मत्वाह अपरे इति ।

[34] nanu jīvanādikam eva teṣām āyuṣaḥ phalam astu | tatrāha - taravaḥ kiṃ na jīvanti bhastrāḥ kiṃ na śvasanty uta | na khādanti na mehanti kiṃ grāme paśavo'pare || [BhP 2.3.18] na mehanti na maithunaṃ kurvanti | tam api narākāraṃ paśuṃ matvāha apare iti |

[३५] तद् एवाह - श्व-विड्-वराहोष्ट्र-खरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः । न यत्-कर्ण-पथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः ॥ [भ्प् २.३.१९] श्वादि-तुल्यैस् तत्-परिकरैः सम्यक्-स्तुतोऽप्य् असौ पुरुषः पशुः । तेषाम् एव मध्ये श्रेष्ठश् चेत् तर्हि महा-पशुर् एवेत्य् अर्थः । [३६-४०] तस्याङ्गानि निष्फलानीत्य् आह पञ्चभिः - बिले बतोरुक्रम-विक्रमान् ये न शृण्वतः कर्ण-पुटे नरस्य । जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्य् उरुगाय-गाथाः ॥ [भ्प् २.३.२०] न शृण्वतः अशृण्वतो नरस्य ये कर्ण-पुटे ते बिले ते वृथारन्ध्रे इत्य् अर्थः । असती दुष्टा । भारः परं पट्ट-किरीट-जुष्टम् अप्य् उत्तमाङ्गं न नमेन् मुकुन्दम् । शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर् लसत्-काञ्चन-कङ्कणौ वा ॥ [भ्प् २.३.२१] पट्ट-वस्त्रौष्णीषेण किरीटेन वा जुष्टम् अपि । अप्य् अर्थे वा शब्दः । बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर् न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुम-जन्म-भाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर् यौ ॥ [भ्प् २.३.२२] द्रुमवज्-जन्म-भाजाव् इति तथा वृक्ष-मूल-तुल्याव् इत्य् अर्थः । जीवञ् छवो भागवताङ्घ्रि-रेणुं न जातु मर्त्योऽभिलभेत यस् तु । श्री-विष्णु-पद्या मनुजस् तुलस्याः श्वसञ् छवो यस् तु न वेद गन्धम् ॥ [भ्प् २.३.२३] जात्व् अपि श्री-विष्णुपद्यास् तत्-पाद-लग्नायाः । तद् अश्म-सारं हृदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर् हरि-नाम-धेयैः न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्र-रुहेषु हर्षः ॥ [भ्प् २.३.२४] अश्मवत् सारो बलं काठिन्यं यस्य । विक्रियालक्षणम् अथेति । यदा तद्- विकारो भवेत् तदा नेत्रादौ जलादिकं भवतीत्य् अर्थः । इदम् एवान्वयेन श्रीमता राज्ञा दृढीकरिष्यते । सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते इत्य्- आदिभ्याम् [भ्प् १०.८०.३-४] । तद् एवं श्री-शुक-वाक्यारम्भाध्याय एवाभिधेयत्वेन श्री-भक्तिर् एव लब्धा । टीका च - तत्र् अतु प्रथमेऽध्याये कीर्तण-श्रवणादिभिः । स्थविष्ठे भगवद्-रूपे मनसो धारणोच्यते ॥ द्वितीये तु ततः स्थूल-धारणातो जितं मनः । सर्व-साक्षिणि सवशे विष्णौ धार्यम् इतीर्यते ॥ तृतीये विष्णु-भक्तेस् तु वैशिष्ट्यं शृण्वतो मुनेः । भत्य्-उद्रेकेण तत्-कर्म-श्रवणादर ईर्यते ॥ इत्य् एषा ॥ ॥ २.३ ॥ श्री-शौनकः ॥ ३३-४० ॥

[35] tad evāha - śva-viḍ-varāhoṣṭra-kharaiḥ saṃstutaḥ puruṣaḥ paśuḥ | na yat-karṇa-pathopeto jātu nāma gadāgrajaḥ || [BhP 2.3.19] śvādi-tulyais tat-parikaraiḥ samyak-stuto'py asau puruṣaḥ paśuḥ | teṣām eva madhye śreṣṭhaś cet tarhi mahā-paśur evety arthaḥ | [36-40] tasyāṅgāni niṣphalānīty āha pañcabhiḥ - bile batorukrama-vikramān ye na śṛṇvataḥ karṇa-puṭe narasya | jihvāsatī dārdurikeva sūta na copagāyaty urugāya-gāthāḥ || [BhP 2.3.20] na śṛṇvataḥ aśṛṇvato narasya ye karṇa-puṭe te bile te vṛthārandhre ity arthaḥ | asatī duṣṭā | bhāraḥ paraṃ paṭṭa-kirīṭa-juṣṭam apy uttamāṅgaṃ na namen mukundam | śāvau karau no kurute saparyāṃ harer lasat-kāñcana-kaṅkaṇau vā || [BhP 2.3.21] paṭṭa-vastrauṣṇīṣeṇa kirīṭena vā juṣṭam api | apy arthe vā śabdaḥ | barhāyite te nayane narāṇāṃ liṅgāni viṣṇor na nirīkṣato ye | pādau nṛṇāṃ tau druma-janma-bhājau kṣetrāṇi nānuvrajato harer yau || [BhP 2.3.22] drumavaj-janma-bhājāv iti tathā vṛkṣa-mūla-tulyāv ity arthaḥ | jīvañ chavo bhāgavatāṅghri-reṇuṃ na jātu martyo'bhilabheta yas tu | śrī-viṣṇu-padyā manujas tulasyāḥ śvasañ chavo yas tu na veda gandham || [BhP 2.3.23] jātv api śrī-viṣṇupadyās tat-pāda-lagnāyāḥ | tad aśma-sāraṃ hṛdayaṃ batedaṃ yad gṛhyamāṇair hari-nāma-dheyaiḥ na vikriyetātha yadā vikāro netre jalaṃ gātra-ruheṣu harṣaḥ || [BhP 2.3.24] aśmavat sāro balaṃ kāṭhinyaṃ yasya | vikriyālakṣaṇam atheti | yadā tad- vikāro bhavet tadā netrādau jalādikaṃ bhavatīty arthaḥ | idam evānvayena śrīmatā rājñā dṛḍhīkariṣyate | sā vāg yayā tasya guṇān gṛṇīte ity- ādibhyām [BhP 10.80.3-4] | tad evaṃ śrī-śuka-vākyārambhādhyāya evābhidheyatvena śrī-bhaktir eva labdhā | ṭīkā ca - tatr atu prathame'dhyāye kīrtaṇa-śravaṇādibhiḥ | sthaviṣṭhe bhagavad-rūpe manaso dhāraṇocyate || dvitīye tu tataḥ sthūla-dhāraṇāto jitaṃ manaḥ | sarva-sākṣiṇi savaśe viṣṇau dhāryam itīryate || tṛtīye viṣṇu-bhaktes tu vaiśiṣṭyaṃ śṛṇvato muneḥ | bhaty-udrekeṇa tat-karma-śravaṇādara īryate || ity eṣā || || 2.3 || śrī-śaunakaḥ || 33-40 ||

[४१] श्री-ब्रह्म-नारद-संवादेऽपि - सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यद् अहं चोदितः सौम्य भगवद्-वीर्य-दर्शने ॥ [भ्प् २.५.९] अग्रे च सर्व-शास्त्र-समन्वयेन - नारायण-परा वेदा इत्य्-आदि [भ्प् २.५.१५] श्री-नारायण एवोपास्यत्वेन परः तात्पर्य-विषयो येषां ते वेदाः । नन्व् अन्येऽपि देवास् तत्रोपास्यत्वेनाभिधीयन्ते । सत्यं तेऽपि नारायणाङ्ग- प्रभवत्वेनैव तथा वर्ण्यन्त इत्य् अर्थः । येऽपि तद्-आश्रयाः [पगे १५] लोकास् तत्-पद-प्राप्ति-हेतवोऽन्ये मखाश् च ते तत्-परा एव । तद्-आनन्दांशाभास- रूपत्वात् तत्-साधनत्वाच् चेति भावः । तथा योगोऽष्टाङ्गः साङ्ख्यं च । तत् साध्यं तपश् चित्तैकाग्र्यम् । तत्- साध्यं ब्रह्म-ज्ञानं च तत्-परं । तदीय-सामान्याकार-प्रकाशत्वात् तज्- ज्ञानस्य । योग-तपसोस् तत्-साधनत्वाच् चेति भावः । किं बहुना । गतिस् तत्-प्राप्यं ब्रह्मापि तत्-परा तदीय-सामान्याकार-प्रकाशत्वेन तद्- अधीनाविर्भावत्वात् । तद् उक्तं श्री-मत्स्य-देवेन सत्यव्रतं प्रति -- मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ इति [भ्प् ८.२४.३८] ॥ २.५ ॥ श्री-ब्रह्मा नारदम् ॥ ४१-४२ ॥

[41] śrī-brahma-nārada-saṃvāde'pi - samyak kāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam | yad ahaṃ coditaḥ saumya bhagavad-vīrya-darśane || [BhP 2.5.9] agre ca sarva-śāstra-samanvayena - nārāyaṇa-parā vedā ity-ādi [BhP 2.5.15] śrī-nārāyaṇa evopāsyatvena paraḥ tātparya-viṣayo yeṣāṃ te vedāḥ | nanv anye'pi devās tatropāsyatvenābhidhīyante | satyaṃ te'pi nārāyaṇāṅga- prabhavatvenaiva tathā varṇyanta ity arthaḥ | ye'pi tad-āśrayāḥ [page 15] lokās tat-pada-prāpti-hetavo'nye makhāś ca te tat-parā eva | tad-ānandāṃśābhāsa- rūpatvāt tat-sādhanatvāc ceti bhāvaḥ | tathā yogo'ṣṭāṅgaḥ sāṅkhyaṃ ca | tat sādhyaṃ tapaś cittaikāgryam | tat- sādhyaṃ brahma-jñānaṃ ca tat-paraṃ | tadīya-sāmānyākāra-prakāśatvāt taj- jñānasya | yoga-tapasos tat-sādhanatvāc ceti bhāvaḥ | kiṃ bahunā | gatis tat-prāpyaṃ brahmāpi tat-parā tadīya-sāmānyākāra-prakāśatvena tad- adhīnāvirbhāvatvāt | tad uktaṃ śrī-matsya-devena satyavrataṃ prati -- madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnair vivṛtaṃ hṛdi || iti [BhP 8.24.38] || 2.5 || śrī-brahmā nāradam || 41-42 ||

[४३] श्री-विदुर-मैत्रेय-संवादेऽपि । तत्र प्रश्नो यथा - तत् साधु-वर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्ति-पूते ज्ञानं स-तत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ [भ्प् ३.५.४] अत्र शं सुख-रूपं वर्त्मेति । टीका च - भक्ति-पूते प्रेम-विमले । स- तत्त्वं तत्त्वं तच् च ब्रह्म-भगवत्-परमात्मेत्य्-आद्य्-आविर्भावः ॥ ॥ ३.५ ॥ श्री-विदुरः श्री-मैत्रेयम् ॥ ४३ ॥

[43] śrī-vidura-maitreya-saṃvāde'pi | tatra praśno yathā - tat sādhu-varyādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavān yena puṃsām | hṛdi sthito yacchati bhakti-pūte jñānaṃ sa-tattvādhigamaṃ purāṇam || [BhP 3.5.4] atra śaṃ sukha-rūpaṃ vartmeti | ṭīkā ca - bhakti-pūte prema-vimale | sa- tattvaṃ tattvaṃ tac ca brahma-bhagavat-paramātmety-ādy-āvirbhāvaḥ || || 3.5 || śrī-viduraḥ śrī-maitreyam || 43 ||

[४४] तत्राजानज-देव-स्तुति-द्वारैवोत्तरम् - पानेन ते देव कथा-सुधायाः प्रवृद्ध-भक्त्या विशदाशया ये । वैराग्य-सारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुर् अकुण्ठ-धिष्ण्यम् ॥ तथापरे चात्म-समाधि-योग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वाम् एव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान् न तु सेवया ते ॥ [भ्प् ३.५.४५-४६] अकुण्ठ-धिष्ण्यं वैकुण्ठ-लोकम् इति । टीका - विशदाशयाः प्रोज्झित- कैतवाः सेवैक-पुरुषार्थाः । अपरे मोक्ष-मात्र-कामाः । तन्-मात्र- पुरुषार्थेऽपि तेषां श्रमः स्यात् । ये तु सेवैक-पुरुषार्थास् तेषां सेवया श्रमो न स्यात् । सदैव सेवया परमानन्दम् अनुभवताम् आनुषङ्गिकत्या मोक्षश् च स्याद् इत्य् अर्थः । ॥ ३.५ ॥ अजानज-देवाः श्री-परमात्मानम् ॥ ४४ ॥

[44] tatrājānaja-deva-stuti-dvāraivottaram - pānena te deva kathā-sudhāyāḥ pravṛddha-bhaktyā viśadāśayā ye | vairāgya-sāraṃ pratilabhya bodhaṃ yathāñjasānvīyur akuṇṭha-dhiṣṇyam || tathāpare cātma-samādhi-yoga- balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām | tvām eva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti teṣāṃ śramaḥ syān na tu sevayā te || [BhP 3.5.45-46] akuṇṭha-dhiṣṇyaṃ vaikuṇṭha-lokam iti | ṭīkā - viśadāśayāḥ projjhita- kaitavāḥ sevaika-puruṣārthāḥ | apare mokṣa-mātra-kāmāḥ | tan-mātra- puruṣārthe'pi teṣāṃ śramaḥ syāt | ye tu sevaika-puruṣārthās teṣāṃ sevayā śramo na syāt | sadaiva sevayā paramānandam anubhavatām ānuṣaṅgikatyā mokṣaś ca syād ity arthaḥ | || 3.5 || ajānaja-devāḥ śrī-paramātmānam || 44 ||

[४५] अतएव स्वयं तत् श्लाघ्यते -- सत्-सेवनीयो बत पूरु-वंशो यल् लोक-पालो भगवत्-प्रधानः । बभूविथेहाजित-कीर्ति-मालां पदे पदे नूतनयस्य् अभीक्ष्णम् ॥ [भ्प् ३.८.१] तस्मात् कथोपलक्षिता भक्तिर् एव परं श्रेय इति भावः । ॥ ३.८ ॥ श्री-मैत्रेयः ॥ ४५ ॥ [४६-४७] श्री-कापिलेयेऽपि यथाह -- न युज्यमानया भक्त्या भगवत्य् अखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्म-सिद्धये ॥ [भ्प् ३.२५.१९] ब्रह्म-सिद्धिः पर-तत्त्वाविर्भावः । यथा - एतावान् एव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः । तीव्रेण भक्ति-योगेन मनो मय्य् अर्पितं स्थिरम् ॥ [भ्प् ३.२५.४१] भक्ति-योगेन श्रवणादिना मय्य् अर्पितं सत् मनः स्थिरं भवतीति यद् एतावान् एव । अत्रास्मिन् इत्य् अनेनान्यस्मिंस् तु एतावतोऽप्य् अधिको नास्तीति व्यज्यते ॥ ॥३.२५॥ श्री-कपिल-देवः ॥४६-४७॥

[45] ataeva svayaṃ tat ślāghyate -- sat-sevanīyo bata pūru-vaṃśo yal loka-pālo bhagavat-pradhānaḥ | babhūvithehājita-kīrti-mālāṃ pade pade nūtanayasy abhīkṣṇam || [BhP 3.8.1] tasmāt kathopalakṣitā bhaktir eva paraṃ śreya iti bhāvaḥ | || 3.8 || śrī-maitreyaḥ || 45 || [46-47] śrī-kāpileye'pi yathāha -- na yujyamānayā bhaktyā bhagavaty akhilātmani | sadṛśo'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahma-siddhaye || [BhP 3.25.19] brahma-siddhiḥ para-tattvāvirbhāvaḥ | yathā - etāvān eva loke'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ | tīvreṇa bhakti-yogena mano mayy arpitaṃ sthiram || [BhP 3.25.41] bhakti-yogena śravaṇādinā mayy arpitaṃ sat manaḥ sthiraṃ bhavatīti yad etāvān eva | atrāsmin ity anenānyasmiṃs tu etāvato'py adhiko nāstīti vyajyate || ||3.25|| śrī-kapila-devaḥ ||46-47||

[४८] श्री-कुमारोपदेशेऽपि ज्ञानोपदेशानन्तरम् - यत्-पाद-पङ्कज-पलाश-विलास-भक्त्या कर्माशयं ग्रथितम् उद्ग्रथयन्ति सन्तः । तद्वन् न रिक्त-मतयो यतयोऽपि रुद्ध- स्रोतो-गणास् तम् अरणं भज वासुदेवम् ॥ कृच्छ्रो महान् इह भवार्णवम् अप्लवेशां षड्-वर्ग-नक्रम् असुखेन तितीर्षन्ति । तत् त्वं हरेर् भगवतो भजनीयम् अङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनम् उत्तर दुस्तरार्णम् ॥ [भ्प् ४.२२.३७-३८} टीका च - तम् अवेहीति ज्ञानम् उपदिष्टम् । तस्य तु दुष्करत्वेन भक्तिम् उपदिशति द्वाभ्यां यत्-पाद-पङ्कजेत्य्-आदिकम् आरभ्य । ननु ब्रह्मविद् आप्नोति परम् इति श्रुतेः [तैत्तु २.१.१] । कथं यतयो नोद्ग्रथयन्तीत्य् उच्यते तत्राह कृच्छ्र इति । अप्लवेशां न प्लवस् तरण-हेतुर् ईड, ईशो येषां, तेषाम् इह तरणे महान् कृच्छ्रः क्लेशः । ते हि असुखेन इन्द्रिय-षड्-वर्ग-ग्राहं भवार्णवं तितीर्षन्ति ।तस्माद् उडुपं प्लवं दुस्तरार्णं दुस्तरार्णवम् इत्य् एषा । समान-प्राप्ययोर् अपि पथोरेकस्य दुर्गमत्व- कथनेनान्यस्याभिधेयत्वं स्वत एव सिध्यति । अत्र तितीर्षन्ति मात्रं न तु तरन्तीत्य् अर्थो ज्ञेयः । ॥४.२२॥ श्री-सनत्-कुमारः श्री-पृथुम् ॥४८॥

[48] śrī-kumāropadeśe'pi jñānopadeśānantaram - yat-pāda-paṅkaja-palāśa-vilāsa-bhaktyā karmāśayaṃ grathitam udgrathayanti santaḥ | tadvan na rikta-matayo yatayo'pi ruddha- sroto-gaṇās tam araṇaṃ bhaja vāsudevam || kṛcchro mahān iha bhavārṇavam aplaveśāṃ ṣaḍ-varga-nakram asukhena titīrṣanti | tat tvaṃ harer bhagavato bhajanīyam aṅghriṃ kṛtvoḍupaṃ vyasanam uttara dustarārṇam || [BhP 4.22.37-38} ṭīkā ca - tam avehīti jñānam upadiṣṭam | tasya tu duṣkaratvena bhaktim upadiśati dvābhyāṃ yat-pāda-paṅkajety-ādikam ārabhya | nanu brahmavid āpnoti param iti śruteḥ [TaittU 2.1.1] | kathaṃ yatayo nodgrathayantīty ucyate tatrāha kṛcchra iti | aplaveśāṃ na plavas taraṇa-hetur īḍa, īśo yeṣāṃ, teṣām iha taraṇe mahān kṛcchraḥ kleśaḥ | te hi asukhena indriya-ṣaḍ-varga-grāhaṃ bhavārṇavaṃ titīrṣanti |tasmād uḍupaṃ plavaṃ dustarārṇaṃ dustarārṇavam ity eṣā | samāna-prāpyayor api pathorekasya durgamatva- kathanenānyasyābhidheyatvaṃ svata eva sidhyati | atra titīrṣanti mātraṃ na tu tarantīty artho jñeyaḥ | ||4.22|| śrī-sanat-kumāraḥ śrī-pṛthum ||48||

[४९] अतो यच् च ज्ञानम् उपदिष्टं तद् अपि तद्-उपदेशाव्यर्थता-सम्पादनेच्छा- मात्रेणानुष्ठीयमानं तेन भक्ति-रसाद् एव कृतम् इत्य् आह -- सनत्-कुमारो भगवान् यद् आहाध्यात्मिकं परम् योगं तेनैव पुरुषम् अभजत् पुरुषर्षभः । भगवद्-धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा भक्तिर् भगवति ब्रह्मण्य् अनन्य-विषयाभवत् ॥ [भ्प् ४.२३.७-८] तेनैव द्वारीकृतेन ॥ ॥४.२३॥ श्री-मैत्रेयः ॥४९॥

[49] ato yac ca jñānam upadiṣṭaṃ tad api tad-upadeśāvyarthatā-sampādanecchā- mātreṇānuṣṭhīyamānaṃ tena bhakti-rasād eva kṛtam ity āha -- sanat-kumāro bhagavān yad āhādhyātmikaṃ param yogaṃ tenaiva puruṣam abhajat puruṣarṣabhaḥ | bhagavad-dharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā bhaktir bhagavati brahmaṇy ananya-viṣayābhavat || [BhP 4.23.7-8] tenaiva dvārīkṛtena || ||4.23|| śrī-maitreyaḥ ||49||

[५०] श्री-रुद्र-गीतेऽपि - इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृप-नन्दनाः । स्व-धर्मम् अनुतिष्ठन्तो भगवत्य् अर्पिताशयाः ॥ तम् एवात्मानम् आत्म-स्थं सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश् च ध्यायन्तश् चासकृद् धरिम् ॥ [भ्प् ४.२४.६४-६५] अथ तम् एव पूजयध्वं न तु स्वधर्मानुष्ञ्हानाग्रहादिकम् अपि कुरुध्वम् इत्य् एव-कारार्थः । आत्मस्थं स्वान्तर्यामित्वेन स्थितम् । तद्वद् अपरेष्व् अपि भूतेष्व् अवस्थितम् आत्मानं परमात्मानं गृणन्तः कीर्तयन्तो ध्यायन्तश् चेत्य् अन्यत्र मनोवचो व्यापारोऽपि निषिद्धः । असकृद् इति एकस्यां पूजायां समाप्यमानायाम् एवान्यारभ्द्यव्या न तु कर्माद्याग्रहेण विच्छेदः कर्तव्य इत्य् अर्थः ॥ ॥ ४.२४ ॥ श्री-रुद्रः प्रचेतसः ॥ ५० ॥ (पगे १७)

[50] śrī-rudra-gīte'pi - idaṃ japata bhadraṃ vo viśuddhā nṛpa-nandanāḥ | sva-dharmam anutiṣṭhanto bhagavaty arpitāśayāḥ || tam evātmānam ātma-sthaṃ sarva-bhūteṣv avasthitam | pūjayadhvaṃ gṛṇantaś ca dhyāyantaś cāsakṛd dharim || [BhP 4.24.64-65] atha tam eva pūjayadhvaṃ na tu svadharmānuṣñhānāgrahādikam api kurudhvam ity eva-kārārthaḥ | ātmasthaṃ svāntaryāmitvena sthitam | tadvad apareṣv api bhūteṣv avasthitam ātmānaṃ paramātmānaṃ gṛṇantaḥ kīrtayanto dhyāyantaś cety anyatra manovaco vyāpāro'pi niṣiddhaḥ | asakṛd iti ekasyāṃ pūjāyāṃ samāpyamānāyām evānyārabhdyavyā na tu karmādyāgraheṇa vicchedaḥ kartavya ity arthaḥ || || 4.24 || śrī-rudraḥ pracetasaḥ || 50 || (page 17)