Sections 69–79

[६९] प्रकृतेः परत्वम् - ततो वैकुण्ठम् अगमद् भास्वरं तमसः परम् । यत्र नारायणः साक्षान् न्यासिनां परमा गतिः ॥ शान्तानां न्यस्त-दण्डानां यतो नावर्तते गतः ॥ [भ्प् १०.८८.२५-२६] अगमत् जगाम शिव इति शेषः ॥ ॥ १०.८८ ॥ श्री-शुकः ॥६९॥

[69] prakṛteḥ paratvam - tato vaikuṇṭham agamad bhāsvaraṃ tamasaḥ param | yatra nārāyaṇaḥ sākṣān nyāsināṃ paramā gatiḥ || śāntānāṃ nyasta-daṇḍānāṃ yato nāvartate gataḥ || [BhP 10.88.25-26] agamat jagāma śiva iti śeṣaḥ || || 10.88 || śrī-śukaḥ ||69||

[७०] नित्यत्वम् -- ग्रीवायां जनलोको ऽस्य तपोलोकः स्तन-द्वयात् मूर्धभिः सत्यलोकस् तु ब्रह्मलोकः सनातनः [भ्प् २.५.३९] टीका च - ब्रह्म-लोकः वैकुण्ठाख्यः सनातनो नित्यः । न तु सृजाप्रपञ्चान्तर्वर्ति इत्य् एष । ब्रह्म-भूतो लोको ब्रह्म-लोकः ॥ ॥ २.५ ॥ श्री-ब्रह्मा श्री-नारदम् ॥७०॥

[70] nityatvam -- grīvāyāṃ janaloko 'sya tapolokaḥ stana-dvayāt mūrdhabhiḥ satyalokas tu brahmalokaḥ sanātanaḥ [BhP 2.5.39] ṭīkā ca - brahma-lokaḥ vaikuṇṭhākhyaḥ sanātano nityaḥ | na tu sṛjāprapañcāntarvarti ity eṣa | brahma-bhūto loko brahma-lokaḥ || || 2.5 || śrī-brahmā śrī-nāradam ||70||

[७१] मोक्ष-सुख-तिरस्कारि-भक्त्य्-एक-लभ्यत्वम् - यन् न व्रजन्त्य् अघ-भिदो रचनानुवादाच् छृण्वन्ति येऽन्य-विषयाः कुकथा मति-घ्नीः । यास् तु श्रुता हत-भगैर् नृभिर् आत्त-सारास् तांस् तान् क्षिपन्त्य् अशरणेषु तमःसु हन्त ॥ [भ्प् ३.१५.२३] यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभानुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय-शीलाः । भर्तुर् मिथः सुयशसः कथनानुराग- वैक्लव्य-बाष्प-कलया पुलकी-कृताङ्गाः ॥ [भ्प् ३.१५.२५] यद् वैकुण्ठं यच् च नोऽस्माकम् उपरि-स्थितं नः स्पृहणीय-शीला इति वा दूरे यमो येषां ते सिद्धत्वेन दूरीकृत-यम-नियमाः सन्तो वा व्रजन्तीति । भर्तुर् मिथः सुयशसः इत्य् अनेन तथाविधाया भक्तेर् मोक्ष-सुख- तिरस्कारित्व-प्रसिद्धिः सूचिता । नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपीत्य् आदौ येऽङ्ग त्वद्-अङ्घ्रि-शरणा भवतः कथायां कीर्तन्य-तीर्थ-यशसः कुशला रसज्ञा [भ्प् ३.१५.४८] इति सनकाद्य्-उक्तेः । ॥ ३.१५ ॥ श्री-ब्रह्मा देवान् ॥ ७१ ॥

[71] mokṣa-sukha-tiraskāri-bhakty-eka-labhyatvam - yan na vrajanty agha-bhido racanānuvādāc chṛṇvanti ye'nya-viṣayāḥ kukathā mati-ghnīḥ | yās tu śrutā hata-bhagair nṛbhir ātta-sārās tāṃs tān kṣipanty aśaraṇeṣu tamaḥsu hanta || [BhP 3.15.23] yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ | bhartur mithaḥ suyaśasaḥ kathanānurāga- vaiklavya-bāṣpa-kalayā pulakī-kṛtāṅgāḥ || [BhP 3.15.25] yad vaikuṇṭhaṃ yac ca no'smākam upari-sthitaṃ naḥ spṛhaṇīya-śīlā iti vā dūre yamo yeṣāṃ te siddhatvena dūrīkṛta-yama-niyamāḥ santo vā vrajantīti | bhartur mithaḥ suyaśasaḥ ity anena tathāvidhāyā bhakter mokṣa-sukha- tiraskāritva-prasiddhiḥ sūcitā | nātyantikaṃ vigaṇayanty apīty ādau ye'ṅga tvad-aṅghri-śaraṇā bhavataḥ kathāyāṃ kīrtanya-tīrtha-yaśasaḥ kuśalā rasajñā [BhP 3.15.48] iti sanakādy-ukteḥ | || 3.15 || śrī-brahmā devān || 71 ||

[७२] सच्-चिद्-आनन्द-रूपत्वम् । एवम् एतान् मयादिष्टा ननु तिष्ठन्ति मे पथः । क्षेमं विन्दन्ति मत्-स्थानं तद् ब्रह्म परमं विदुः ॥ [भ्प् ११.२०.३७] मे पथः ज्ञान-कर्म-भक्ति-लक्षणान् मत्-प्राप्त्य्-उपायान्, ज्ञान- कर्मणोर् अपि भक्तेषु भक्तेः प्रथमतः क्वचित् कदाचित् किञ्चित् साहाय्य- कारित्वात् । क्षेमं मद्-भक्ति-मङ्गल-मयं यत् स्थानं परमं ब्रह्मेति विदुर् जानन्ति इत्थम् एवोदाहरिष्यते च इति सञ्चिन्त्य भगवान् महा-कारुणिको विभुः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् । सत्यं ज्ञानम् अनन्तं यद् ब्रह्म-ज्योतिः सनातनम् । यद् धि पश्यन्ति मुनयो गुणापायो समाहिता ॥ [भ्प् १०.२८.१४-१५] इति । उभयत्रापि चकाराद्य्-अध्याहारादिना त्व् अर्थान्तरं कष्ठं भवति । तैर् एव च तमसः प्रकृतेः परम् इति वैकुण्ठस्यापि विशेषणत्वेन व्याख्यातम् इति ॥ ॥ ११.२० ॥ श्री-भगवान् ॥७२॥ [७३] तथैव -- न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस् तमश् च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्य् अतद् उत्सिसृक्षवः । विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्य-सौहृदा हृदोपगुह्यार्ह-पदं पदे पदे ॥ [भ्प् २.२.१७-१८] अतत् चिद्-व्यतिरिक्तं, नेति नेतीत्य् एवम् उत्स्रष्टुम् इच्छवो दौरात्म्यं भगवद्-आत्मनोर् अभेद-दृष्टिं विसृज्य, अर्हस्य श्री-भगवतः, पदं चरणारविन्दं, पदे पदे प्रतिक्षणं हृदा उपगुह्य आश्लिष्य, नान्यस्मिन् सौहृदं येषां तथाभूताः सन्तो यद् आमनन्ति जानन्ति, तद् वैष्णवं पदं श्री-वैकुण्ठम् इति ब्रह्म-स्वरूपम् एव तद् इति तात्पर्यम् । अनेन प्रेम- लक्षण-साधन-लिङ्गेन निराकार-रूपम् अर्थान्तरं निरस्तम् । अत्र निराकार-परायणस्यापि मुक्ता-फल-टीका-कृतो दैवाभिव्यञ्जिता गीर् यथा - तत् परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति । अधिकृताधिष्ठित-राजाधिष्ठितत्ववत् । ब्रह्मादि-पदानाम् अपि । विष्णुनाधिष्ठितत्वात् परम् इत्य् उक्तम् । विष्णुनैवाधिष्ठितम् इत्य् अर्थ इति । अतएव श्रुताव् अपि तस्य स्व-महिमैक- प्रतिष्ठितत्वं स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि इति [छाउ ७.२४.१]। अतएवोक्तं क इत्था वेद यत्र स इति ॥ ॥ २.२ ॥ श्री-शुकः ॥७३॥

[72] sac-cid-ānanda-rūpatvam | evam etān mayādiṣṭā nanu tiṣṭhanti me pathaḥ | kṣemaṃ vindanti mat-sthānaṃ tad brahma paramaṃ viduḥ || [BhP 11.20.37] me pathaḥ jñāna-karma-bhakti-lakṣaṇān mat-prāpty-upāyān, jñāna- karmaṇor api bhakteṣu bhakteḥ prathamataḥ kvacit kadācit kiñcit sāhāyya- kāritvāt | kṣemaṃ mad-bhakti-maṅgala-mayaṃ yat sthānaṃ paramaṃ brahmeti vidur jānanti ittham evodāhariṣyate ca iti sañcintya bhagavān mahā-kāruṇiko vibhuḥ | darśayāmāsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param | satyaṃ jñānam anantaṃ yad brahma-jyotiḥ sanātanam | yad dhi paśyanti munayo guṇāpāyo samāhitā || [BhP 10.28.14-15] iti | ubhayatrāpi cakārādy-adhyāhārādinā tv arthāntaraṃ kaṣṭhaṃ bhavati | tair eva ca tamasaḥ prakṛteḥ param iti vaikuṇṭhasyāpi viśeṣaṇatvena vyākhyātam iti || || 11.20 || śrī-bhagavān ||72|| [73] tathaiva -- na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire | na yatra sattvaṃ na rajas tamaś ca na vai vikāro na mahān pradhānam || paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netīty atad utsisṛkṣavaḥ | visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā hṛdopaguhyārha-padaṃ pade pade || [BhP 2.2.17-18] atat cid-vyatiriktaṃ, neti netīty evam utsraṣṭum icchavo daurātmyaṃ bhagavad-ātmanor abheda-dṛṣṭiṃ visṛjya, arhasya śrī-bhagavataḥ, padaṃ caraṇāravindaṃ, pade pade pratikṣaṇaṃ hṛdā upaguhya āśliṣya, nānyasmin sauhṛdaṃ yeṣāṃ tathābhūtāḥ santo yad āmananti jānanti, tad vaiṣṇavaṃ padaṃ śrī-vaikuṇṭham iti brahma-svarūpam eva tad iti tātparyam | anena prema- lakṣaṇa-sādhana-liṅgena nirākāra-rūpam arthāntaraṃ nirastam | atra nirākāra-parāyaṇasyāpi muktā-phala-ṭīkā-kṛto daivābhivyañjitā gīr yathā - tat paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti | adhikṛtādhiṣṭhita-rājādhiṣṭhitatvavat | brahmādi-padānām api | viṣṇunādhiṣṭhitatvāt param ity uktam | viṣṇunaivādhiṣṭhitam ity artha iti | ataeva śrutāv api tasya sva-mahimaika- pratiṣṭhitatvaṃ sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni iti [ChāU 7.24.1]| ataevoktaṃ ka itthā veda yatra sa iti || || 2.2 || śrī-śukaḥ ||73||

[७४] क इत्थेत्यादि-श्रुतेर् अर्थत्वेनापि स्पष्टम् आह - स्वं लोकं न विदुस् ते वै यत्र देवो जनार्दनः । आहुर् धूम्र-धियो वेदं सकर्मकम् अतद्-विदः ॥ [भ्प् ४.२९.४८] ये धूम्र-धियो वेदं सकर्मकं कर्म-मात्र-प्रतिपादकम् आहुस् ते जनार्दनस्य स्वं स्वरूपं लोकं न विदुः किन्तु स्वर्गादिकम् एव विदुः । यत्र लोके ॥ ४.२९ ॥ श्री-नारदः प्राचीन-बर्हिषम् ॥७४॥

[74] ka itthetyādi-śruter arthatvenāpi spaṣṭam āha - svaṃ lokaṃ na vidus te vai yatra devo janārdanaḥ | āhur dhūmra-dhiyo vedaṃ sakarmakam atad-vidaḥ || [BhP 4.29.48] ye dhūmra-dhiyo vedaṃ sakarmakaṃ karma-mātra-pratipādakam āhus te janārdanasya svaṃ svarūpaṃ lokaṃ na viduḥ kintu svargādikam eva viduḥ | yatra loke || 4.29 || śrī-nāradaḥ prācīna-barhiṣam ||74||

[७५] एवं च -- ॐ नमस् ते ऽस्तु भगवन् इत्य् आदि गद्ये परमहंस-परिव्राजकैः परमेणात्म-योग-समाधिना परिभावित-परिस्फुट-पारमहंस्य- धर्मेणोद्घाटित-तमः-कपाट-द्वारे चित्ते ऽपावृत आत्म-लोके स्वयम् उपलब्ध-निज-सुखानुभवो भवान् ॥ [भ्प् ६.९.३३] तमः प्रकृतिर् अज्ञानं वा । आत्मलोके स्व-स्वरूपे लोके । एष आत्म-लोक एष ब्रह्म-लोक इति । दिव्ये ब्रह्म-पुरे ह्य् एष परमात्मा प्रतिष्ठित इत्य्-आदि- श्रुतौ[*एन्द्नोते #२०] ॥ यत् तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैभवम् आमनन्ति । एतल् लोका न विदुर् लोक-सारं विदन्ति तत् कवयो योग-निष्ठा इति पिप्पलाद- शाखायाम् । परेण नाकं निहितं गुहायां बिभ्राजते यद् यतयो विशन्ति इति परस्याम् । तद् वा एतत् परं धाम मन्त्र-राजाध्यापकस्य यत्र न दुःखादि न सूर्यो भाति यत्र न मृत्युः प्रविशति यत्र न दोषस् तद् आनन्दं शाश्वतं शान्तं सदा-शिवं ब्रह्मादि-वन्दितं योगि-ध्येयं यत्र गत्वा न निवर्तन्ते योगिनः[*एन्द्नोते #२१] तद् एतद् ऋचाभ्युक्तं तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः दिवीव चक्षुर् आततम् । तद्-विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर् यत् परमं पदम् इति श्री-नृसिंह-तापन्याम् [५.१०] । न त्व् इयम् अपि ब्रह्म-पुरत्वे नैव व्याख्येया, वन्दितत्वेन यत्र गत्वेत्य् अनेन च तद्-अनङ्गीकरोत् । यतः श्री-विष्णु-पुराणे च श्री-विष्णु-लोकम् उद्दिश्य ऋग् इयम् अनुस्मृता, यथा ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ॥ निर्धूत-दोष-पङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् । स्थानं तत् परमं विप्र पुण्य-पाप-परिक्षये ॥ अपुण्य-पुण्योपरमे क्षीणाशोषाप्ति-हेतवः । यत्र गत्वा न शोचन्ति तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ धर्मं ध्रुवाद्यास् तिष्ठन्ति यत्र ते लोक-साक्षिणः । तत्-सार्ष्ट्योत्पन्न-योगेद्धस् तद्-विष्णोः परमं पदम् ॥ यत्रैतद् ओतं प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम् । भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद्-विष्णोः परमं पदम् ॥ [विप् २.८.९८-१०२] तापनी-श्रुतौ[*एन्द्नोते #२२] च यत्र न वायुर् वाती इत्य् आदिकं प्राकृत तत्-तन्-मात्र-निषेधात्मकं तत्रापि तत्-तच्-छ्रवणात् । यत् तु मातुः सपत्न्या वाग्-वाणैर् हृदि बिद्धस् तु तान् स्मरन् । नैच्छन् मुक्ति-पतेर् मुक्तिं पश्चात् तापम् उपेयिवान् इति [भ्प् ४.९.२९] । तथा -- अहो बत ममानात्म्यं मन्द-भाग्यस्य पश्यत । भव-च्छिदः पाद-मूलं गत्वा याचे यद् अन्तवत् ॥ इति [भ्प् ४.९.३१] श्री-ध्रुवस्यापूर्णंमन्यता श्रूयते तद्-उच्चपद-कामनयैव तत् प्रार्थितवता तेन लब्ध-मनोरथातीत- वरेणापि स्व-सङ्कल्पम् एव तिरस्कर्तुम् उक्तम् इति घटते । तत्र ह्य् एवोक्तं श्री-विदुरेण -- सुदुर्लभं यत् परमं पदं हरेर् [भ्प् ४.९.२८] इति । स्वयं श्री-ध्रुव-प्रियेण -- ततो गन्तासि मत्-स्थानं सर्व-लोक-नमस्कृतम् । उपरिष्टाद् ऋषिभ्यस् त्वं यतो नावर्तते गतः ॥ इति [भ्प् ४.९.२५] श्री-पार्षदाभ्याम् अपि -- आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद् विष्णोः परमं पदम् इति [भ्प् ४.१२.२६] । श्री-सुतेन च - ध्रुवस्य वैकुण्ठ- पदाधिरोहणम् इति [भ्प् ४.१०.१] । पञ्चमे ज्योतिश्-चक्र-वर्णने च - विष्णोर् यत् परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रामन्ति इति [भ्प् ५.२२.१७] । यद् विष्णोः परमं पदम् अभिवदन्तीति च [भ्प् ५.२३.१] । प्रपञ्चान्तर्गतत्वेऽपि तद् धर्मम् उक्तत्वं विकारावर्ति च तथा हि स्थितिम् आह इति न्यायेन । अतोऽस्मिन् लोके प्रापञ्चिकस्य बहिर्-अंशस्यैव प्रलयो ज्ञेयः । तस्य तु तदानीम् अन्तर्धानम् एव । एतद् आलम्ब्यैव हिरण्यकशिपुनोक्तम् - किम् अन्यैः काल- निर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिर् इति [भ्प् ७.३.११] । अतोऽद्यापि ये तथा वदन्ति तेऽपि तत्-तुल्या इति भावः । अथ श्री-महावैकुण्ठस्य तादृशत्वं तु सुतराम् एव । यथा नाना-श्रुति- पथोत्थापनेन पाद्मोत्तर-खण्डेऽपि[*एन्द्नोते #२३] प्रकृत्य्-अन्तर्गत- विभूति-वर्णनान्तरं तादृशत्वम् अभिव्यञ्जितं श्री-शिवेन -- एवं प्राकृत-रूपाया विभूते रूपम् उत्तमम् । त्रिपाद्-विभूति-रूपं तु शृणु भूधर-नन्दिनि ॥ प्रधान-परम-व्योम्नोर् अन्तरे विरजा नदी । वेदाङ्गस्वेद-जनित-तोयैः प्रस्राविता शुभा ॥ तस्याः पारे पर-व्योम त्रिपाद्-भुतं सनातनम् । अमृतं शाश्वतं नित्यम् अनन्तं परमं पदम् ॥ शुद्ध-सत्त्व-मयं दिव्यम् अक्षरं ब्रह्मणः पदम् । अनेक-कोटि-सूर्याग्नि-तुल्य-वर्चसम् अव्ययम् ॥ सर्व-वेदमयं शुभ्रं सर्व-प्रलय-वर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानन्द-सुखाह्वयम् ॥ समानाधिक्य-रहितम् आद्य्-अन्त-रहितं शुभम् ॥ तेजसात्य्-अद्भुतं रम्यं नित्यम् आनन्द-सागरम् । एवम् आदि-गुणोपेतं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं हरेः ॥ तद् विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यम् अच्युतम् । न हि वर्णयितुं शक्यं कल्प-कोटि-शतैर् अपि ॥ (पद्मप् ६.२२७.५७- ६५)[*एन्द्नोते #२४] हरेः पदं वर्णयितुं न शक्यं मया च धात्रा च मुनीन्द्र-वर्यैः । यस्मिन् पदे अच्युत ईश्वरो यः सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद ॥ यद् अक्षरं वेद-गुह्यं यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस् तं न वेद किम् ऋचा करिष्यति य उ तद् विदुस् त इमे समासते ॥ तद् विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । अक्षरं शाश्वतं नित्यं दिवीव चक्षुर् आततम् ॥ आ प्रवेष्टुम् अशक्यं तद् ब्रह्म-रुद्रादि-दैवतैः । ज्ञानेन शास्त्र-मार्गेण वीक्ष्यते योगि-पुङ्गवैः ॥ अहं ब्रह्मा च देवाश् च न जानन्ति महर्षयः । सर्वोपनिषदाम् अर्थं दृष्ट्वा वक्ष्यामि सुव्रते ॥ विष्णोः पदे परमे तु मध्य उत्सः शुभाह्वयः । यत्र गावो भूरि-शृङ्गा आसते स्व-सुखं प्रजाः ॥ अत्राहि तत् परं धाम गीयमानस्य शार्ङ्गिणः । तद् भाति परमं धाम गोभिर् गेयैः शुभाह्वयैः ॥ आदित्य-वर्णं तमसः परस्तात् ज्योतिर् उत्तमम् । आधारो ब्रह्मणो लोकः शुद्धः स ह सनातनः ॥ सामान्यावियुते दूरे अन्तेऽस्मिन् शाश्वते पदे । तस्थजुर् जागरुकेऽस्मिन् युवानौ श्री-सनातनौ ॥ यतः स्वसारा युवती भूलीले विष्णु-वल्लभे । अत्र पूर्वे ये च साध्या विश्व-देवाः सनातनाः ॥ ते ह नाकं महिमानः सचन्तः शुभ-दर्शनाः । तत्-पदं ज्ञानिनो विप्रा जातृवांसः समिन्धते ॥ तद् विष्णोः परमं पदं मोक्ष इत्य् अभिधीयते । तस्मिन् बन्ध-विनिर्मुक्ताः प्राप्यन्ते स्व-मुखं पदम् ॥ यं प्राप्य न निवर्तन्ते तस्मान् मोक्स उदाहृतः । मोक्षः परं पदं लिङ्गम् अमृतं विष्णु-मन्दिरम् ॥ अक्षरं परमं धाम वैकुण्ठं शाश्वतं परम् । नित्यं च परम-व्योम सर्वोत्कृष्टं सनातनम् ॥ पर्याय-वाचकन्य् अस्य परं धाम्नोऽच्युतस्य हि । तस्य त्रिपाद्-विभूतेस् तु रूपं वक्ष्यामि विस्तरात् ॥ इत्य् आदि ॥ एतद् रीइतिक-श्रुतयो वैदिकेषु प्रायः प्रसिद्धा इति नोदह्रियन्ते । श्री-नारद- पञ्चरात्रे च श्री-ब्रह्म-नारद-संवादे जितं ते स्तोत्रे च - लोकं वैकुण्ठ-नामानं दिव्य-षड्-गुण-संयुतम् । अवैष्णवानाम् अप्राप्यं गुण-त्रय-विवर्जितम् ॥ नित्य-सिद्धेः समाकीर्णं तन्-मयैः पाञ्च-कालिकैः । सभा-प्रासाद-जक्तं वनैश् चोपवनैः शुभम् ॥ वापी-कूप-तडागैश् च वृक्ष-षण्डैः सुमण्डितम् । अप्राकृतं सुरैर् वन्द्यम् अयुतार्क-सम-प्रभम् ॥ इति ॥ ब्रह्माण्ड-पुराणे - तम् अनन्त-गुणावासं महत्-तेजो दुरासदम् । अप्रत्यक्षं निरुपमं परानन्दम् अतीन्द्रियम् ॥ इति ॥ इतिहास-समुच्चये मुद्गलोपख्याने -- ब्रह्मणः सदनाद् ऊर्ध्वं तद् विष्णोः परमं पदम् । शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद् विदुः ॥ निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा ये जितेन्द्रियाः । ध्यान-योग-पराश् चैव तत्र गच्छन्ति साधवः ॥ येऽर्चयन्ति हरिं विष्णुं कृष्णं जिष्णुं सनातनम् । नारायणम् अजं देवं विष्वक्सेनं चतुर्भुजम् ॥ ध्यायन्ति पुरुषं दिव्यम् अच्युतं च स्मरन्ति ये । लभन्ते तेऽच्युत-स्थानं श्रुतिर् एषा सनातनी ॥ इति ॥ स्कान्दे श्री-सनत्-कुमार-मार्कण्डेय-संवादे - यो विष्णु-भक्तो विप्रेन्द्र शुद्ध-चक्रादि-चिह्नितः । स याति विष्णु-लोकं वै दाह-प्रलय-वर्जितम् ॥ इति । अत्र पद-धामादि-शब्देन स्थान-वाचकेन स्वरूपं त्व् अरूढेन यदि कश्चित् कथञ्चित् स्वरूपम् एव वाचयति । तर्ह्य् अन्यत्र तत्-प्रसङ्गे तेऽभिगच्छन्ति मत्-स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुर् इत्य् आदौ साक्षाद् एव स्थान-शब्द-निगदेन तन् निरसनीयम् । यदि तत्रापि चकाराद्य्-अध्याहारादि- दैन्येन पूर्व-दर्शितेतिहास-समुच्चयस्य परं ब्रह्मेति यद् विदुर् इति विशेषण-विरुद्धं वाक्य-भेदम् एवाङ्गीकरोति तर्हि स्वमते तत्र तत्रोक्त- लोक-शब्दः सहायीकर्तव्यः । ततश् च पद-धाम-स्थान-लोक-रूपाणां तेषां शब्दानां एकत्र वस्तुनि प्रयोगात् परस्परम् अन्यार्थं दूरीकुर्वन्तस् ते कं वा न बोधयन्ति स्वम् अर्थं, यथा भगवान् हरिर् विष्णुर् अयम् इति । अथ हन्त तत्रापि चेत्, स्वरूप-मात्र-वाचकतां भिक्षते तर्हि स्फुटम् एव पाद्म-वैष्णवादि-वचनैः विपक्षो ह्रेपणीयः । कर्माद्य्-अप्राप्यत्वादि- प्रतिपादक-वाक्यानि तु विशेषतो वेत्र-पाणि-रूपाणि सन्त्य् एवेति वक्तव्यम् । तस्मात् ॐ नमस् ते [भ्प् ६.९.३३] इत्य् आदि-पद्यम् अपि साध्व् एव व्याख्यातम् ॥ ॥ ६.९ ॥ देवाः श्री-हरिम् ॥७५॥

[75] evaṃ ca -- oṃ namas te 'stu bhagavan ity ādi gadye paramahaṃsa-parivrājakaiḥ parameṇātma-yoga-samādhinā paribhāvita-parisphuṭa-pāramahaṃsya- dharmeṇodghāṭita-tamaḥ-kapāṭa-dvāre citte 'pāvṛta ātma-loke svayam upalabdha-nija-sukhānubhavo bhavān || [BhP 6.9.33] tamaḥ prakṛtir ajñānaṃ vā | ātmaloke sva-svarūpe loke | eṣa ātma-loka eṣa brahma-loka iti | divye brahma-pure hy eṣa paramātmā pratiṣṭhita ity-ādi- śrutau[*ENDNOTE #20] || yat tat sūkṣmaṃ paramaṃ veditavyaṃ nityaṃ padaṃ vaibhavam āmananti | etal lokā na vidur loka-sāraṃ vidanti tat kavayo yoga-niṣṭhā iti pippalāda- śākhāyām | pareṇa nākaṃ nihitaṃ guhāyāṃ bibhrājate yad yatayo viśanti iti parasyām | tad vā etat paraṃ dhāma mantra-rājādhyāpakasya yatra na duḥkhādi na sūryo bhāti yatra na mṛtyuḥ praviśati yatra na doṣas tad ānandaṃ śāśvataṃ śāntaṃ sadā-śivaṃ brahmādi-vanditaṃ yogi-dhyeyaṃ yatra gatvā na nivartante yoginaḥ[*ENDNOTE #21] tad etad ṛcābhyuktaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣur ātatam | tad-viprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate | viṣṇor yat paramaṃ padam iti śrī-nṛsiṃha-tāpanyām [5.10] | na tv iyam api brahma-puratve naiva vyākhyeyā, vanditatvena yatra gatvety anena ca tad-anaṅgīkarot | yataḥ śrī-viṣṇu-purāṇe ca śrī-viṣṇu-lokam uddiśya ṛg iyam anusmṛtā, yathā ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ || nirdhūta-doṣa-paṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām | sthānaṃ tat paramaṃ vipra puṇya-pāpa-parikṣaye || apuṇya-puṇyoparame kṣīṇāśoṣāpti-hetavaḥ | yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam || dharmaṃ dhruvādyās tiṣṭhanti yatra te loka-sākṣiṇaḥ | tat-sārṣṭyotpanna-yogeddhas tad-viṣṇoḥ paramaṃ padam || yatraitad otaṃ protaṃ ca yad bhūtaṃ sacarācaram | bhāvyaṃ ca viśvaṃ maitreya tad-viṣṇoḥ paramaṃ padam || [ViP 2.8.98-102] tāpanī-śrutau[*ENDNOTE #22] ca yatra na vāyur vātī ity ādikaṃ prākṛta tat-tan-mātra-niṣedhātmakaṃ tatrāpi tat-tac-chravaṇāt | yat tu mātuḥ sapatnyā vāg-vāṇair hṛdi biddhas tu tān smaran | naicchan mukti-pater muktiṃ paścāt tāpam upeyivān iti [BhP 4.9.29] | tathā -- aho bata mamānātmyaṃ manda-bhāgyasya paśyata | bhava-cchidaḥ pāda-mūlaṃ gatvā yāce yad antavat || iti [BhP 4.9.31] śrī-dhruvasyāpūrṇaṃmanyatā śrūyate tad-uccapada-kāmanayaiva tat prārthitavatā tena labdha-manorathātīta- vareṇāpi sva-saṅkalpam eva tiraskartum uktam iti ghaṭate | tatra hy evoktaṃ śrī-vidureṇa -- sudurlabhaṃ yat paramaṃ padaṃ harer [BhP 4.9.28] iti | svayaṃ śrī-dhruva-priyeṇa -- tato gantāsi mat-sthānaṃ sarva-loka-namaskṛtam | upariṣṭād ṛṣibhyas tvaṃ yato nāvartate gataḥ || iti [BhP 4.9.25] śrī-pārṣadābhyām api -- ātiṣṭha jagatāṃ vandyaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam iti [BhP 4.12.26] | śrī-sutena ca - dhruvasya vaikuṇṭha- padādhirohaṇam iti [BhP 4.10.1] | pañcame jyotiś-cakra-varṇane ca - viṣṇor yat paramaṃ padaṃ pradakṣiṇaṃ prakrāmanti iti [BhP 5.22.17] | yad viṣṇoḥ paramaṃ padam abhivadantīti ca [BhP 5.23.1] | prapañcāntargatatve'pi tad dharmam uktatvaṃ vikārāvarti ca tathā hi sthitim āha iti nyāyena | ato'smin loke prāpañcikasya bahir-aṃśasyaiva pralayo jñeyaḥ | tasya tu tadānīm antardhānam eva | etad ālambyaiva hiraṇyakaśipunoktam - kim anyaiḥ kāla- nirdhūtaiḥ kalpānte vaiṣṇavādibhir iti [BhP 7.3.11] | ato'dyāpi ye tathā vadanti te'pi tat-tulyā iti bhāvaḥ | atha śrī-mahāvaikuṇṭhasya tādṛśatvaṃ tu sutarām eva | yathā nānā-śruti- pathotthāpanena pādmottara-khaṇḍe'pi[*ENDNOTE #23] prakṛty-antargata- vibhūti-varṇanāntaraṃ tādṛśatvam abhivyañjitaṃ śrī-śivena -- evaṃ prākṛta-rūpāyā vibhūte rūpam uttamam | tripād-vibhūti-rūpaṃ tu śṛṇu bhūdhara-nandini || pradhāna-parama-vyomnor antare virajā nadī | vedāṅgasveda-janita-toyaiḥ prasrāvitā śubhā || tasyāḥ pāre para-vyoma tripād-bhutaṃ sanātanam | amṛtaṃ śāśvataṃ nityam anantaṃ paramaṃ padam || śuddha-sattva-mayaṃ divyam akṣaraṃ brahmaṇaḥ padam | aneka-koṭi-sūryāgni-tulya-varcasam avyayam || sarva-vedamayaṃ śubhraṃ sarva-pralaya-varjitam | hiraṇmayaṃ mokṣapadaṃ brahmānanda-sukhāhvayam || samānādhikya-rahitam ādy-anta-rahitaṃ śubham || tejasāty-adbhutaṃ ramyaṃ nityam ānanda-sāgaram | evam ādi-guṇopetaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam || na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ hareḥ || tad viṣṇoḥ paramaṃ dhāma śāśvataṃ nityam acyutam | na hi varṇayituṃ śakyaṃ kalpa-koṭi-śatair api || (PadmaP 6.227.57- 65)[*ENDNOTE #24] hareḥ padaṃ varṇayituṃ na śakyaṃ mayā ca dhātrā ca munīndra-varyaiḥ | yasmin pade acyuta īśvaro yaḥ so aṅga veda yadi vā na veda || yad akṣaraṃ veda-guhyaṃ yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ | yas taṃ na veda kim ṛcā kariṣyati ya u tad vidus ta ime samāsate || tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ | akṣaraṃ śāśvataṃ nityaṃ divīva cakṣur ātatam || ā praveṣṭum aśakyaṃ tad brahma-rudrādi-daivataiḥ | jñānena śāstra-mārgeṇa vīkṣyate yogi-puṅgavaiḥ || ahaṃ brahmā ca devāś ca na jānanti maharṣayaḥ | sarvopaniṣadām arthaṃ dṛṣṭvā vakṣyāmi suvrate || viṣṇoḥ pade parame tu madhya utsaḥ śubhāhvayaḥ | yatra gāvo bhūri-śṛṅgā āsate sva-sukhaṃ prajāḥ || atrāhi tat paraṃ dhāma gīyamānasya śārṅgiṇaḥ | tad bhāti paramaṃ dhāma gobhir geyaiḥ śubhāhvayaiḥ || āditya-varṇaṃ tamasaḥ parastāt jyotir uttamam | ādhāro brahmaṇo lokaḥ śuddhaḥ sa ha sanātanaḥ || sāmānyāviyute dūre ante'smin śāśvate pade | tasthajur jāgaruke'smin yuvānau śrī-sanātanau || yataḥ svasārā yuvatī bhūlīle viṣṇu-vallabhe | atra pūrve ye ca sādhyā viśva-devāḥ sanātanāḥ || te ha nākaṃ mahimānaḥ sacantaḥ śubha-darśanāḥ | tat-padaṃ jñānino viprā jātṛvāṃsaḥ samindhate || tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ mokṣa ity abhidhīyate | tasmin bandha-vinirmuktāḥ prāpyante sva-mukhaṃ padam || yaṃ prāpya na nivartante tasmān moksa udāhṛtaḥ | mokṣaḥ paraṃ padaṃ liṅgam amṛtaṃ viṣṇu-mandiram || akṣaraṃ paramaṃ dhāma vaikuṇṭhaṃ śāśvataṃ param | nityaṃ ca parama-vyoma sarvotkṛṣṭaṃ sanātanam || paryāya-vācakany asya paraṃ dhāmno'cyutasya hi | tasya tripād-vibhūtes tu rūpaṃ vakṣyāmi vistarāt || ity ādi || etad rīitika-śrutayo vaidikeṣu prāyaḥ prasiddhā iti nodahriyante | śrī-nārada- pañcarātre ca śrī-brahma-nārada-saṃvāde jitaṃ te stotre ca - lokaṃ vaikuṇṭha-nāmānaṃ divya-ṣaḍ-guṇa-saṃyutam | avaiṣṇavānām aprāpyaṃ guṇa-traya-vivarjitam || nitya-siddheḥ samākīrṇaṃ tan-mayaiḥ pāñca-kālikaiḥ | sabhā-prāsāda-jaktaṃ vanaiś copavanaiḥ śubham || vāpī-kūpa-taḍāgaiś ca vṛkṣa-ṣaṇḍaiḥ sumaṇḍitam | aprākṛtaṃ surair vandyam ayutārka-sama-prabham || iti || brahmāṇḍa-purāṇe - tam ananta-guṇāvāsaṃ mahat-tejo durāsadam | apratyakṣaṃ nirupamaṃ parānandam atīndriyam || iti || itihāsa-samuccaye mudgalopakhyāne -- brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam | śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yad viduḥ || nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā ye jitendriyāḥ | dhyāna-yoga-parāś caiva tatra gacchanti sādhavaḥ || ye'rcayanti hariṃ viṣṇuṃ kṛṣṇaṃ jiṣṇuṃ sanātanam | nārāyaṇam ajaṃ devaṃ viṣvaksenaṃ caturbhujam || dhyāyanti puruṣaṃ divyam acyutaṃ ca smaranti ye | labhante te'cyuta-sthānaṃ śrutir eṣā sanātanī || iti || skānde śrī-sanat-kumāra-mārkaṇḍeya-saṃvāde - yo viṣṇu-bhakto viprendra śuddha-cakrādi-cihnitaḥ | sa yāti viṣṇu-lokaṃ vai dāha-pralaya-varjitam || iti | atra pada-dhāmādi-śabdena sthāna-vācakena svarūpaṃ tv arūḍhena yadi kaścit kathañcit svarūpam eva vācayati | tarhy anyatra tat-prasaṅge te'bhigacchanti mat-sthānaṃ yad brahma paramaṃ vidur ity ādau sākṣād eva sthāna-śabda-nigadena tan nirasanīyam | yadi tatrāpi cakārādy-adhyāhārādi- dainyena pūrva-darśitetihāsa-samuccayasya paraṃ brahmeti yad vidur iti viśeṣaṇa-viruddhaṃ vākya-bhedam evāṅgīkaroti tarhi svamate tatra tatrokta- loka-śabdaḥ sahāyīkartavyaḥ | tataś ca pada-dhāma-sthāna-loka-rūpāṇāṃ teṣāṃ śabdānāṃ ekatra vastuni prayogāt parasparam anyārthaṃ dūrīkurvantas te kaṃ vā na bodhayanti svam arthaṃ, yathā bhagavān harir viṣṇur ayam iti | atha hanta tatrāpi cet, svarūpa-mātra-vācakatāṃ bhikṣate tarhi sphuṭam eva pādma-vaiṣṇavādi-vacanaiḥ vipakṣo hrepaṇīyaḥ | karmādy-aprāpyatvādi- pratipādaka-vākyāni tu viśeṣato vetra-pāṇi-rūpāṇi santy eveti vaktavyam | tasmāt oṃ namas te [BhP 6.9.33] ity ādi-padyam api sādhv eva vyākhyātam || || 6.9 || devāḥ śrī-harim ||75||

[७६] तद् एत्च् छ्री-वैकुण्ठ-स्वरूपं निरूपितम् । तच् च यथा श्री-भगवान् एव क्वचित् पूर्णत्वेन क्वचिद् अंशत्वेन च वर्तते तथैवेति । बहवस् तस्यापि भेदाः पाद्मोत्तर-खण्डादौ द्रष्टव्याः । येषु श्री-मत्स्य-देवादीनाम् अपि पदानि वक्ष्यन्ते । तद् एव सूचयति - एवं हिरण्याक्षम् असह्य-विक्रमं स सादयित्वा हरिर् आदि-सूकरः । जगाम लोकं स्वम् अखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्कर-विष्टरादिभिः ॥ [भ्प् ३.१९.२८] सादयित्वा हत्वा । पवित्रारोप-प्रसङ्गे चैवम् आह बोधायनः - एवं यः कुरुते विद्वान् वर्षे वर्षे न संशयः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो नृकेशरी ॥ इति । वायु-पुराणे तु शिव-पुरम् अपि तद्वत् श्रूयते, यथा - अन्तौघस्य समन्तात् तु सन्निविष्टो घनोदधिः । समन्ताद् येन तोयेन धार्यमानः स तिष्ठति ॥ बाह्यतो घन-तोयस्य तिर्यग् ऊर्ध्वं च मण्डलम् । धारयमाणं समन्तात् तु तिष्ठते घन-तेजसा ॥ अयोगुडनिभो वह्निः समन्तात् मण्डलाकृतिः । समन्ताद् घन-वातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ॥ भूतादिश् च तथाकाशं भूतादिं च तथा महान् । महान् व्याप्तो ह्य् अनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ॥ अनन्तम् अपरिव्यक्तम् अनादि-निधनं च तत् । तम एव निरालोकम् अमर्यादम् अदेशिकम् ॥ तमसोऽन्ते च विख्यातम् आकाशान्ते च भास्वरम् । यर्यान्तायाम् अतस् तस्य शिवस्यायतनं महत् । त्रिदशानाम् अगम्यं तु स्थानं दिव्यम् इति श्रुतिर् ॥ इति ॥ ॥ ३.१९ ॥ श्री-मैत्रेयः ॥७६॥

[76] tad etc chrī-vaikuṇṭha-svarūpaṃ nirūpitam | tac ca yathā śrī-bhagavān eva kvacit pūrṇatvena kvacid aṃśatvena ca vartate tathaiveti | bahavas tasyāpi bhedāḥ pādmottara-khaṇḍādau draṣṭavyāḥ | yeṣu śrī-matsya-devādīnām api padāni vakṣyante | tad eva sūcayati - evaṃ hiraṇyākṣam asahya-vikramaṃ sa sādayitvā harir ādi-sūkaraḥ | jagāma lokaṃ svam akhaṇḍitotsavaṃ samīḍitaḥ puṣkara-viṣṭarādibhiḥ || [BhP 3.19.28] sādayitvā hatvā | pavitrāropa-prasaṅge caivam āha bodhāyanaḥ - evaṃ yaḥ kurute vidvān varṣe varṣe na saṃśayaḥ | sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo nṛkeśarī || iti | vāyu-purāṇe tu śiva-puram api tadvat śrūyate, yathā - antaughasya samantāt tu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ | samantād yena toyena dhāryamānaḥ sa tiṣṭhati || bāhyato ghana-toyasya tiryag ūrdhvaṃ ca maṇḍalam | dhārayamāṇaṃ samantāt tu tiṣṭhate ghana-tejasā || ayoguḍanibho vahniḥ samantāt maṇḍalākṛtiḥ | samantād ghana-vātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati || bhūtādiś ca tathākāśaṃ bhūtādiṃ ca tathā mahān | mahān vyāpto hy anantena avyaktena tu dhāryate || anantam aparivyaktam anādi-nidhanaṃ ca tat | tama eva nirālokam amaryādam adeśikam || tamaso'nte ca vikhyātam ākāśānte ca bhāsvaram | yaryāntāyām atas tasya śivasyāyatanaṃ mahat | tridaśānām agamyaṃ tu sthānaṃ divyam iti śrutir || iti || || 3.19 || śrī-maitreyaḥ ||76||

[७७] एवं च यथा श्री-भगवद्-वपुर्-आविर्भवति लोके तथैव क्वचित् कस्यचित् तत् पदस्याविर्भावः श्रूयते - पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुर-सत्तमैः । तयोः स्व-कलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम् ॥ वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोक-नमस्कृतः । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्-प्रिय-काम्यया ॥ [भ्प् ५.८.४५] यथा भगवत आविर्भाव-मात्रं जन्मेति भण्यते । तथैव वैकुण्ठस्यापि कल्पनम् आविर्भावनम् एव न तु प्राकृतवत् कृत्रिमत्वम् । उभयत्रापि नित्यत्वाद् इत्य् अभिप्रायेण तत्-साम्येनाह, जज्ञ इति । श्री- विकुण्ठासुतस्यैवेदं वैकुण्ठम् । मूल-वैकुण्ठं तु सृष्टेः प्राक् श्री- ब्रह्मणा दृष्टम् इति द्वितीये प्रसिद्धम् एव । स तन्-निकेतं परिमृश्य शून्यम् अपश्यमानः कुपितो ननाद इत्य् [भ्प् ८.१९.११] उक्तम् । तत्-स्थानं तु स्वर्गादि-गतम् एव ज्ञेयम् ॥ ॥ ८.५ ॥ श्री-शुकः ॥७७॥

[77] evaṃ ca yathā śrī-bhagavad-vapur-āvirbhavati loke tathaiva kvacit kasyacit tat padasyāvirbhāvaḥ śrūyate - patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ sura-sattamaiḥ | tayoḥ sva-kalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam || vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko loka-namaskṛtaḥ | ramayā prārthyamānena devyā tat-priya-kāmyayā || [BhP 5.8.45] yathā bhagavata āvirbhāva-mātraṃ janmeti bhaṇyate | tathaiva vaikuṇṭhasyāpi kalpanam āvirbhāvanam eva na tu prākṛtavat kṛtrimatvam | ubhayatrāpi nityatvād ity abhiprāyeṇa tat-sāmyenāha, jajña iti | śrī- vikuṇṭhāsutasyaivedaṃ vaikuṇṭham | mūla-vaikuṇṭhaṃ tu sṛṣṭeḥ prāk śrī- brahmaṇā dṛṣṭam iti dvitīye prasiddham eva | sa tan-niketaṃ parimṛśya śūnyam apaśyamānaḥ kupito nanāda ity [BhP 8.19.11] uktam | tat-sthānaṃ tu svargādi-gatam eva jñeyam || || 8.5 || śrī-śukaḥ ||77||

[७८] देहेन्द्रियासु-हीनानां वैकुण्ठ-पुर-वासिनाम् । [भ्प् ७.१.३४] जन्म-हेतु-भूतैः प्राकृतैर् देहेन्द्रियासुभिर् हीनानां शुद्ध-सत्त्व-मय- देहानाम् इत्य् अर्थः ॥ ॥ ७.१ ॥ युधिष्ठिरः श्री-नारदम् ॥ ७८ ॥

[78] dehendriyāsu-hīnānāṃ vaikuṇṭha-pura-vāsinām | [BhP 7.1.34] janma-hetu-bhūtaiḥ prākṛtair dehendriyāsubhir hīnānāṃ śuddha-sattva-maya- dehānām ity arthaḥ || || 7.1 || yudhiṣṭhiraḥ śrī-nāradam || 78 ||

[७९] तथा - आत्म-तुल्यैः षोडशभिर् विना श्रीवत्स-कौस्तुभौ । पर्युपासितम् उन्निद्र- शरद्-अम्बुरुहेक्षणम् ॥ [भ्प् ६.९.२९] षोडशभिः श्री-सुनन्दादिभिः ॥ ६.९ ॥ श्री-शुकः ॥

[79] tathā - ātma-tulyaiḥ ṣoḍaśabhir vinā śrīvatsa-kaustubhau | paryupāsitam unnidra- śarad-amburuhekṣaṇam || [BhP 6.9.29] ṣoḍaśabhiḥ śrī-sunandādibhiḥ || 6.9 || śrī-śukaḥ ||