Sections 112–121

[११२] तत् तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास् तटं शुचि । पुण्यं मधु-वनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरेः ॥ [भ्प् ४.८.४२] स्पष्टम् ॥ ४.८ ॥ श्री-नारदो ध्रुवम् ॥ ११२ ॥

[112] tat tāta gaccha bhadraṃ te yamunāyās taṭaṃ śuci | puṇyaṃ madhu-vanaṃ yatra sānnidhyaṃ nityadā hareḥ || [BhP 4.8.42] spaṣṭam || 4.8 || śrī-nārado dhruvam || 112 ||

[११३] तस्य हरेः श्री-कृष्णत्वम् एव व्यनक्ति - इत्य् उक्तस् तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः । ययौ मधु-वनं पुण्यं हरेश् चरण-चर्चितम् ॥ [भ्प् ४.८.६२] [वृ. हेरे रेअद्स्: पाद्म-कल्पारम्भ-कथने प्रथम-स्वायम्भुव- मन्वन्तरे तस्मिन् हरेश् चरण-चर्चितवं श्री-मथुरायास् तन्-नित्यत्वात् श्री- कृष्णावतारस्य । तथा हरि-शब्देनाप्य् अत्र श्री-कृष्ण एव विवक्षितः श्रुत्य्- आदौ तद्-अवस्थिति-प्रसिद्धेः । एन्द् अद्दितिओन्.] प्रतिकल्पम् आविर्भावात् तस्यैव चरणाभ्यां चर्चितम् इति श्री-कृष्णस्यैव नित्य-सान्निध्यत्वं गम्यते । अतएव द्वादशाक्षर-विद्या-दैवतस्य श्री- ध्रुवाराध्यस्य त्व् अन्यत एव तत्रागमनम् अभिहितम् इति मधोर् वनं भृत्य-दिदृक्षया गतः [भ्प् ४.९.१] इत्य् अनेनेति । ॥ ४.८ ॥ श्री-मैत्रेयः ॥ ११३ ॥

[113] tasya hareḥ śrī-kṛṣṇatvam eva vyanakti - ity uktas taṃ parikramya praṇamya ca nṛpārbhakaḥ | yayau madhu-vanaṃ puṇyaṃ hareś caraṇa-carcitam || [BhP 4.8.62] [Vṛ. here reads: pādma-kalpārambha-kathane prathama-svāyambhuva- manvantare tasmin hareś caraṇa-carcitavaṃ śrī-mathurāyās tan-nityatvāt śrī- kṛṣṇāvatārasya | tathā hari-śabdenāpy atra śrī-kṛṣṇa eva vivakṣitaḥ śruty- ādau tad-avasthiti-prasiddheḥ | End addition.] pratikalpam āvirbhāvāt tasyaiva caraṇābhyāṃ carcitam iti śrī-kṛṣṇasyaiva nitya-sānnidhyatvaṃ gamyate | ataeva dvādaśākṣara-vidyā-daivatasya śrī- dhruvārādhyasya tv anyata eva tatrāgamanam abhihitam iti madhor vanaṃ bhṛtya-didṛkṣayā gataḥ [BhP 4.9.1] ity aneneti | || 4.8 || śrī-maitreyaḥ || 113 ||

[११४] अथ श्री-वृन्दावनस्य - पुण्या बत व्रज-भुवो यद् अयं नृ-लिङ्ग- गूढः पुराण-पुरुषो वन-चित्र-माल्यः । गाः पालयन् सह-बलः क्वणयंश् च वेणुं विक्रीडयाञ्चति गिरित्र-रमार्चिताङ्घ्रिः ॥ [भ्प् १०.४४.१२] अत्र पूर्वोदाहृत-श्रुत्य्-आद्य्-अवष्टम्भेन तिष्ठन्ति पर्वता इतिवद् अञ्चति सदैव विहरतीति मथुरा-स्त्रीणां श्री-भगवत्-प्रसादजा यथावद् भारती- निःसृतिर् इयम् इति व्याख्येयम् । (पगे ५९) ॥ १०.४४ ॥ पुर-स्त्रियः परस्परम् ॥ ११४ ॥ [वृ. रेअद्स् फ़ोर् थिस् सेच्तिओन्: स च वृन्दावन-गुणैर् वसन्त इव लक्षितः । यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशवः ॥ [भ्प् १०.१८.३] अत्र यत्रासीद् इत्य् अप्रोच्य यत्रास्ते इत्य् उक्त्या नित्य-स्थितित्वम् एव व्यक्तीकृतम् ॥ ॥ १०.१८ ॥ श्री-शुकः ॥ ११४ ॥ एन्द् अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग्.]

[114] atha śrī-vṛndāvanasya - puṇyā bata vraja-bhuvo yad ayaṃ nṛ-liṅga- gūḍhaḥ purāṇa-puruṣo vana-citra-mālyaḥ | gāḥ pālayan saha-balaḥ kvaṇayaṃś ca veṇuṃ vikrīḍayāñcati giritra-ramārcitāṅghriḥ || [BhP 10.44.12] atra pūrvodāhṛta-śruty-ādy-avaṣṭambhena tiṣṭhanti parvatā itivad añcati sadaiva viharatīti mathurā-strīṇāṃ śrī-bhagavat-prasādajā yathāvad bhāratī- niḥsṛtir iyam iti vyākhyeyam | (page 59) || 10.44 || pura-striyaḥ parasparam || 114 || [Vṛ. reads for this section: sa ca vṛndāvana-guṇair vasanta iva lakṣitaḥ | yatrāste bhagavān sākṣād rāmeṇa saha keśavaḥ || [BhP 10.18.3] atra yatrāsīd ity aprocya yatrāste ity uktyā nitya-sthititvam eva vyaktīkṛtam || || 10.18 || śrī-śukaḥ || 114 || End alternative reading.]

[११५] अथवा त्रिष्व् अप्य् एतद् एवोधारणीयम् - जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् । स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सु-स्मित- श्री-मुखेन व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम् ॥ [भ्प् १०.९०.४८] यदु-वराः परिषत् सभ्य-रूपा यस्य सः । देवकी-जन्म-वादस् तज्- जन्मत्वेन लब्ध-ख्यातिः । देवक्यां जन्मेति वादस् तत्त्व-बुभुत्सु-कथा यस्य स इति वा । श्री-कृष्णो जयति पर्मोत्कर्षेण सदैव विराजते । लोहितोष्णीषाः प्रचरन्तीतिवत् यदु-वर-सभ्य-विशिष्टतयैव जयाभिधानम् । अत्र यदुवर-शब्देन श्री-व्रजेश्वर-तद्-भ्रातरोऽपि गृह्यन्ते तेषाम् अपि यदु-वंशोत्पन्नत्वेन प्रसिद्धत्वात् । तथा च भारत- तात्पर्ये श्री-मध्वाचार्यैर् एवं ब्रह्म-वाक्यत्वेन लिखितम् - तस्मै वरः स मया सन्निसृष्टः स चास नान्दाख्य उतास्य भार्या । नाम्ना यशोदा स च शूर-तात- सुतस्य वैश्या-प्रभवस्य गोपः ॥ इति । शूर-तात-सुतस्य शूर-सपत्नी-मातृजस्य वैश्यायां तृतीय-वर्णायां जातस्य सकाशात् आस बभूव इत्य् अर्थः । अतएव श्रीमद्-आनकदुन्दुभिना तस्मिन् भ्रातर् इति मुहुः सम्बोधनम् अक्लिष्टार्थं भवति भ्रातरं नन्दम् आगतम् [भ्प् १०.५.२०] इति श्रीमन्-मुनीन्द्र-वचनं च । तद् एतद् अप्य् उपलक्षणं तद्-भ्रातॄणाम् । [वृ. अद्द्स् हेरे : यथा स्कान्दे मथुरा-खण्डे - रक्षिता यादवाः सर्वे इन्द्र- वृष्टि-निवारणात् इति । यत्राभिषिक्तो भगवान् मघोना यदु-वैरिणा इति च, यादवानां हितार्थाय धृतो गिरि-वरो मया इति चान्यत्र । वृ. अद्दितिओन् एन्द्स्.] यथा च यादव-मध्य-पातितत्वेनैव तेषु निर्धारण-मयं श्री-राम- वचनं श्री-हरिवंशे यादवेष्व् अपि सर्वेषु भवन्तो मम बान्धवाः [ह्व् ८३.१५] इति । सप्तम्या ह्य् अस्य जाताव् एव निर्धारणम् उच्यते पुरुषेषु क्षत्रियः शूर इतिवत् । विजातीयत्वे तु श्रोघ्नेभ्यो मथुरा ह्य् आढ्यतमा इतिवत् यादवेभ्योऽपि सर्वेभ्यो इत्य् एवोच्यतेति ज्ञेयम् । अत्र जयतीत्य् अत्र लोड्-अर्थत्वं न सङ्गच्छते सदैवोत्कर्षानन्त्यम् इति तस्मिन्न् आसीर्वादानवकाशात् । तद्- अवकाशो वा आशीर्वाद-विषयस्य तदानीम् आशीर्वादक-कृतानुवाद-विशेष- विशिष्टतयैव स्थितेर् अवगमात् प्रतिपिपादयिषितं तादृशत्वेनैव तात्कालिकत्वम् आगच्छत्य् एव । यथा धार्मिक-सभ्योऽयं राजा वर्धताम् इति । तद् एवं पतिर् गतिश् चान्धक-वृष्णि-सात्वताम् [भ्प् २.४.२०] इत्य् अत्राप्य् अनुसन्धेयम् । अनेन यदु-वराणाम् अपि तथैव जयो विवक्षितः । नन्व् एवं तथा विहरण-शीलश् चेत् पुनः कथम् इव देवकी-जन्म- वादोऽभूत् । तत्राह स्वैर् दोर्भिर् दोर्भ्यां चतुर्भिश् चतुर्भुजैर् अधर्मं तद्-बहुलम् असुर-राज-वृन्दम् अस्यन् निहन्तुम् । तद् अर्थम् एव लोकेऽपि तथा प्रकटीभूत इत्य् अर्थः । किं वा किं कुर्वन् जयति ? स्वैः काल-त्रय-गतैर् अपि [पगे ६०] भक्तैर् एव दोर्भिस् तद्-द्वारा अधर्मं जगद्-गत-पाप्मानम् अस्यन् नाशयन्न् एव । तद् उक्तम् - मद्-भक्ति-युक्तो भुवनं पुनाति [भ्प् १०.१४.२४] इति । पुनः किम् अर्थं देवकी-जन्म-वादः ? तत्राह -- स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः निजाभिव्यक्त्या निखिल-जीवानां संसार-हन्ता तद्-अर्थम् एवेत्य् अर्थः । तद् उक्तं यत एतद् विमुच्यते [भ्प् १०.२९.१६] इति । किं वा कथम्भूतो जयति ? व्रज-यदु-पुर-वासिनां स्थावर-जङ्गमानां निज-चरण-वियोग-दुःख-हन्ता सन् । नित्य-विहारे प्रमाणम् आह जन- निवासः । जन-शब्दोऽत्र स्वजन-वाचकः । सालोक्येत्य् [भ्प् ३.२९.१३] आदि-पद्ये जना इतिवत् । स्वजन-हृदये तत्-तद्-विहारत्वेन सर्व-देवावभासमान इत्य् अर्थः । सर्व-प्रमाण-चय-चूडामणि-भूतो विद्वद्-अनुभव एवात्र प्रमाणम् इति भावः । स्वयं तु किं कुर्वन् जयति ? व्रज-वनितानां मथुरा-द्वारका-पुर- वनितानां च काम-लक्षणो यो देवः स्वयम् एव तद्-रूपस् तं वर्धयन् सदैवोद्दीपयन् । अत्र तदीय-हृदय-स्थ-काम-तद्-अधिदेवयोर् अभेद- विवक्षा तादृश-तद्-भावस्य तद्वद् एव परमार्थता-बोधनाय श्री-कृष्ण- स्फूर्ति-मयस्य तादृश-भावस्याप्राकृतत्वात् परमानन्द-पराकाष्ठा- रूपत्वाच् च । श्री-कृष्णस्य काम-रूपोपासना चागमे व्यक्तास्ति । वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति इति नाम-लिङ्गानुशासनम् । व्रजेति श्रैष्ठ्येन पूर्व-निपातः । अतएव पूर्वं मेरु-देव्यां सुदेवीति संज्ञावत् देवकी-शब्देन श्री-यशोदा च व्याख्येया - द्वे नाम्नी नन्द-भार्याया यशोदा देवकीति च । अतः सख्यम् अभूत् तस्या देवक्या शौरि-जायया ॥ इति पुराणान्तर-वचनम् । तद् एवं त्रिष्व् अपि नित्य-विहारित्वं सिद्धम् । ॥ १०.९० ॥ श्री-शुकः ॥ ११५ ॥

[115] athavā triṣv apy etad evodhāraṇīyam - jayati jana-nivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam | sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ su-smita- śrī-mukhena vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam || [BhP 10.90.48] yadu-varāḥ pariṣat sabhya-rūpā yasya saḥ | devakī-janma-vādas taj- janmatvena labdha-khyātiḥ | devakyāṃ janmeti vādas tattva-bubhutsu-kathā yasya sa iti vā | śrī-kṛṣṇo jayati parmotkarṣeṇa sadaiva virājate | lohitoṣṇīṣāḥ pracarantītivat yadu-vara-sabhya-viśiṣṭatayaiva jayābhidhānam | atra yaduvara-śabdena śrī-vrajeśvara-tad-bhrātaro'pi gṛhyante teṣām api yadu-vaṃśotpannatvena prasiddhatvāt | tathā ca bhārata- tātparye śrī-madhvācāryair evaṃ brahma-vākyatvena likhitam - tasmai varaḥ sa mayā sannisṛṣṭaḥ sa cāsa nāndākhya utāsya bhāryā | nāmnā yaśodā sa ca śūra-tāta- sutasya vaiśyā-prabhavasya gopaḥ || iti | śūra-tāta-sutasya śūra-sapatnī-mātṛjasya vaiśyāyāṃ tṛtīya-varṇāyāṃ jātasya sakāśāt āsa babhūva ity arthaḥ | ataeva śrīmad-ānakadundubhinā tasmin bhrātar iti muhuḥ sambodhanam akliṣṭārthaṃ bhavati bhrātaraṃ nandam āgatam [BhP 10.5.20] iti śrīman-munīndra-vacanaṃ ca | tad etad apy upalakṣaṇaṃ tad-bhrātṝṇām | [Vṛ. adds here : yathā skānde mathurā-khaṇḍe - rakṣitā yādavāḥ sarve indra- vṛṣṭi-nivāraṇāt iti | yatrābhiṣikto bhagavān maghonā yadu-vairiṇā iti ca, yādavānāṃ hitārthāya dhṛto giri-varo mayā iti cānyatra | Vṛ. addition ends.] yathā ca yādava-madhya-pātitatvenaiva teṣu nirdhāraṇa-mayaṃ śrī-rāma- vacanaṃ śrī-harivaṃśe yādaveṣv api sarveṣu bhavanto mama bāndhavāḥ [HV 83.15] iti | saptamyā hy asya jātāv eva nirdhāraṇam ucyate puruṣeṣu kṣatriyaḥ śūra itivat | vijātīyatve tu śroghnebhyo mathurā hy āḍhyatamā itivat yādavebhyo'pi sarvebhyo ity evocyateti jñeyam | atra jayatīty atra loḍ-arthatvaṃ na saṅgacchate sadaivotkarṣānantyam iti tasminn āsīrvādānavakāśāt | tad- avakāśo vā āśīrvāda-viṣayasya tadānīm āśīrvādaka-kṛtānuvāda-viśeṣa- viśiṣṭatayaiva sthiter avagamāt pratipipādayiṣitaṃ tādṛśatvenaiva tātkālikatvam āgacchaty eva | yathā dhārmika-sabhyo'yaṃ rājā vardhatām iti | tad evaṃ patir gatiś cāndhaka-vṛṣṇi-sātvatām [BhP 2.4.20] ity atrāpy anusandheyam | anena yadu-varāṇām api tathaiva jayo vivakṣitaḥ | nanv evaṃ tathā viharaṇa-śīlaś cet punaḥ katham iva devakī-janma- vādo'bhūt | tatrāha svair dorbhir dorbhyāṃ caturbhiś caturbhujair adharmaṃ tad-bahulam asura-rāja-vṛndam asyan nihantum | tad artham eva loke'pi tathā prakaṭībhūta ity arthaḥ | kiṃ vā kiṃ kurvan jayati ? svaiḥ kāla-traya-gatair api [page 60] bhaktair eva dorbhis tad-dvārā adharmaṃ jagad-gata-pāpmānam asyan nāśayann eva | tad uktam - mad-bhakti-yukto bhuvanaṃ punāti [BhP 10.14.24] iti | punaḥ kim arthaṃ devakī-janma-vādaḥ ? tatrāha -- sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ nijābhivyaktyā nikhila-jīvānāṃ saṃsāra-hantā tad-artham evety arthaḥ | tad uktaṃ yata etad vimucyate [BhP 10.29.16] iti | kiṃ vā kathambhūto jayati ? vraja-yadu-pura-vāsināṃ sthāvara-jaṅgamānāṃ nija-caraṇa-viyoga-duḥkha-hantā san | nitya-vihāre pramāṇam āha jana- nivāsaḥ | jana-śabdo'tra svajana-vācakaḥ | sālokyety [BhP 3.29.13] ādi-padye janā itivat | svajana-hṛdaye tat-tad-vihāratvena sarva-devāvabhāsamāna ity arthaḥ | sarva-pramāṇa-caya-cūḍāmaṇi-bhūto vidvad-anubhava evātra pramāṇam iti bhāvaḥ | svayaṃ tu kiṃ kurvan jayati ? vraja-vanitānāṃ mathurā-dvārakā-pura- vanitānāṃ ca kāma-lakṣaṇo yo devaḥ svayam eva tad-rūpas taṃ vardhayan sadaivoddīpayan | atra tadīya-hṛdaya-stha-kāma-tad-adhidevayor abheda- vivakṣā tādṛśa-tad-bhāvasya tadvad eva paramārthatā-bodhanāya śrī-kṛṣṇa- sphūrti-mayasya tādṛśa-bhāvasyāprākṛtatvāt paramānanda-parākāṣṭhā- rūpatvāc ca | śrī-kṛṣṇasya kāma-rūpopāsanā cāgame vyaktāsti | vanitā janitātyarthānurāgāyāṃ ca yoṣiti iti nāma-liṅgānuśāsanam | vrajeti śraiṣṭhyena pūrva-nipātaḥ | ataeva pūrvaṃ meru-devyāṃ sudevīti saṃjñāvat devakī-śabdena śrī-yaśodā ca vyākhyeyā - dve nāmnī nanda-bhāryāyā yaśodā devakīti ca | ataḥ sakhyam abhūt tasyā devakyā śauri-jāyayā || iti purāṇāntara-vacanam | tad evaṃ triṣv api nitya-vihāritvaṃ siddham | || 10.90 || śrī-śukaḥ || 115 ||

[११६] अथ यद् उक्तं श्री-वृन्दावनस्यैव प्रकाश-विशेषे गोलोकत्वं । तत्र प्रापञ्चिक-लोक-प्रकट-लीलावकाशत्वेनावभासमान-प्रकाशो गोलोक इति समर्थनीयम् । प्रकट-लीलायां तस्मिंस् तच्-छब्द-प्रयोगादर्शनात् भेदांश-श्रवणाच् च । प्रकटाप्रकटतया लीला-भेदश् चाग्रे दर्शयितव्यः । तद् एवं वृन्दावन एव तस्य गोलोकाख्य-प्रकाशस्य दर्शनेनाभिव्यनक्ति - नन्दस् त्व् अतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोक-पाल-महोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितो ऽब्रवीत् ॥ ते चौत्सुक्य-धियो राजन् मत्वा गोपास् तम् ईश्वरम् । अपि नः स्वगतिं सूक्ष्माम् उपाधास्यद् अधीश्वरम् ॥ इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिल-दृक् स्वयम् । सङ्कल्प-सिद्धये तेषां कृपयैतद् अचिन्तयत् ॥ जनो वै लोक एतस्मिन्न् अविद्या-काम-कर्मभिः । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन् ॥ इति सञ्चिन्त्य भगवान् महा-कारुणिको हरिः । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमसः परम् ॥ सत्यं ज्ञानम् अनन्तं यद् ब्रह्म-ज्योतिः सनातनम् । यद् धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः ॥ ते तु ब्रह्म-ह्रदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्धृताः । ददृशुर् ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरो ऽध्यगात् पुरा ॥ नन्दादयस् तु तं दृष्ट्वा परमानन्द-निर्वृताः । कृष्णं च तत्र च्छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः ॥ [भ्प् १०.२८.१०-१७] अतीन्द्रियम् अदृष्ट-पूर्वम् । लोक-पालः वरुणः । स्व-गतिं स्व-धाम । (पगे ६१) सूक्ष्मां दुर्ज्ञेयाम् । उपाधास्यन् उपधास्यति नोऽस्मान् प्रति प्रापयिष्यतीति सङ्कल्पितवन्त इत्य् अर्थः । जन इति । [वृ. रेअद्स् हेरे:] जन-शब्देन तदीय-स्वजन एवोच्यते । सालोक्य-सार्ष्टि इत्य् आदि पद्ये जना इतिवत् । अत्रैते मत्-सेवनं विना प्राप्यमाणा सालोक्यादि- परित्यागेन तत्-सेवैक-वाञ्छा-व्रताः साधका एवेति लभ्यते । न वेद स्वां गतिं इत्य् अत्र तु श्री-भगवता तस्मिन् लोके स्वीयत्व-तदीयत्वयोर् एकत्वम् अनेन स्वाभेद एव प्रतिपादित इति परम एवासौ तदीय-स्वजनः । अतएव तस्मान् मच्-छरणं गोष्ठं मन्-नाथं मत्-परिग्रहम् । गोपाये स्वात्म-योगेन सोऽयं मे व्रत आहितः ॥ [भ्प् १०.२५.१८] इति स्वयम् एव भगवता मत्-परिग्रहम् इत्य् अनेन स्वस्मिंस् तत्-परिकरता- मच्-छरणम् इत्य् आदि-क्रम-प्राप्त-बहुव्रीहिणा दर्शिता । सोऽयं मे व्रतः इत्य् अनेन स्वस्य तद्-गोपन-व्रतता च तद् एवं व्रजवासि-जन एव लब्धे तं प्रत्य् एव करुणया दर्शितवान् । न त्व् अन्यान् स्वां गतिम् इति सामानाधिकरण्ये एव व्यक्ते । न तु ताभ्यां पदाभ्यां वस्तु-द्वयम् उच्यते । स्व-गतिं सूक्ष्माम् इति पूर्वोक्तम् अपि तथा । तस्मात् तल्-लोक- दर्शनम् एवोभयत्र विवक्षितम् । विवक्षिते च तल्-लोके स तु जन-मात्रस्य स्व-गतिर् न भवतीति च जन-शब्देन तद्-विशेष एव व्याख्यातः । तद् एवं सत्य् अयम् अर्थः । [वृ. अद्दितिओन् एन्द्स्.] [जनोऽसौ व्रज-वासी मम स्वजनः ।] एतस्मिन् प्रापञ्चिक-लोके । अविद्यादिभिः कृता या उच्चावचा गतयो देव-तिर्यग्-आदयः । तासु स्वां गतिं भ्रमन् ताभ्यो निर्विशेषतया जानन् ताम् एव स्वां गतिं न वेदेत्य् अर्थः । [थे वृ. एदितिओन् अद्द्स् हेरे: ततो माम् अपि सर्वोत्तमतया प्रेम-भक्त्या सर्वोत्तमतया द्रष्टुर् एतस्य यद्यपि तत्-तल्-लीला-रस-पोषाय मदीय-लीला- शक्त्यैव भ्रमादिकं कल्पितम् । न पुनर् अविद्यादिभिः । इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम् ॥ [भ्प् १०.११.५८] इति । यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयास् त्वत्-कृते [भ्प् १०.१४.२५] इत्य् आदि । तथाप्य् एतस्येच्छानुसारेण क्षण-कतिपयम् एतदीयाम् । [एन्द् वृ. एद्.] ततोऽयं भ्रमो यद्यपि तत्-तल्-लीला-पोषायैव मदीय-लीला-शक्त्या कल्पितस् तथापि तद्-इच्छानुसारेण क्षण-कतिपयं तदीयां सर्व-विलक्षणां स्वां गतिं दर्शयन् तम् अपनेष्यामीति भावः । वैलक्षण्यं चाग्रे व्यञ्जनीयम् । गोपानां स्वं लोकं श्री-गोलोकं । यः खलु [वृ. एदितिओन् ओन्ल्य्:] गोपी-गोपैर् असङ्ख्यातैः सर्वतः समलङ्कृतम् इति मृत्यु-सञ्जय-तन्त्रे वर्णितः । तथा पद्माकृति-पुरोद्वारि लक्ष-मण्डल-नायिकाः । रामादयस् तु गोपालाश् चतुर्-दिक्षु महेश्वराः ॥ इति नारद-पञ्चरात्रे विजयाख्याने वर्णितः । [एन्द् वृ. अद्दितिओन्] चिन्तामणि- प्रकर-सद्मसु इत्य् आदिभिर् बहु-वर्णित-व्यक्त-वैभवातिक्रान्त-प्रपञ्च- लोक-महोदयस् तम् । तमसः प्रकृतेः परं प्रपञ्चानभिव्यक्तत्वेन तदीयेनाप्य् असङ्करम् । अतएव सच्चिदानन्द-रूप एवासौ लोक इत्य् आह सत्यम् इति । सत्यादि-रूपं यद् ब्रह्म यच् च गुणात्यये पश्यन्ति तद् एव स्वरूप-शक्ति-वृत्ति-विशेष- प्राकट्येन सत्यादि-रूपाव्यभिचारिणं गोलोकं सन्तं दर्शयामासेति पूर्वेनान्वयः । यथान्यत्रापि वैकुण्ठे भगवत्-सन्दर्भोदाहृतं पाद्मादि-वचनं ब्रह्माभिन्नता-वाचित्वेन दर्शितं तद्वत् । अथ श्री-वृन्दावने च तादृश-दर्शनं कतम-देश-स्थितानां तेषां जातम् इत्य् अपेक्षायाम् आह ब्रह्म-ह्रदम् अक्रूर-तीर्थं कृष्णेन नीताः पुनश् च तद्-आज्ञयैव मग्नाः, पुनश् च तस्मात् तीर्थात् श्री-कृष्णेनैवोद्धृताः । उद्धृत्य वृन्दावन-मध्य-देशम् आनीतास् तस्मिन्न् एव नराकृति-पर- ब्रह्मणः श्री-कृष्णस्य लोकं गोलोकाख्यं ददृशुः । [व् एदितिओन् अद्द्स्:] कोऽसौ ब्रह्म-ह्रदः ? तत्राह यत्रेति । पुरेत्य् एतत्- प्रसङ्गाद् भावि-काल इत्य् अर्थः । पुरा पुराणे निकटे प्रबन्धातीत- भाविषु इति कोष-काराः । [एन्द् व्. अद्दितिओन्] यत्र च ब्रह्म-ह्रदेऽध्यगाद् (पगे ६२) अस्तौत अधिगतवान् इति वा । सर्वत्रैव श्री-वृन्दावने यद्यपि तत्-प्रकाश-विशेषोऽसौ गोलोकः दर्शयितुं शक्यः स्यात् तथापि तत्-तीर्थ-माहात्म्य-ज्ञापनार्थम् एव वा विनोदार्थम् एव वा तस्मिन् मज्जनम् इति ज्ञेयम् । [थे वृ. एदितिओन् हेरे रेअद्स्: नन्दादय इति कर्त्र्-अन्तरा-निर्देशाच् छन्दोभिर् एव मूर्तैः कर्तृभिः । तद्-अभिज्ञापनार्थं तज्-जन्मादि-लीलया स्तूयमानम् । अन्तरङ्गाः परिकरास् तु पूर्व-दर्शित-रीत्या गो-गोपादय एव । अतएव कृष्णं यथा ददृशुस् तथा तत्-परिकरान्तराणां दर्शनानुक्तेस् तत्र क एव तत्र परिकरा इत्य् अभिव्यज्यते । त एव च पूर्व-दर्शित-मृत्यु- सञ्जयादि-तन्त्र-हरि-वंशादि-वचनानुसारेण प्रकटाप्रकट-प्रकाश- गततया द्विधा-भूताः सम्प्रत्य् अप्रकट-प्रकाश-प्रवेशे सत्य् एक-रूपा एव जाता इति पृथग्-दृष्टाः । यदा तत्-प्रकाश-भेदो भवति, तदा तत्-तल्-लीला-रस-पोषाय तेषु प्रकाशेषु तत्-तल्-लीला-शक्तिर् एवाभिमान-भेदं परस्परम् अनुसन्धानं च प्रायः सम्पादयतीति गम्यते । उदाहरिष्यते चाग्रे । अतएवोक्तं न वेद स्वां गतिं भ्रमन् इति । तथा च सतीदानीं श्री-व्रज-वासिनां कथञ्चिज् जातया तादृशेच्छया तेभ्यस् तेषाम् एव तादृश-लोक-प्रकाश-विशेषादिकं दर्शितम् इति गम्यते । न च प्रकाशान्तर-सम्भावनीयम् । परमेश्वरत्वेन तच् च श्री-विग्रह-परिकर-धाम-लीलादीनां युगपद् एकत्राप्य् अनन्त-विध- वैभव-प्रकाश-शीलत्वात् । एन्द् ओफ़् वृ. अद्दितिओन्.] अत्र स्वां गतिम् इति तदीयता-निर्देशो गोपानां स्वं लोकम् इति षष्ठी-स्व- शब्दयोर् निर्देशः । कृष्णम् इति साक्षात् तन्-निर्देशश् च वैकुण्ठान्तरं व्यवच्छिद्य श्री-गोलोकम् एव प्रतिपादयति । अतएव तेषां तद्-दर्शनात् परमानन्द-निर्वृतत्वं सुविस्मितत्वम् अपि युक्तम् उक्तम् । तस्यैव पूर्णत्वात् । तथापि तेषां पुत्रादि-रूपेणैवोदयाच् च ।[*एन्द्नोते #३] तथा तत्र कृष्णं यथा ददृशुस् तथा तत्-परिकराणाम् अन्येषां दर्शनानुक्तेस् त एक एव तत्र परिकरा इत्य् अभिव्यज्यते । ततश् च लीला-द्वये कृष्णवत् तेषाम् एव प्रकाश-भेदः । यदा च प्रकाश-भेदो भवति तदा तत्-तल्-लीला-रस- पोषाय तेषु प्रकाशेषु तत्-तल्-लीला-शक्तिर् एवाभिमान-भेदं परस्परम् अननुसन्धानं च प्रायः सम्पादयतीति गम्यते । उदाहरिष्यते चाग्रे । अतएवोक्तं न वेद स्वां गतिं भ्रमन् इति । तथा च सतीदानीं श्री-व्रज- वासिनां कथञ्चिज् जातया तादृशेच्छया तेभ्यस् तेषाम् एव तादृशं प्रकाश- विशेषादिकं दर्शितम् इति गम्यते । न च प्रकाशान्तरम् असम्भावनीयम् । परमेश्वरत्वेन तत् श्री-विग्रह-परिकर-धाम-लीलादीनां युगपद् एकत्राप्य् अनन्त-विध-वैभव-प्रकाश-शीलत्वात् । तद् एवम् उक्तोऽर्थः समञ्जस एव । ॥ १०.२८ ॥ श्री-शुकः ॥ ११६ ॥

[116] atha yad uktaṃ śrī-vṛndāvanasyaiva prakāśa-viśeṣe golokatvaṃ | tatra prāpañcika-loka-prakaṭa-līlāvakāśatvenāvabhāsamāna-prakāśo goloka iti samarthanīyam | prakaṭa-līlāyāṃ tasmiṃs tac-chabda-prayogādarśanāt bhedāṃśa-śravaṇāc ca | prakaṭāprakaṭatayā līlā-bhedaś cāgre darśayitavyaḥ | tad evaṃ vṛndāvana eva tasya golokākhya-prakāśasya darśanenābhivyanakti - nandas tv atīndriyaṃ dṛṣṭvā loka-pāla-mahodayam | kṛṣṇe ca sannatiṃ teṣāṃ jñātibhyo vismito 'bravīt || te cautsukya-dhiyo rājan matvā gopās tam īśvaram | api naḥ svagatiṃ sūkṣmām upādhāsyad adhīśvaram || iti svānāṃ sa bhagavān vijñāyākhila-dṛk svayam | saṅkalpa-siddhaye teṣāṃ kṛpayaitad acintayat || jano vai loka etasminn avidyā-kāma-karmabhiḥ | uccāvacāsu gatiṣu na veda svāṃ gatiṃ bhraman || iti sañcintya bhagavān mahā-kāruṇiko hariḥ | darśayāmāsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param || satyaṃ jñānam anantaṃ yad brahma-jyotiḥ sanātanam | yad dhi paśyanti munayo guṇāpāye samāhitāḥ || te tu brahma-hradaṃ nītā magnāḥ kṛṣṇena coddhṛtāḥ | dadṛśur brahmaṇo lokaṃ yatrākrūro 'dhyagāt purā || nandādayas tu taṃ dṛṣṭvā paramānanda-nirvṛtāḥ | kṛṣṇaṃ ca tatra cchandobhiḥ stūyamānaṃ suvismitāḥ || [BhP 10.28.10-17] atīndriyam adṛṣṭa-pūrvam | loka-pālaḥ varuṇaḥ | sva-gatiṃ sva-dhāma | (page 61) sūkṣmāṃ durjñeyām | upādhāsyan upadhāsyati no'smān prati prāpayiṣyatīti saṅkalpitavanta ity arthaḥ | jana iti | [Vṛ. reads here:] jana-śabdena tadīya-svajana evocyate | sālokya-sārṣṭi ity ādi padye janā itivat | atraite mat-sevanaṃ vinā prāpyamāṇā sālokyādi- parityāgena tat-sevaika-vāñchā-vratāḥ sādhakā eveti labhyate | na veda svāṃ gatiṃ ity atra tu śrī-bhagavatā tasmin loke svīyatva-tadīyatvayor ekatvam anena svābheda eva pratipādita iti parama evāsau tadīya-svajanaḥ | ataeva tasmān mac-charaṇaṃ goṣṭhaṃ man-nāthaṃ mat-parigraham | gopāye svātma-yogena so'yaṃ me vrata āhitaḥ || [BhP 10.25.18] iti svayam eva bhagavatā mat-parigraham ity anena svasmiṃs tat-parikaratā- mac-charaṇam ity ādi-krama-prāpta-bahuvrīhiṇā darśitā | so'yaṃ me vrataḥ ity anena svasya tad-gopana-vratatā ca tad evaṃ vrajavāsi-jana eva labdhe taṃ praty eva karuṇayā darśitavān | na tv anyān svāṃ gatim iti sāmānādhikaraṇye eva vyakte | na tu tābhyāṃ padābhyāṃ vastu-dvayam ucyate | sva-gatiṃ sūkṣmām iti pūrvoktam api tathā | tasmāt tal-loka- darśanam evobhayatra vivakṣitam | vivakṣite ca tal-loke sa tu jana-mātrasya sva-gatir na bhavatīti ca jana-śabdena tad-viśeṣa eva vyākhyātaḥ | tad evaṃ saty ayam arthaḥ | [Vṛ. addition ends.] [jano'sau vraja-vāsī mama svajanaḥ |] etasmin prāpañcika-loke | avidyādibhiḥ kṛtā yā uccāvacā gatayo deva-tiryag-ādayaḥ | tāsu svāṃ gatiṃ bhraman tābhyo nirviśeṣatayā jānan tām eva svāṃ gatiṃ na vedety arthaḥ | [The Vṛ. edition adds here: tato mām api sarvottamatayā prema-bhaktyā sarvottamatayā draṣṭur etasya yadyapi tat-tal-līlā-rasa-poṣāya madīya-līlā- śaktyaiva bhramādikaṃ kalpitam | na punar avidyādibhiḥ | iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā | kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām || [BhP 10.11.58] iti | yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte [BhP 10.14.25] ity ādi | tathāpy etasyecchānusāreṇa kṣaṇa-katipayam etadīyām | [End Vṛ. ed.] tato'yaṃ bhramo yadyapi tat-tal-līlā-poṣāyaiva madīya-līlā-śaktyā kalpitas tathāpi tad-icchānusāreṇa kṣaṇa-katipayaṃ tadīyāṃ sarva-vilakṣaṇāṃ svāṃ gatiṃ darśayan tam apaneṣyāmīti bhāvaḥ | vailakṣaṇyaṃ cāgre vyañjanīyam | gopānāṃ svaṃ lokaṃ śrī-golokaṃ | yaḥ khalu [Vṛ. edition only:] gopī-gopair asaṅkhyātaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam iti mṛtyu-sañjaya-tantre varṇitaḥ | tathā padmākṛti-purodvāri lakṣa-maṇḍala-nāyikāḥ | rāmādayas tu gopālāś catur-dikṣu maheśvarāḥ || iti nārada-pañcarātre vijayākhyāne varṇitaḥ | [end Vṛ. addition] cintāmaṇi- prakara-sadmasu ity ādibhir bahu-varṇita-vyakta-vaibhavātikrānta-prapañca- loka-mahodayas tam | tamasaḥ prakṛteḥ paraṃ prapañcānabhivyaktatvena tadīyenāpy asaṅkaram | ataeva saccidānanda-rūpa evāsau loka ity āha satyam iti | satyādi-rūpaṃ yad brahma yac ca guṇātyaye paśyanti tad eva svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣa- prākaṭyena satyādi-rūpāvyabhicāriṇaṃ golokaṃ santaṃ darśayāmāseti pūrvenānvayaḥ | yathānyatrāpi vaikuṇṭhe bhagavat-sandarbhodāhṛtaṃ pādmādi-vacanaṃ brahmābhinnatā-vācitvena darśitaṃ tadvat | atha śrī-vṛndāvane ca tādṛśa-darśanaṃ katama-deśa-sthitānāṃ teṣāṃ jātam ity apekṣāyām āha brahma-hradam akrūra-tīrthaṃ kṛṣṇena nītāḥ punaś ca tad-ājñayaiva magnāḥ, punaś ca tasmāt tīrthāt śrī-kṛṣṇenaivoddhṛtāḥ | uddhṛtya vṛndāvana-madhya-deśam ānītās tasminn eva narākṛti-para- brahmaṇaḥ śrī-kṛṣṇasya lokaṃ golokākhyaṃ dadṛśuḥ | [V edition adds:] ko'sau brahma-hradaḥ ? tatrāha yatreti | purety etat- prasaṅgād bhāvi-kāla ity arthaḥ | purā purāṇe nikaṭe prabandhātīta- bhāviṣu iti koṣa-kārāḥ | [end V. addition] yatra ca brahma-hrade'dhyagād (page 62) astauta adhigatavān iti vā | sarvatraiva śrī-vṛndāvane yadyapi tat-prakāśa-viśeṣo'sau golokaḥ darśayituṃ śakyaḥ syāt tathāpi tat-tīrtha-māhātmya-jñāpanārtham eva vā vinodārtham eva vā tasmin majjanam iti jñeyam | [The Vṛ. edition here reads: nandādaya iti kartr-antarā-nirdeśāc chandobhir eva mūrtaiḥ kartṛbhiḥ | tad-abhijñāpanārthaṃ taj-janmādi-līlayā stūyamānam | antaraṅgāḥ parikarās tu pūrva-darśita-rītyā go-gopādaya eva | ataeva kṛṣṇaṃ yathā dadṛśus tathā tat-parikarāntarāṇāṃ darśanānuktes tatra ka eva tatra parikarā ity abhivyajyate | ta eva ca pūrva-darśita-mṛtyu- sañjayādi-tantra-hari-vaṃśādi-vacanānusāreṇa prakaṭāprakaṭa-prakāśa- gatatayā dvidhā-bhūtāḥ sampraty aprakaṭa-prakāśa-praveśe saty eka-rūpā eva jātā iti pṛthag-dṛṣṭāḥ | yadā tat-prakāśa-bhedo bhavati, tadā tat-tal-līlā-rasa-poṣāya teṣu prakāśeṣu tat-tal-līlā-śaktir evābhimāna-bhedaṃ parasparam anusandhānaṃ ca prāyaḥ sampādayatīti gamyate | udāhariṣyate cāgre | ataevoktaṃ na veda svāṃ gatiṃ bhraman iti | tathā ca satīdānīṃ śrī-vraja-vāsināṃ kathañcij jātayā tādṛśecchayā tebhyas teṣām eva tādṛśa-loka-prakāśa-viśeṣādikaṃ darśitam iti gamyate | na ca prakāśāntara-sambhāvanīyam | parameśvaratvena tac ca śrī-vigraha-parikara-dhāma-līlādīnāṃ yugapad ekatrāpy ananta-vidha- vaibhava-prakāśa-śīlatvāt | End of Vṛ. addition.] atra svāṃ gatim iti tadīyatā-nirdeśo gopānāṃ svaṃ lokam iti ṣaṣṭhī-sva- śabdayor nirdeśaḥ | kṛṣṇam iti sākṣāt tan-nirdeśaś ca vaikuṇṭhāntaraṃ vyavacchidya śrī-golokam eva pratipādayati | ataeva teṣāṃ tad-darśanāt paramānanda-nirvṛtatvaṃ suvismitatvam api yuktam uktam | tasyaiva pūrṇatvāt | tathāpi teṣāṃ putrādi-rūpeṇaivodayāc ca |[*ENDNOTE #3] tathā tatra kṛṣṇaṃ yathā dadṛśus tathā tat-parikarāṇām anyeṣāṃ darśanānuktes ta eka eva tatra parikarā ity abhivyajyate | tataś ca līlā-dvaye kṛṣṇavat teṣām eva prakāśa-bhedaḥ | yadā ca prakāśa-bhedo bhavati tadā tat-tal-līlā-rasa- poṣāya teṣu prakāśeṣu tat-tal-līlā-śaktir evābhimāna-bhedaṃ parasparam ananusandhānaṃ ca prāyaḥ sampādayatīti gamyate | udāhariṣyate cāgre | ataevoktaṃ na veda svāṃ gatiṃ bhraman iti | tathā ca satīdānīṃ śrī-vraja- vāsināṃ kathañcij jātayā tādṛśecchayā tebhyas teṣām eva tādṛśaṃ prakāśa- viśeṣādikaṃ darśitam iti gamyate | na ca prakāśāntaram asambhāvanīyam | parameśvaratvena tat śrī-vigraha-parikara-dhāma-līlādīnāṃ yugapad ekatrāpy ananta-vidha-vaibhava-prakāśa-śīlatvāt | tad evam ukto'rthaḥ samañjasa eva | || 10.28 || śrī-śukaḥ || 116 ||

[११७] एवं द्वारकादीनां तस्य नित्य-धामत्वं सिद्धम् । अथ तत्र के तावद् अस्य परिकराः । उच्यते - पूर्योर् यादवादयो वने श्री-गोपादयश् चेति । श्री- कृष्णस्य द्वारकादि-नित्य-धामत्वेन तेषां स्वतः-सिद्धेः । तद्-रूपत्वे परिकरान्तराणाम् अयुक्तत्वाद् अश्रवणत्वाच् च । तत्- परिकरत्वेनैवाराधनादि-वाक्यानि दर्शितानि दर्शयितव्यानि च । अतएवोक्तं पाद्मे कार्तिक-माहात्म्ये श्री-कृष्ण-सत्यभामा-संवादे - एते हि यादवाः सर्वे मद्-गणा एव भामिनि । सर्वदा मत्-प्रिया देव मत्-तुल्य-गुण-शालिनः ॥ [पद्मप् ६.८९.२२[*एन्द्नोते #४]] एव-कारान् न देवादयः । श्री-हरि-वंशेऽप्य् अनिरुद्धान्वेषणे तादृशत्वम् एवोक्तम् अक्रूरेण - देवानां च हितार्थाय वयं याता मनुष्यताम् [ह्व् २.१२१.५७][*एन्द्नोते #५] इति । श्री-मथुरायां त्व् अवतारावसरेणाभिव्यक्ता अपि निगूढतया केचित् तस्याम् एव वर्तमानाः श्रूयन्ते । यथा श्री- गोपालोत्तर-तापन्याम् - यत्रासौ संस्थितः कृष्णस् त्रिभिः शक्त्या समाहितः । रामानिरुद्ध-प्रद्युम्नै रुक्मिण्या सहितो विभुः ॥ [ग्तु २.३६] इति । श्री-वृन्दावने (पगे ६३) तैः सदा विहाराश् च । यथा पाद्म-पाताल-खण्डे श्री-यमुनाम् उद्दिश्य - अहो अभाग्यं लोकस्य न पीतं यमुना-जलम् । गो-वृन्द-गोपिका-सङ्गे यत्र क्रीडति कंस-हा ॥ इति । स्कान्दे च - वत्सैर् वत्सतरीभिश् च सदा क्रीडति माधवः । वृन्दावनान्तर-गतः स-रामो बालकैर् वृतः ॥ इति । न तु प्रकट-लीला-गतेभ्य एते भिन्नाः, एते हि यादवाः सर्वे इत्य् अनुसारात् । तथा हि पाद्म-निर्माण-खण्डे च श्री-भगवद्-वाक्यम् - नित्यां मे मथुरां विद्धि वनं वृन्दावनं तथा । यमुनां गोप-कन्याश् च तथा गोपाल-बालकान् ॥ ममावतारो नित्योऽयम् अत्र मा संशयं कृथाः ॥ इति । अतस् तान् एवोद्दिश्य श्रुतौ च तत्र ऋक्षु - तां वां वास्तून्य् उश्मसि गमध्यै यत्र गावो भूरि-शृङ्गा अयासः । अत्राह तद् उरुगायस्य वृष्णः परमं पदम् अवभाति भूरि ॥ इति । व्याख्यातं च - तां तानि वां युवयोः कृष्ण-रामयोर् वास्तूनि लीला-स्थानानि गमध्यै गन्तुं प्राप्तुं उश्मसि कामयामहे । तानि किं-विशिष्टानि ? यत्र येषु भूरि-शृङ्गा महा-शृङ्ग्यो गावो वसन्ति । यथोपनिषदि भूम-वाक्ये धर्मि-परेण भूम-शब्देन महिष्ठम् एवोच्यते न तु बहुतरम् इति । यूथ-दृष्ट्यैव वा भूरि-शृङ्गा बहु-शृङ्ग्यो बहु-शुभ-लक्षणा इति वा । अयासः शुभाः । अत्र भूमौ तल्-लोक-वेद-प्रसिद्धं श्री-गोलोकाख्यं उरुगायस्य स्वयं भगवतो वृष्णः सर्व-काम-दुघ-चरणारविन्दस्य परमं प्रपञ्चातीतं पदं स्थानं भूरि बहुधा अवभातीत्य् आह वेद इति । यजुःसु -- माध्यन्दिनीयास् तु या ते धामन्य् उश्मसि इत्य् आदौ । [याति धामन्य् उश्मसि इति वा पाठः] पाद्मोत्तर-खण्डे तु यत् त्व् इयं श्रुतिः परम-व्योम-प्रस्ताव उदाहृता तत् परम-व्योम-गोलोकयोर् एकतापत्त्य्-अपेक्षयेति मन्तव्यम् । गो-शब्दस्य सास्नादि-मत्य् एव प्रचुर-प्रयोगेण झटित्य् अर्थ-प्रतीतेः । श्री-गोलोकस्य ब्रह्म-संहिता-हरिवंश-मोक्षधर्मादिषु प्रसिद्धत्वाच् च । अथर्वणि च श्री-गोपाल-तापन्यां - जन्म-जराभ्यां भिन्नः स्थाणुर् अयम् अच्छेद्योऽयं योऽसौ सौर्ये तिष्ठति योऽसौ गोषु तिष्ठति योऽसौ गाः पालयति । योऽसौ गोपेषु तिष्ठति [ग्तु २.२२] इत्य् आदि । तद् एवम् उभयेषाम् अपि नित्य-पार्षदत्वे सिद्धे यत् तु शस्त्राघात-क्षत- विष-पान-मूर्च्छा-तत्त्व-बुभुत्सा-संसार-सार-निस्तारोपदेशास्पदत्वादिकं श्रूयते, तद् भगवत इव नर-लीलौपायिकतया प्रपञ्चितम् इति मन्तव्यम् । यथा तवेयं विषमा बुद्धिर् [भ्प् १०.५४.४२] इत्य् आदिकं साक्षात् श्री-रुक्मिणीं प्रति श्री-बलदेव-वाक्ये । यच् च श्रीमद्-उद्धवम् उद्दिश्य - स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः [भ्प् ३.२.३] इत्य् उक्तम् । तद् अपि चिर-काल-सेवा- तात्पर्यकम् एव । तत्र प्रवयसोऽप्य् आसन् युवानोऽ तिबलौजसः [भ्प् १०.४५.१९] इति विरोधात् । क्वचिच् च प्रकट-लीलायाः प्रापञ्चिक-लोक-मिश्रत्वात् यथार्थम् एव तद्- आदिकम् । यथा शतधन्व-वधादौ । अन्तरङ्गानां भगवत्-साधारण्यं तु यादवान् उद्दिश्योक्तम् - मत्-तुल्य-गुण-शालिनः इति । गोपान् उद्दिश्य च गोपैः समान-गुण-शील-वयो-विलास-वेश्यैश् च इति । पाद्म-निर्माण-खण्डे - गोपाला मुनयः सर्वे वैकुण्ठानन्द-मूर्तयः इति । यतो यो वैकुण्ठः श्री-भगवान् स इवानन्द-मूर्तयस् ते ततस् तत्-परम-भक्तत्वाद् एव मुनय इत्य् उच्यते । न तु मुन्य्-अवतारत्वाद् इति ज्ञेयम् । नैते सुरेशा ऋषयो न वैते इत्य् आदिकं श्री-बलदेव-वाक्यं च भगवद्-आविर्भाव-लक्षण- गोपादीनां केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्य् उतासुरी [भ्प् १०.१३.३७] इत्य् आदि- प्राप्तम् अन्यत्वम् एव निषेधति, न तु पूर्वेषां च तद् विदधाति कल्पना- गौरवाद् इति ज्ञेयम् । [ब् अद्दितिओन्: इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या इत्य् आदेः तद् भूरि-भाग्यम् इत्य् आदेश् च । एन्द् वृ.] युक्तं चैषां तत्-सादृश्यं -- तस्यात्म-तन्त्रस्य हरेर् अधीशितुः (पगे ६४) परस्य मायाधिपतेर् महात्मनः । प्रायेण दूता इह वै मनोहराश् चरन्ति तद्-रूप-गुण-स्वभावाः ॥ [भ्प् ६.३.१८] इति श्री-यम- वाक्यानुगतत्वात् । दृष्टं च प्रथमे - प्राविशत् पुरम् [भ्प् १.११.११] इत्य् आरभ्य मधु-भोज- दशार्हार्ह-कुकुरान्धक-वृष्णिभिः आत्म-तुल्य-बलैर् गुप्ताम् [भ्प् १.११.१२] इत्य् आदि । अतएव - गोप-जाति-प्रतिच्छन्ना देवा गोपाल-रूपिणम् । ईडिरे कृष्णं रामं च नटा इव नटं नृपः ॥ [भ्प् १०.१८.११] इत्य् अत्र साम्यम् एव सूचितम् । अर्थश् च देवाः श्री-कृष्णावरणे मद्-भक्त- पूजाभ्यधिका इति न्यायेन तद्वद् एवोपास्या अपि श्रीदामादयो गोप-जात्या प्रतिच्छन्ना अन्य-गोप-सामान्य-भावेन प्रायस् तादृशाव् अपि तौ तद्-रूपिणौ तथा तेऽपीत्य् अर्थः (?) । अत्र देवा इत्य् अनेन गुण-साम्यं चाभिप्रेतम् इति ।

[117] evaṃ dvārakādīnāṃ tasya nitya-dhāmatvaṃ siddham | atha tatra ke tāvad asya parikarāḥ | ucyate - pūryor yādavādayo vane śrī-gopādayaś ceti | śrī- kṛṣṇasya dvārakādi-nitya-dhāmatvena teṣāṃ svataḥ-siddheḥ | tad-rūpatve parikarāntarāṇām ayuktatvād aśravaṇatvāc ca | tat- parikaratvenaivārādhanādi-vākyāni darśitāni darśayitavyāni ca | ataevoktaṃ pādme kārtika-māhātmye śrī-kṛṣṇa-satyabhāmā-saṃvāde - ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini | sarvadā mat-priyā deva mat-tulya-guṇa-śālinaḥ || [PadmaP 6.89.22[*ENDNOTE #4]] eva-kārān na devādayaḥ | śrī-hari-vaṃśe'py aniruddhānveṣaṇe tādṛśatvam evoktam akrūreṇa - devānāṃ ca hitārthāya vayaṃ yātā manuṣyatām [HV 2.121.57][*ENDNOTE #5] iti | śrī-mathurāyāṃ tv avatārāvasareṇābhivyaktā api nigūḍhatayā kecit tasyām eva vartamānāḥ śrūyante | yathā śrī- gopālottara-tāpanyām - yatrāsau saṃsthitaḥ kṛṣṇas tribhiḥ śaktyā samāhitaḥ | rāmāniruddha-pradyumnai rukmiṇyā sahito vibhuḥ || [GTU 2.36] iti | śrī-vṛndāvane (page 63) taiḥ sadā vihārāś ca | yathā pādma-pātāla-khaṇḍe śrī-yamunām uddiśya - aho abhāgyaṃ lokasya na pītaṃ yamunā-jalam | go-vṛnda-gopikā-saṅge yatra krīḍati kaṃsa-hā || iti | skānde ca - vatsair vatsatarībhiś ca sadā krīḍati mādhavaḥ | vṛndāvanāntara-gataḥ sa-rāmo bālakair vṛtaḥ || iti | na tu prakaṭa-līlā-gatebhya ete bhinnāḥ, ete hi yādavāḥ sarve ity anusārāt | tathā hi pādma-nirmāṇa-khaṇḍe ca śrī-bhagavad-vākyam - nityāṃ me mathurāṃ viddhi vanaṃ vṛndāvanaṃ tathā | yamunāṃ gopa-kanyāś ca tathā gopāla-bālakān || mamāvatāro nityo'yam atra mā saṃśayaṃ kṛthāḥ || iti | atas tān evoddiśya śrutau ca tatra ṛkṣu - tāṃ vāṃ vāstūny uśmasi gamadhyai yatra gāvo bhūri-śṛṅgā ayāsaḥ | atrāha tad urugāyasya vṛṣṇaḥ paramaṃ padam avabhāti bhūri || iti | vyākhyātaṃ ca - tāṃ tāni vāṃ yuvayoḥ kṛṣṇa-rāmayor vāstūni līlā-sthānāni gamadhyai gantuṃ prāptuṃ uśmasi kāmayāmahe | tāni kiṃ-viśiṣṭāni ? yatra yeṣu bhūri-śṛṅgā mahā-śṛṅgyo gāvo vasanti | yathopaniṣadi bhūma-vākye dharmi-pareṇa bhūma-śabdena mahiṣṭham evocyate na tu bahutaram iti | yūtha-dṛṣṭyaiva vā bhūri-śṛṅgā bahu-śṛṅgyo bahu-śubha-lakṣaṇā iti vā | ayāsaḥ śubhāḥ | atra bhūmau tal-loka-veda-prasiddhaṃ śrī-golokākhyaṃ urugāyasya svayaṃ bhagavato vṛṣṇaḥ sarva-kāma-dugha-caraṇāravindasya paramaṃ prapañcātītaṃ padaṃ sthānaṃ bhūri bahudhā avabhātīty āha veda iti | yajuḥsu -- mādhyandinīyās tu yā te dhāmany uśmasi ity ādau | [yāti dhāmany uśmasi iti vā pāṭhaḥ] pādmottara-khaṇḍe tu yat tv iyaṃ śrutiḥ parama-vyoma-prastāva udāhṛtā tat parama-vyoma-golokayor ekatāpatty-apekṣayeti mantavyam | go-śabdasya sāsnādi-maty eva pracura-prayogeṇa jhaṭity artha-pratīteḥ | śrī-golokasya brahma-saṃhitā-harivaṃśa-mokṣadharmādiṣu prasiddhatvāc ca | atharvaṇi ca śrī-gopāla-tāpanyāṃ - janma-jarābhyāṃ bhinnaḥ sthāṇur ayam acchedyo'yaṃ yo'sau saurye tiṣṭhati yo'sau goṣu tiṣṭhati yo'sau gāḥ pālayati | yo'sau gopeṣu tiṣṭhati [GTU 2.22] ity ādi | tad evam ubhayeṣām api nitya-pārṣadatve siddhe yat tu śastrāghāta-kṣata- viṣa-pāna-mūrcchā-tattva-bubhutsā-saṃsāra-sāra-nistāropadeśāspadatvādikaṃ śrūyate, tad bhagavata iva nara-līlaupāyikatayā prapañcitam iti mantavyam | yathā taveyaṃ viṣamā buddhir [BhP 10.54.42] ity ādikaṃ sākṣāt śrī-rukmiṇīṃ prati śrī-baladeva-vākye | yac ca śrīmad-uddhavam uddiśya - sa kathaṃ sevayā tasya kālena jarasaṃ gataḥ [BhP 3.2.3] ity uktam | tad api cira-kāla-sevā- tātparyakam eva | tatra pravayaso'py āsan yuvāno' tibalaujasaḥ [BhP 10.45.19] iti virodhāt | kvacic ca prakaṭa-līlāyāḥ prāpañcika-loka-miśratvāt yathārtham eva tad- ādikam | yathā śatadhanva-vadhādau | antaraṅgānāṃ bhagavat-sādhāraṇyaṃ tu yādavān uddiśyoktam - mat-tulya-guṇa-śālinaḥ iti | gopān uddiśya ca gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-veśyaiś ca iti | pādma-nirmāṇa-khaṇḍe - gopālā munayaḥ sarve vaikuṇṭhānanda-mūrtayaḥ iti | yato yo vaikuṇṭhaḥ śrī-bhagavān sa ivānanda-mūrtayas te tatas tat-parama-bhaktatvād eva munaya ity ucyate | na tu muny-avatāratvād iti jñeyam | naite sureśā ṛṣayo na vaite ity ādikaṃ śrī-baladeva-vākyaṃ ca bhagavad-āvirbhāva-lakṣaṇa- gopādīnāṃ keyaṃ vā kuta āyātā daivī vā nāry utāsurī [BhP 10.13.37] ity ādi- prāptam anyatvam eva niṣedhati, na tu pūrveṣāṃ ca tad vidadhāti kalpanā- gauravād iti jñeyam | [B addition: itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā ity ādeḥ tad bhūri-bhāgyam ity ādeś ca | end Vṛ.] yuktaṃ caiṣāṃ tat-sādṛśyaṃ -- tasyātma-tantrasya harer adhīśituḥ (page 64) parasya māyādhipater mahātmanaḥ | prāyeṇa dūtā iha vai manoharāś caranti tad-rūpa-guṇa-svabhāvāḥ || [BhP 6.3.18] iti śrī-yama- vākyānugatatvāt | dṛṣṭaṃ ca prathame - prāviśat puram [BhP 1.11.11] ity ārabhya madhu-bhoja- daśārhārha-kukurāndhaka-vṛṣṇibhiḥ ātma-tulya-balair guptām [BhP 1.11.12] ity ādi | ataeva - gopa-jāti-praticchannā devā gopāla-rūpiṇam | īḍire kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca naṭā iva naṭaṃ nṛpaḥ || [BhP 10.18.11] ity atra sāmyam eva sūcitam | arthaś ca devāḥ śrī-kṛṣṇāvaraṇe mad-bhakta- pūjābhyadhikā iti nyāyena tadvad evopāsyā api śrīdāmādayo gopa-jātyā praticchannā anya-gopa-sāmānya-bhāvena prāyas tādṛśāv api tau tad-rūpiṇau tathā te'pīty arthaḥ (?) | atra devā ity anena guṇa-sāmyaṃ cābhipretam iti |

[११८] तत्र यादवादीनां तत्-पार्षदत्वं योजयति - अहं यूयम् असाव् आर्य इमे च द्वारकौकसः । सर्वे ऽप्य् एवं यदु-श्रेष्ठ विमृग्याः स-चराचरम् ॥ [भ्प् १०.८५.२३] यूयं श्रीमद्-आनकदुन्दुभ्य्-आदयो विमृग्याः परमार्थ-रूपत्वाद् अन्वेषणीयाः । तथान्यद् अपि द्वारकौको जङ्गम-स्थावर-सहितं यत् किञ्चित् तद्-अन्वेष्यम् । अहं श्री-कृष्ण इति दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्तम् । ततश् च नराकार-ब्रह्मणि स्वस्मिन्न् इव तन् नित्य-परिकरे सर्वत्रैव परम- पुरुषार्थत्वम् इति भावः । तस्माद् यथा पूर्वं सत्त्वं रजस् तमः इत्य् आदिना सत्त्वादि-गुणानां तद्-वृत्तीनां च ब्रह्मणि त्रैकालिक-स्पर्श- सम्भवान् माययैव तद्-अध्यासो भवता वर्णितस् तथा दृष्टिर् अत्र तु नकार्येति तात्पर्यम् । लौकिकाध्यात्म-गोष्ठीत्य् एवम् एवेत्य् आह द्वयेन - आत्मा ह्य् एकः स्वयं-ज्योतिर् नित्यो ऽन्यो निर्गुणो गुणैः । आत्म-सृष्टैस् तत्-कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ [भ्प् १०.८५.२४] अत्रानुगतार्थान्तरं च दृश्यते । द्वारकायाम् इति प्रकरणेन लभ्यते । हि यस्माद् एक एवात्मा भगवत्त्वम् आत्म-सृष्टैः स्वरूपाद् एवोल्लसितैर् गुणैः स्वरूप-शक्ति-वृत्ति-विशेषैः कर्तृभिस् तत्-कृतेषु तस्मिन् स्वरूपे एव प्रादुर्भावितेषु भूतेषु परमार्थ-सत्येषु द्वारकान्तर्वर्ति-वस्तुषु बहुधा तत्-तद्-रूपेण ईयते प्रकाशते । सहस्र-नाम-भाष्ये लोकनाथं महद्-भूतम् इत्य् अत्र च भूतं परमार्थ-सत्यम् इति व्याख्यातम् । तथा तथा च प्रकाशः स्वरूप-गुणापरित्यागेनैवेत्य् आह स्वयं ज्योतिः स्व- प्रकाश एव सन्, नित्य एव सन्, अन्यः प्रपञ्चेऽभिव्यक्तोऽपि तद्-विलक्षण एव सन्, निर्गुणः प्राकृत-गुण-रहित एव च सन्न् इति ।

[118] tatra yādavādīnāṃ tat-pārṣadatvaṃ yojayati - ahaṃ yūyam asāv ārya ime ca dvārakaukasaḥ | sarve 'py evaṃ yadu-śreṣṭha vimṛgyāḥ sa-carācaram || [BhP 10.85.23] yūyaṃ śrīmad-ānakadundubhy-ādayo vimṛgyāḥ paramārtha-rūpatvād anveṣaṇīyāḥ | tathānyad api dvārakauko jaṅgama-sthāvara-sahitaṃ yat kiñcit tad-anveṣyam | ahaṃ śrī-kṛṣṇa iti dṛṣṭāntatvenopanyastam | tataś ca narākāra-brahmaṇi svasminn iva tan nitya-parikare sarvatraiva parama- puruṣārthatvam iti bhāvaḥ | tasmād yathā pūrvaṃ sattvaṃ rajas tamaḥ ity ādinā sattvādi-guṇānāṃ tad-vṛttīnāṃ ca brahmaṇi traikālika-sparśa- sambhavān māyayaiva tad-adhyāso bhavatā varṇitas tathā dṛṣṭir atra tu nakāryeti tātparyam | laukikādhyātma-goṣṭhīty evam evety āha dvayena - ātmā hy ekaḥ svayaṃ-jyotir nityo 'nyo nirguṇo guṇaiḥ | ātma-sṛṣṭais tat-kṛteṣu bhūteṣu bahudheyate || [BhP 10.85.24] atrānugatārthāntaraṃ ca dṛśyate | dvārakāyām iti prakaraṇena labhyate | hi yasmād eka evātmā bhagavattvam ātma-sṛṣṭaiḥ svarūpād evollasitair guṇaiḥ svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣaiḥ kartṛbhis tat-kṛteṣu tasmin svarūpe eva prādurbhāviteṣu bhūteṣu paramārtha-satyeṣu dvārakāntarvarti-vastuṣu bahudhā tat-tad-rūpeṇa īyate prakāśate | sahasra-nāma-bhāṣye lokanāthaṃ mahad-bhūtam ity atra ca bhūtaṃ paramārtha-satyam iti vyākhyātam | tathā tathā ca prakāśaḥ svarūpa-guṇāparityāgenaivety āha svayaṃ jyotiḥ sva- prakāśa eva san, nitya eva san, anyaḥ prapañce'bhivyakto'pi tad-vilakṣaṇa eva san, nirguṇaḥ prākṛta-guṇa-rahita eva ca sann iti |

[११९] अत्र चार्थान्तरं यथा तर्हि कथं भवत आत्यन्तिकं समम् एवात्र सर्वम् इत्य् आशङ्क्य तथापि मय्य् अस्ति वैशिष्ट्यम् इत्य् आह - खं वायुर् ज्योतिर् आपो भूस् तत्-कृतेषु यथाशयम् । आविस्-तिरो-ऽल्प-भूर्य् एको नानात्वं यात्य् असाव् अपि ॥ [भ्प् १०.८५.२५] सत्-कार्य-वादाभ्युपगमात् तस्य कारणानन्यत्वाभ्युपगमाच् च । यथा खादीनि भूतानि तत्-कृतेषु तत्-स्वरूपेणैव विकासितेषु वाय्व्-आदि-घटान्तेषु यथाशयं वाय्व्-आद्य्-आविर्भावाद्य्-अनुरूपम् एवाविर्भावादिकं यान्ति न तु तेष्व् अधिकम् । अत्र यावान् वायुर् गृह्यते तावान् एव तत्राकाश-धर्मः शब्दोऽपि गृह्यते । यावज् ज्योतिस् तावान् एव वायु-धर्मः स्पर्शोऽपीत्य् आदिकं ज्ञेयम् । तथा स्वरूपेणैव विकासितेषु द्वारका-वस्तुषु असौ भगवद्-आख्य आत्मापि । तस्माद् अहं तु तत्-सर्व-मयः सर्वस्मात् पृथक् परिपूर्णश् चेत्य् अस्ति वैशिष्ट्यम् इति भावः । अनेन दृष्टान्तेन (पगे ६५) मत्त एवोल्लसिता मद्-धर्मा एव ते भवितुम् अर्हन्ति न त्व् आकाशे धूसरत्वादिवन् मयि केवल-मध्य-स्था इति च ज्ञापितम् । अत्र यथा तथेति व्याख्यानम् अपि शब्देन द्योत्यते । ॥ १०.८५ ॥ श्री-भगवान् श्री-वसुदेवम् ॥ ११९ ॥

[119] atra cārthāntaraṃ yathā tarhi kathaṃ bhavata ātyantikaṃ samam evātra sarvam ity āśaṅkya tathāpi mayy asti vaiśiṣṭyam ity āha - khaṃ vāyur jyotir āpo bhūs tat-kṛteṣu yathāśayam | āvis-tiro-'lpa-bhūry eko nānātvaṃ yāty asāv api || [BhP 10.85.25] sat-kārya-vādābhyupagamāt tasya kāraṇānanyatvābhyupagamāc ca | yathā khādīni bhūtāni tat-kṛteṣu tat-svarūpeṇaiva vikāsiteṣu vāyv-ādi-ghaṭānteṣu yathāśayaṃ vāyv-ādy-āvirbhāvādy-anurūpam evāvirbhāvādikaṃ yānti na tu teṣv adhikam | atra yāvān vāyur gṛhyate tāvān eva tatrākāśa-dharmaḥ śabdo'pi gṛhyate | yāvaj jyotis tāvān eva vāyu-dharmaḥ sparśo'pīty ādikaṃ jñeyam | tathā svarūpeṇaiva vikāsiteṣu dvārakā-vastuṣu asau bhagavad-ākhya ātmāpi | tasmād ahaṃ tu tat-sarva-mayaḥ sarvasmāt pṛthak paripūrṇaś cety asti vaiśiṣṭyam iti bhāvaḥ | anena dṛṣṭāntena (page 65) matta evollasitā mad-dharmā eva te bhavitum arhanti na tv ākāśe dhūsaratvādivan mayi kevala-madhya-sthā iti ca jñāpitam | atra yathā tatheti vyākhyānam api śabdena dyotyate | || 10.85 || śrī-bhagavān śrī-vasudevam || 119 ||

[१२०] अतएवाह - तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः । येषां गृहे निरय-वर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वयम् आस विष्णुः ॥ [भ्प् १०.८२.२०] येषां वो युष्माकं वृष्णीनां गृहे विष्णुः श्री-कृष्णाख्यो भगवान् स्वयम् आत्मना स्वभावत एव आस निवासं चक्रे न त्व् अन्येन हेतुनेत्य् अर्थः । कथम्भूतेऽनिरय-वर्त्मनि निरयः संसारस् तद्-वर्त्म प्रपञ्चः ततोऽन्यस्मिन्, प्रपञ्चातीत इत्य् अर्थः । कीदृशानां वस् तस्मिन्न् एव वर्तमानानाम् । स्वयं कथम्भूतः स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वर्गस्यापवर्गस्य च विरमो येन । यो निज-भक्तेभ्यस् तद्- बहिर्मुखताकरं स्वर्गं न ददाति तद्-भक्त्य्-उदासीनं केवलं मोक्षं च न ददाति किन्तु तान् स्व-चरणारविन्द-तल एव रक्षतीत्य् अर्थः । येषां युष्माकं तु गृहे स एवम्भूत एवासेत्य् आह तद्-दर्शनेति । तस्य युष्मत्- कर्तृकं दर्शनं च अनुपथोऽनुगतिश् च प्रजल्पो गोष्ठी च, तथा युष्मत्- संवलिता शय्या शयनं च आसनं च अशनं भोजनं च तैर् विशिष्टैश् चासौ स-यौन-स-पिण्ड-बन्धश् चेति शाक-पार्थिवादिवन् मध्य-पद-लोपी कर्म- धारयः । तत्र वृष्णिभिः सह यौन-बन्धो विवाह-सम्बन्धः, स-पिण्ड- बन्धो दैहिक-सम्बन्धस् ताभ्यां सह वर्तमानोऽसाव् इति बहुव्रीहि- गर्भता । ॥ १०.८२ ॥ राजानं श्रीमद्-उग्रसेनम् ॥ १२० ॥

[120] ataevāha - tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ | yeṣāṃ gṛhe niraya-vartmani vartatāṃ vaḥ svargāpavarga-viramaḥ svayam āsa viṣṇuḥ || [BhP 10.82.20] yeṣāṃ vo yuṣmākaṃ vṛṣṇīnāṃ gṛhe viṣṇuḥ śrī-kṛṣṇākhyo bhagavān svayam ātmanā svabhāvata eva āsa nivāsaṃ cakre na tv anyena hetunety arthaḥ | kathambhūte'niraya-vartmani nirayaḥ saṃsāras tad-vartma prapañcaḥ tato'nyasmin, prapañcātīta ity arthaḥ | kīdṛśānāṃ vas tasminn eva vartamānānām | svayaṃ kathambhūtaḥ svargāpavarga-viramaḥ svargasyāpavargasya ca viramo yena | yo nija-bhaktebhyas tad- bahirmukhatākaraṃ svargaṃ na dadāti tad-bhakty-udāsīnaṃ kevalaṃ mokṣaṃ ca na dadāti kintu tān sva-caraṇāravinda-tala eva rakṣatīty arthaḥ | yeṣāṃ yuṣmākaṃ tu gṛhe sa evambhūta evāsety āha tad-darśaneti | tasya yuṣmat- kartṛkaṃ darśanaṃ ca anupatho'nugatiś ca prajalpo goṣṭhī ca, tathā yuṣmat- saṃvalitā śayyā śayanaṃ ca āsanaṃ ca aśanaṃ bhojanaṃ ca tair viśiṣṭaiś cāsau sa-yauna-sa-piṇḍa-bandhaś ceti śāka-pārthivādivan madhya-pada-lopī karma- dhārayaḥ | tatra vṛṣṇibhiḥ saha yauna-bandho vivāha-sambandhaḥ, sa-piṇḍa- bandho daihika-sambandhas tābhyāṃ saha vartamāno'sāv iti bahuvrīhi- garbhatā | || 10.82 || rājānaṃ śrīmad-ugrasenam || 120 ||

[१२१] किं च - सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् । यत्रायुतानाम् अयुत- लक्षेणास्ते सदाहुकः ॥ [भ्प् १०.९०.४२] आहुकः उग्रसेनः । यत्रास्त इति वर्तमान-प्रयोगेण तत्रापि सदेति नित्यता- वाचकाव्ययेन तेषां नित्य-पार्षदत्वं सुव्यक्तम् ॥ ॥ १०.९० ॥ श्री-शुकः ॥ १२१ ॥

[121] kiṃ ca - saṅkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām | yatrāyutānām ayuta- lakṣeṇāste sadāhukaḥ || [BhP 10.90.42] āhukaḥ ugrasenaḥ | yatrāsta iti vartamāna-prayogeṇa tatrāpi sadeti nityatā- vācakāvyayena teṣāṃ nitya-pārṣadatvaṃ suvyaktam || || 10.90 || śrī-śukaḥ || 121 ||