Bhagavat-sandarbha: Sections 80–91 | Ṣaṭ-sandarbhas

Source

[८७] तद् एवं ब्रह्मणोऽपि यत् श्री-भगवति प्रकाश-सम्यक्त्वं तत् पूर्वम् एव विद्वद्-अनुभव-वचन-प्रचयेन सिद्धम् अपि विशेषतो विचार्यते । तत्रैकम् एव तत्त्वं द्विधा शब्द्यत इति न वस्तुनो भेद उपपद्यते । आविर्भावस्यापि भेद-दर्शनात् न च संज्ञा-मात्रस्य, किन्तुस्व-स्व-दर्शन-योग्यता-भेदेन द्विविधोऽधिकारी द्विधा दृष्टं तद् उपास्त इति । तत्राप्य् एकस्य दर्शनस्य वास्तवत्वम् अन्यस्य भ्रमजत्वम् इति न मन्तव्यम् उभयोर् अपि याथार्थ्येन दर्शितत्वात् । न चैकस्य वस्तुनः शक्त्या विक्रिअय्माणांशकत्वाद् अंशतो भेदः । विकृतत्व-निएधात् तयोः । तस्माद् दृष्टेर् असम्यक्-सम्यक्त्व [?] सत्य् अपि सम्यक्त्वे तद्-अननुसन्धानाद् वा एकस्मिन्न् अधिकारिण्य् एक-देशेन स्फुरद् एकभेदः परस्मिन्न् अखण्डतया द्वितीयो भेदः । एवं सति यत्र विशेषं विनैव वस्तुनः स्फूर्तिः, सा दृष्टिर् असम्पूर्णा, यथा ब्रह्माकारेण, यत्र स्वरूप-भूत-नाना-वैचित्री- विशेषवद्-आकारेण, सा सम्पूर्णा, यथा श्री-भगवद्-आकारेणेति लभ्यते । त एतद् अभिप्रेत्य प्रथमं दृष्टि-तारतम्येन तद्-अभिव्यक्ति-तारतम्यं तन्- महा-पुराणाविर्भाव-कारणाभ्यां प्रतिपाद्यते षड्भिः । श्री-नारद उवाच - जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । तथापि शोचस्य् आत्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो ॥ [भ्प् १.५.४] श्री-व्यास उवाच -- अस्त्य् एव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । तन्-मूलम् अव्यक्तम् अगाध-बोधं पृच्छामहे त्वात्म-भवात्म-भूतम् ॥ [भ्प् १.५.५] स वै भवान् वेद समस्त-गुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः । परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्य् अवत्य् अत्ति गुणैर् असङ्गः ॥ [भ्प् १.५.६] श्री-नारद उवाच -- भवतानुदित-प्रायं यशो भगवतो ऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद् दर्शनं खिलम् ॥ [भ्प् १.५.८] नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युत-भाव-वर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यद् अप्य् अकारणम् ॥ [भ्प् १.५.१२] ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥ [भ्प् १.५.३७] इति मूर्त्य्-अभिधानेन मन्त्र-मूर्तिम् अमूर्तिकम् । यजते यज्ञ-पुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥ [भ्प् १.५.३८] श्लोका अमी बहुभिः संमिश्रा अप्य् अविस्तरत्वाय झटित्य् अर्थ-प्रत्ययस्य च संक्षिप्यैव समुद्धताः । क्रमेणार्था यथा जिज्ञासितम् इति । टीका च - यत् सनातनं नित्यं परं ब्रह्म, तच् च त्वया जिज्ञासितं विचारितम्, अधीतम् अधिगतं प्राप्तं चेत्य् अर्थः । तथापि शोचसि तत् किम् अर्थम् इति शेषः । इत्य् एषा । त्वम् इति त्वम् अर्क इव त्रिलोकीं पर्यटन् तथा वैष्णव-योग-बलांशेन च प्राण-वायुर् इव सर्व-प्राणिनाम् अन्तश्चरः सन् आत्मनां सर्वेषाम् एव साक्षी बहिर् अन्तर् वृत्तिज्ञः । अतः परे ब्रह्मणि धर्मतो योगेन निष्टातस्य । तद् उक्तं याज्ञवल्क्येन इज्याचार-दयाहिंसा- दान-स्वाध्याय-कर्मणाम् । अयं परमो लाभो यद् योगेनात्म-दर्शनम् ॥ इति । अवरे च ब्रह्मणि वेदाख्ये व्रतैः स्वाध्याय-नियमैर् निष्णातस्यापि मे अलम अत्यर्थं यन् न्यूनं तत् स्वयम् एव विचक्ष्व वितर्कय । भवतेति । भगवद्-यशो-वर्णनोपलक्षणं भजनं विना येनैव रुक्ष-ब्रह्म- ज्ञानेन असौ भगवान् तु तुष्येत, तद् एव दर्शनं ज्ञानं खिलं न्यूनं मन्ये तद् एव स्पष्टयति । नैष्कर्म्यम् इति । टीका च - निष्कर्म ब्रह्मवेद् एकाकारत्वान् निष्कर्मता-रूपं नैष्कर्म्यम् अज्यतेऽनेनेत्य् अञ्जनम् उपाधिः तन् निवर्तकं निरञ्जनम् । एवम्भूतम् अपि ज्ञानम् अच्युते भावो भक्तिस् तद्-वर्जितं चेत् अलम् अत्यर्थं न शोभते सम्यग्-अपरोक्षत्वाय न कल्पत इत्य् अर्थः । तदा शाश्वत् साधन-काले फल- काले च अभद्रं दुःख-स्वरूपं यत् काम्यं कर्म, यद् अप्य् अकारणम् अकाम्यं तच् चेति चकारस्यान्वयः । तद् अपि कर्म ईश्वरे नार्पितं चेत् कुतः पुनः शोभते ? बहिर्मुखत्वेन सत्त्व-शोधकत्वाभावात् । इत्य् एषा । यद् वा निरञ्जनम् इति निरूपाधिकम् अपीत्य् अर्थः । परमादरणीयत्वाद् एव द्वादशान्ते श्री-सूतेनापि पुनः कृतम् इदं पद्यम् । तस्माद् उक्तिर् एव सम्यग्-दर्शन-हेतुर् इत्य् उपसंहरति द्वाभ्याम् नम इति । मन्त्र-मूर्तिं मन्त्रोक्त-मूर्तिं, मन्त्रोऽपि मूर्तिर् यस्येति वा । अमूर्तिकं मन्त्रोक्त-व्यतिरिक्त-मूर्ति-शून्यं, प्राकृत-मूर्ति-रहितं वा, मूर्ति- स्वरूपयोर् एकत्वात् प्राकृतवन् न विद्यते पृथक्त्वेन मूर्तिर् यस्य तथाभूतं वा । स पुमान् सम्यग्-दर्शनः साक्षाच्-छ्री-भगवतः साक्षात्- कर्तृत्वाद् इति भावः ॥ ॥ १.५ ॥ श्री-सुतः ॥८७॥

[87] tad evaṃ brahmaṇo'pi yat śrī-bhagavati prakāśa-samyaktvaṃ tat pūrvam eva vidvad-anubhava-vacana-pracayena siddham api viśeṣato vicāryate | tatraikam eva tattvaṃ dvidhā śabdyata iti na vastuno bheda upapadyate | āvirbhāvasyāpi bheda-darśanāt na ca saṃjñā-mātrasya, kintusva-sva-darśana-yogyatā-bhedena dvividho'dhikārī dvidhā dṛṣṭaṃ tad upāsta iti | tatrāpy ekasya darśanasya vāstavatvam anyasya bhramajatvam iti na mantavyam ubhayor api yāthārthyena darśitatvāt | na caikasya vastunaḥ śaktyā vikriaymāṇāṃśakatvād aṃśato bhedaḥ | vikṛtatva-niedhāt tayoḥ | tasmād dṛṣṭer asamyak-samyaktva [?] saty api samyaktve tad-ananusandhānād vā ekasminn adhikāriṇy eka-deśena sphurad ekabhedaḥ parasminn akhaṇḍatayā dvitīyo bhedaḥ | evaṃ sati yatra viśeṣaṃ vinaiva vastunaḥ sphūrtiḥ, sā dṛṣṭir asampūrṇā, yathā brahmākāreṇa, yatra svarūpa-bhūta-nānā-vaicitrī- viśeṣavad-ākāreṇa, sā sampūrṇā, yathā śrī-bhagavad-ākāreṇeti labhyate | ta etad abhipretya prathamaṃ dṛṣṭi-tāratamyena tad-abhivyakti-tāratamyaṃ tan- mahā-purāṇāvirbhāva-kāraṇābhyāṃ pratipādyate ṣaḍbhiḥ | śrī-nārada uvāca - jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam | tathāpi śocasy ātmānam akṛtārtha iva prabho || [BhP 1.5.4] śrī-vyāsa uvāca -- asty eva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me | tan-mūlam avyaktam agādha-bodhaṃ pṛcchāmahe tvātma-bhavātma-bhūtam || [BhP 1.5.5] sa vai bhavān veda samasta-guhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ | parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjaty avaty atti guṇair asaṅgaḥ || [BhP 1.5.6] śrī-nārada uvāca -- bhavatānudita-prāyaṃ yaśo bhagavato 'malam | yenaivāsau na tuṣyeta manye tad darśanaṃ khilam || [BhP 1.5.8] naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam | kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na cārpitaṃ karma yad apy akāraṇam || [BhP 1.5.12] oṃ namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi | pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca || [BhP 1.5.37] iti mūrty-abhidhānena mantra-mūrtim amūrtikam | yajate yajña-puruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān || [BhP 1.5.38] ślokā amī bahubhiḥ saṃmiśrā apy avistaratvāya jhaṭity artha-pratyayasya ca saṃkṣipyaiva samuddhatāḥ | krameṇārthā yathā jijñāsitam iti | ṭīkā ca - yat sanātanaṃ nityaṃ paraṃ brahma, tac ca tvayā jijñāsitaṃ vicāritam, adhītam adhigataṃ prāptaṃ cety arthaḥ | tathāpi śocasi tat kim artham iti śeṣaḥ | ity eṣā | tvam iti tvam arka iva trilokīṃ paryaṭan tathā vaiṣṇava-yoga-balāṃśena ca prāṇa-vāyur iva sarva-prāṇinām antaścaraḥ san ātmanāṃ sarveṣām eva sākṣī bahir antar vṛttijñaḥ | ataḥ pare brahmaṇi dharmato yogena niṣṭātasya | tad uktaṃ yājñavalkyena ijyācāra-dayāhiṃsā- dāna-svādhyāya-karmaṇām | ayaṃ paramo lābho yad yogenātma-darśanam || iti | avare ca brahmaṇi vedākhye vrataiḥ svādhyāya-niyamair niṣṇātasyāpi me alama atyarthaṃ yan nyūnaṃ tat svayam eva vicakṣva vitarkaya | bhavateti | bhagavad-yaśo-varṇanopalakṣaṇaṃ bhajanaṃ vinā yenaiva rukṣa-brahma- jñānena asau bhagavān tu tuṣyeta, tad eva darśanaṃ jñānaṃ khilaṃ nyūnaṃ manye tad eva spaṣṭayati | naiṣkarmyam iti | ṭīkā ca - niṣkarma brahmaved ekākāratvān niṣkarmatā-rūpaṃ naiṣkarmyam ajyate'nenety añjanam upādhiḥ tan nivartakaṃ nirañjanam | evambhūtam api jñānam acyute bhāvo bhaktis tad-varjitaṃ cet alam atyarthaṃ na śobhate samyag-aparokṣatvāya na kalpata ity arthaḥ | tadā śāśvat sādhana-kāle phala- kāle ca abhadraṃ duḥkha-svarūpaṃ yat kāmyaṃ karma, yad apy akāraṇam akāmyaṃ tac ceti cakārasyānvayaḥ | tad api karma īśvare nārpitaṃ cet kutaḥ punaḥ śobhate ? bahirmukhatvena sattva-śodhakatvābhāvāt | ity eṣā | yad vā nirañjanam iti nirūpādhikam apīty arthaḥ | paramādaraṇīyatvād eva dvādaśānte śrī-sūtenāpi punaḥ kṛtam idaṃ padyam | tasmād uktir eva samyag-darśana-hetur ity upasaṃharati dvābhyām nama iti | mantra-mūrtiṃ mantrokta-mūrtiṃ, mantro'pi mūrtir yasyeti vā | amūrtikaṃ mantrokta-vyatirikta-mūrti-śūnyaṃ, prākṛta-mūrti-rahitaṃ vā, mūrti- svarūpayor ekatvāt prākṛtavan na vidyate pṛthaktvena mūrtir yasya tathābhūtaṃ vā | sa pumān samyag-darśanaḥ sākṣāc-chrī-bhagavataḥ sākṣāt- kartṛtvād iti bhāvaḥ || || 1.5 || śrī-sutaḥ ||87||

English translation

English witness · section(s) 77

Anuccheda 77

The great devotees of the Lord obtain transcendental benefits that cannot be destroyed by time. This is described by Prahlada Maharaja in a prayer to Lord Nrsimhadeva (Srimad Bhagavatam 7.9.24): “My dear Lord, now I have complete experience concerning the worldly opulence, mystic power, longevity and other material pleasures enjoyed by all living entities, from Lord Brahma down to the ant. As powerful time, You destroy them all. Therefore, because of my experience, I do not wish to possess them. My dear Lord, I request You to place me in touch with Your pure devotee and let me serve him as a sincere servant.”*

Srila Jiva Gosvami’s Sri Bhagavat-sandarbha An Essay on Bhagavan Volume Three

Table of Contents

The Spiritual World, Anuccheda 78 Page 2

The Four Kumaras See Lord Narayana, Anuccheda 79 Page 5

All Goals of Life are Present in Bhagavan, Anuccheda 80 Page 18

Brahman and Bhagavan are the Same Supreme, Anuccheda 81 Page 18

Bhagavan, the Devotees, Devotional Service and Liberation, Anucchedas 82-86 Page 20

Bhagavan is the Ultimate and Impersonal Brahma is Subordinate Anucchedas 87-92 Page 23

Bhagavan is the Origin of Brahma, Anuccheda 93 Page 27

Anuccheda 80

1 All goals of life are situated within the form of the Supreme Personality of Godhead. This is described in Srimad Bhagavatam (5.3.7-8) where the rtvig priests say to Lord Yajna-purusa: “We have engaged in Your worship with many things and have offered sacrifices unto You, but we think that there is no need for so many arrangements to please Your Lordship. All of life’s goal and opulences are directly, self-sufficiently, unceasingly, and unlimitedly increasing in You at every moment. Indeed, You are unlimited enjoyment and blissful existence itself.”* 2 Srila Sridhara Svami comments: “This verse says ‘All of life’s goals and opulences (purusartha) are directly (anasa), self-sufficiently (atmanah), increasingly and unlimitedly (asesa) increasing (bobhuyamana) in You (svarupa) at every moment (anusavanam). Indeed, You are unlimited enjoyment and blissful existence itself.’”* 3 This is also described in Chandogya Upanisad (3.14.2): “The Supreme Personality of Godhead is all desires, all fragrances, all tastes.”